Қобилиятлар бўйича апробация

**Қобилиятлар бўйича синов**

Узоқ вақт давомида маслиҳатлар — маҳаллий вакиллик ҳокимият органлари — Қозоғистонда катта сиёсатга чиқиш учун қулай босқич бўлиб келди, аммо ўзларининг асосий вазифаларини бўш бажардилар. Охирги йиллардаги қатор ислоҳотлар маҳаллий депутатларга бюджетлар ва ҳокимлар устидан ҳақиқий ҳокимият бериш орқали ўйин қоидаларини ўзгартириши керак эди. Бироқ моҳиятан бирор нарса ўзгардими? Улар таъсирли кучга айланмоқдами ёки илгаригидек эргашувчи бўлиб қолмоқдаларми? Барча даражадаги маслиҳатларга 29 ноябрга белгиланган навбатдан ташқари сайловлар арафасида қозоғистонлик экспертлар ўз фикрлари билан ўртоқлашдилар.

**Талгат Исмагамбетов, сиёсатшунос: «Катта силжишлар кузатилмаяпти»**

— Бизнес-ҳамжамият ва жамоатчилик сектори вакиллари учун маслиҳатлар илгаригидек карьера лифти ҳамда шахсий манфаатлар ва лойиҳаларни лобби қилиш инструменти бўлиб қолмоқда. Буни «Аманат»дан кўплаб маҳаллий депутатлар кирган Қурултойнинг биринчи таркиби яққол тасдиқлайди. Бир палатали парламентни шакллантиришнинг бундай принципи ҳокимият эндиликда маслиҳатларни, жумладан, минтақавий элиталарнинг истиқболли вакилларини саралаш ва илгари суриш майдончаси сифатида кўраётганини кўрсатади.

Эътиборлиси, 1999 йилдан бери биринчи марта биз маслиҳатларнинг тарқатилишини парламент ваколатларининг тугатилишидан алоҳида кўриб турибмиз. Илгари бу мажилис тарқатилганидан ёки ўзини ўзи тарқатиб юборганидан кейин автоматик равишда содир бўларди ва иккала даражадаги сайловлар синхрон тарзда ўтарди. Икки палатали парламентнинг миссияси якунланиб, Қурултой ташкил этилганда, тез орада маслиҳатларнинг ҳам янгиланиши ортидан келиши тушунарли эди. Аммо энди бу икки электорал кампания эндиликда бир-бири билан боғлиқ эмас. Ўйлайманки, бундан буён маҳаллий депутатлар сайлови парламент сайловлари соясида эмас, мустақил равишда ўтказилади.

Сенат тугатилгандан сўнг марказий ҳокимият маҳаллий вакиллик органларига кўпроқ эътибор қаратиши мантиқан тўғри. Улар барча даражадаги маслиҳатлар — туманлардан тортиб вилоятгача — билан тўғридан-тўғри ишлашларига тўғри келади. Бундай ҳамкорлик қанчалик натижали бўлиши ҳозирча очиқ савол. Бу сиёсатнинг бош ўтказувчиси янги ҳокимият партияси — «Адилет» бўлиши керак. Ўйланган режага кўра, у ўз ўтмишдошлари — «Аманат», «Нур Отан» ва узоқ 1990-йиллардаги Қозоғистон халқ бирлиги партиясидан тубдан фарқ қилади.

Маслиҳатларнинг ҳокимлар фаолияти устидан назоратини кучайтиришга келсак, бу ерда катта силжишлар кўринмаяпти — сўнгги бир неча йил ичида чорак қадам бўлса керак. Депутатлар илгаригидек уларнинг тайинланишига ҳеч қандай таъсир кўрсатмайдилар, фақат юқори турувчи ҳоким ёки иккита номзодни таклиф қиладиган президентнинг қарорларига розилик берадилар: бири формал, бошқаси — фаворит. Ҳокимни маслиҳатнинг учдан икки қисми овози билан лавозимидан олиб ташлаш тўғрисидаги нормани қўллаш амалиёти ҳақида гапирмаса ҳам бўлади — бундай ҳолатлар деярли бўлмаган. Шу билан бирга, бюджетлар бўйича баҳслар бўлиб туради, аммо охирги сўз ҳамиша ҳокимда қолади.

Бундан буғиси партиялар, энг аввало «Адилет» қанчалик самарали ишлай бошлашига боғлиқ бўлади. Қолаверса, формал жиҳатдан бунинг учун шароитлар яратилган: вилоят маслиҳатлари депутатларининг ярми эндиликда партиявий рўйхатлар бўйича, ярми эса — бир мандатли ҳудудий округлар бўйича сайланади.

**Расул Коспанов, сиёсатшунос: «Сифатли янгиланишни кўришимиз даргумон»**

— Афсуски, шу вақтгача мамлакатда маслиҳатлар институти асосан демократик жараённи имитация қилиш инструменти сифатида ишлади — унинг асосий функцияси шундан иборат эди. Сўнгги йилларда ислоҳотлар ҳақида колчалик кўп гапирилмасин, маҳаллий вакиллик органларида жиддий ўзгаришлар барибир юз бермади, айниқса парламент ва бошқа институтларнинг ўзгаришлари билан солиштирганда.

