Қандаҳор ва Кобул мувозанати: “Толибон”даги бўлиниш нима билан боғлиқ?

**Қандаҳор ва Кобул ўртасидаги мувозанат: “Толибон”даги бўлиниш сабаблари**

“Толибон” ҳаракати Афғонистонда ҳокимиятни қўлга киритганига беш йил тўлган бир пайтда, мамлакат бошқарувида Қандаҳор ва Кобул ўртасидаги қарама-қаршиликлар тобора кўзга ташланмоқда. Kun.uz'нинг “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар ушбу ички тафовутларнинг сабаблари ва оқибатлари ҳақида фикр юритдилар.

**Раҳбариятдаги икки қутб**

“Толибон”нинг жамоатчиликка кўринмайдиган, Қандаҳорда истиқомат қилувчи олий раҳбари Ҳайбатуллоҳ Охундзода ҳаракатнинг диний-мафкуравий йўналишини белгилаб, қуролли тузилмаларни назорат қилади. Унинг қарашлари ортодоксал ва консерватив характерга эга бўлиб, давлат бошқарувида қатъий диний тамойилларни сақлаб қолишни устувор билади.

Кобулда эса ички ишлар вазири Сирожиддин Ҳаққоний ва унинг атрофидагилар мамлакатдаги оғир иқтисодий вазиятни яхшилаш, иқтисодий имкониятларни кенгайтириш ва халқаро изоляциядан чиқишга кўпроқ эътибор қаратмоқда. Ҳаққоний нисбатан прагматик ёндашув тарафдори бўлиб, Афғонистонни иқтисодий ривожлантириш, хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва бошқа давлатлар билан фаол муносабатлар ўрнатишни муҳим деб ҳисоблайди.

**Мафкуравий устунлик ва прагматик эҳтиёжлар**

Сиёсий таҳлилчи Ҳамза Болтаевнинг таъкидлашича, “Толибон” ичида мафкуравий масалалар, миллий иқтисодиётни ривожлантириш ва ташқи сиёсатга муносабат борасида ички тафовутлар мавжуд. Мафкуравий ва ички сиёсат масалаларида Қандаҳорнинг роли устун. Бунинг асосий сабаби – “Толибон” ҳаракатининг ғоявий асосчилари ва асосий раҳбарларининг катта қисми айнан шу ҳудуддан чиққани ҳамда ҳозирда ҳам ҳаракатнинг юқори лавозимларини эгаллаб турганидир. Шу боис давлатнинг мафкуравий қиёфаси, идентификацияси ва ички сиёсатининг асосий йўналишларини белгилашда Қандаҳор катта таъсирга эга.

Бугунги “Толибон”нинг давлат қурилиши фундаментал исломий ғояларга асосланган. Бу ёндашув қабила-уруғчиликдан кўра, исломий тамойилларга таянган давлатчилик моделини шакллантиришга қаратилган. Мазкур мафкуравий сиёсатни амалга ошириш ва уни мамлакат бўйлаб таъминлаш учун хавфсизлик тизими устидан қатъий назорат ўрнатилган. Афғонистонда хавфсизлик, разведка ва мудофаа тузилмалари ана шу сиёсатнинг асосий таянчи ҳисобланади. Бу жиҳатдан Қандаҳорнинг таъсири айниқса кучли. “Толибон”нинг қуролли кучлари ва хавфсизлик тизимида хизмат қилаётган мужоҳидларнинг катта қисми ғоявий жиҳатдан Қандаҳорга таянади.

Ҳатто Кобулдаги ҳукумат идоралари, жумладан Ташқи ишлар вазирлиги биноси ёки шаҳардаги назорат пунктларида ҳам хавфсизликни таъминлаётган кучлар Қандаҳордан тайинланиши Қандаҳорнинг бу борадаги таъсирини кўрсатади.

Шунинг учун мафкуравий сиёсат ва хавфсизлик масалаларида Қандаҳор ҳал қилувчи мавқега эга. Бироқ бу ҳолатни Қандаҳор “ғоявий пойтахт”, Кобул эса “сиёсий пойтахт” деган оддий икки қутбли модел билан изоҳлаш тўғри бўлмайди. Масаланинг моҳияти шундаки, “Толибон” ичида мафкуравий устуворлик билан прагматик бошқарув эҳтиёжлари ўртасида мувозанат мавжуд. Айниқса, ташқи сиёсат ва миллий иқтисодиётни ривожлантириш масалаларида прагматик ёндашув тарафдорларининг таъсири кучли. Бу йўналишда Кобулнинг позицияси муҳим аҳамият касб этади. Чунки “Толибон”нинг ҳокимиятда узоқ муддат қолиши ва ўз легитимлигини таъминлаши фақат мафкуравий устунлик билан чекланмайди. Иқтисодиётни ривожлантириш, молиявий ресурсларни топиш, ташқи савдони йўлга қўйиш ва халқаро ҳамкорларни танлаш зарур.