Хусусан, 2022 йилда Конституцияда маслиҳатлар депутатларининг бир қисми бир мандатли округлар бўйича сайланиши мустаҳкамлаб қўйилди. Бунинг ўзи ёмон эмас. Бироқ амалиётда мандатларнинг аслам қисми «Аманат» партиясидан кўрсатилган номзодларга насиб этди ва улар амалда бошқа сиёсий кучлар вакилларига ҳеч қандай имконият қолдирмади. Ўша йили маслиҳатлар вилоят ёки мегаполис ҳокимини президент томонидан таклиф қилинган икки номзоддан танлаш ҳуқуқини олди, улардан бири аллақачон фаворит сифатида белгиланган. Аммо депутатлар бу борада баҳслашганини, айниқса муқобил фигурага ставка қилганини эслай олмайман.

Буни ислоҳотлар деб аташ қийин. Чиқадики, энг ажойиб Конституцияни қабул қилиш ва унда энг тўғри сўзларни ёзиб қўйиш мумкин, аммо амалиётда ҳамма нарса эски схемалар бўйича ишлашда давом этаверади.

Шу билан бирга, маслиҳатлар маҳаллий элиталар учун республика даражасига чиқишнинг яхши имконияти бўлиб қолмоқда. Қурултой таркибига қарашнинг ўзи кифоя, у ерга тугатилган «Аманат» партиясидан маслиҳатларнинг собиқ депутатлари жуда кўп кирган. Минтақавий даража улар учун пойтахтга карьера сакраши олдидан ўзига хос мактаб ва аттестация эди.

Албатта, маслиҳатлар ижтимоий лифт вазифасини ўташида ҳеч қандай ёмон нарса йўқ. Аммо келинг, уларнинг таркибига холис қарайлик. Қоида тариқасида, у ерда ёшларнинг атиги икки-учтадан вакили — албатта жасотанчилар, бошқа этник гуруҳлар ёки ногиронлиги бўлган шахслар бор. Раис постини албатта ё ҳокимликнинг собиқ юқори лавозимли ходими, ёки ҳукмрон партия функционери эгаллайди. Асосий ўзак эса — бу бизнес-элитадир.

Мен депутат-тадбиркорларга асло қарши эмасман — кўпинча улар ўз соҳасида жиддий муваффақиятларга эришган, катта ҳаёт тажрибасига эга билимли инсонлардир. Аммо уларнинг кўпинча ободонлаштириш, кўкаламзорлаштириш, йўлларни таъмирлаш ва бошқалар бўйича тендерларни мунтазам ютиб оладиган компаниялар билан боғлиқлиги факти тасдиқлайдики: маслиҳатларда жиддий иқтисодий манфаатлар чирмашиб кетган.

Мен ўз тадқиқотимда таъкидлаганимдек, Астана депутатлари орасида бошқарувчилар — коммунал корхоналар раҳбарлари, квазидавлат сектори вакиллари, собиқ амалдорлар ва куч-қудрат тузилмалари ходимлари устунлик қилади. Шимкентда биз қурилиш бизнеси, савдо, тиббиёт ва таълим вакилларининг юқори концентрациясини кўрамиз. Алмати маслиҳати эса янада мураккаб ва гибрид конфигурацияни намойиш этади: амалдорлар ва тадбиркорлар билан бир қаторда у ерда молия сектори ва креатив индустриялар вакиллари ўтирибди.

Ва яна вилоятлар, шаҳарлар ва туманлар раҳбарларининг ўзи ўйнайдиган ролини унутмаслик керак. Астанада маслиҳатларни ҳақиқатан ҳам ёрқин, мустақил, самарали ишлай оладиган инсонлар ҳисобига янгилаш зарурлиги ҳақида қанчалик гапиришмасин, якунда айнан у у ерга ким ўтиш ҳуқуқини олишини ҳал қилади. Tизим шундай тузилганки, ҳеч бир ҳоким маҳаллий парламентга кейинчалик бюджет ёки ҳокимлик лойиҳалари қабул қилинишига халақит бериши мумкин бўлган одамларни киритиб, ўз остидаги шохга болта урмайди.

Eҳтимол, бўлажак сайловлар бизни нима биландир ҳайратда қолдирар. Аммо умуман олганда, ўйлайманки, ҳамма нарса маслиҳатларнинг олдинги чақириқларидаги каби бўлади. Жиддий сифатли янгиланишни кўришимиз даргумон.

Ва охиргиси. Инфомайдонни кузатиб ва маслиҳатлар депутатларининг ўзлари томонидан ижтимоий тармоқларда чоп этилган постларни ўқиб, уларнинг атиги 10–20 фоизи ҳақиқатан ҳам ўз ўрнида бўлган профессионаллар, деган хулосага келасан. Уларнинг ҳамкасбларининг салмоқли қисми эса кўпроқ очиқчасига хушомадгўйлик қилиш ва тепадаги ҳар қандай ташаббусларга тўлиқ садоқатни намойиш этиш билан банд. Барибир у ерда шахсий манфаатга эмас, балки ўз минтақаларининг оғриқли муаммоларини ҳал қилишга диққатини қаратган одамлар устунлик қилишини хоҳлайсан.