Шу сабабли ҳозирги “Толибон” аввалги “Толибон”дан фарқли равишда нафақат мафкуравий мақсадлар, балки давлатнинг иқтисодий жиҳатдан яшаб қолиши ва халқаро майдонда ўз мавқейини мустаҳкамлаш масалаларини ҳам ҳисобга олишга мажбур.

Айнан шу нуқтада прагматик қанотнинг, хусусан, Кобулдаги сиёсий ва иқтисодий доираларнинг овози кучаймоқда. Демак, “Толибон” ичидаги тафовутни шунчаки Қандаҳор ва Кобул ўртасидаги қарама-қаршилик сифатида эмас, балки мафкуравий устуворлик билан давлатни бошқариш, иқтисодиётни ривожлантириш ва ташқи алоқаларни кенгайтириш зарурати ўртасидаги ички мувозанат сифатида кўриш мақсадга мувофиқ.

**Ҳаққоний тармоғининг роли**

Сиёсий таҳлилчи Анвар Йўлдошевнинг сўзларига кўра, “Толибон” ичидаги асосий ички зиддият Қандаҳор қаноти, яъни олий диний раҳбар Ҳайбатуллоҳ Охундзода тарафдорлари билан Хост ва Пактикадан чиққан ҳаққонийлар гуруҳи ўртасида кечмоқда. Сирожиддин Ҳаққоний – “Толибон”нинг нуфузли раҳбарларидан бири. Унинг отаси Жалолиддин Ҳаққоний Афғонистондаги урушлар даврида энг катта таъсирга эга дала қўмондонларидан бири бўлган. Сирожиддин ёшлигидан отаси билан бирга фаолият юритган, Покистонда диний таълим олган ва кейинчалик Ҳаққоний тармоғининг бошқарувида муҳим мавқе қозонган.

Жалолиддин Ҳаққоний вафотидан кейин, 2018-йилда, унинг ўрнини Сирожиддин эгаллаган. Сирожиддин Ҳаққоний узоқ вақт АҚШ томонидан қидирувда бўлган ва унинг қўлга олиниши учун 10 миллион доллар мукофот эълон қилинган эди. Бироқ 2025-йил март ойида АҚШ ушбу мукофотни бекор қилди. Шунга қарамай, Ҳаққоний ва Ҳаққоний тармоғи халқаро терроризмга қарши санксиялар ва бошқа чекловлар доирасида ҳануз қолмоқда.

Хотин-қизлар ҳуқуқлари борасида ҳам Ҳаққоний қаноти Охундзодага нисбатан юмшоқроқ позицияни қўллаб-қувватлаётгани ҳақида хабарлар мавжуд. Айнан шу масалалар Охундзода ва Сирожиддин Ҳаққоний ўртасидаги зиддиятларнинг асосий сабабларидан бири сифатида кўрилади.

Ҳаққоний Афғонистоннинг олдинги сиёсий шароити ўтиб кетганини, мамлакат яшаб қолиши ва ривожланиши учун хорижий давлатлар билан ҳамкорлик зарурлигини таъкидлайди. Охундзода эса мафкуравий масалаларда муросага боришни истамайди. Бу зиддият фақат сиёсий қарашлар билан чекланмай, ҳокимият ва ваколатлар тақсимотига ҳам таъсир қилмоқда. Айрим пайтларда Ҳаққонийнинг ваколатларини, жумладан, у бошқараётган тузилмаларнинг таъсирини чеклашга уринишлар бўлгани ҳақида маълумотлар тарқалган.

Бунда Сирожиддиннинг ёши ва сиёсий амбициялари ҳам муҳим омил. Охундзоданинг ёши катта, Ҳаққоний эса ундан анча ёш ва ўзини “Толибон”нинг кейинги бош раҳбари сифатида кўриши мумкин. Бундан ташқари, Ҳаққоний тармоғи Афғонистон бўйлаб кенг алоқаларга ва катта таъсирга эга. Шу сабабли унинг сиёсий ва хавфсизлик соҳасидаги салоҳияти Охундзода учун жиддий мувозанат омили ҳисобланади.

Вақт ўтиши билан бу зиддият янада кучайиши мумкин. Айниқса, Ҳаққоний Ғарб давлатлари, Европа мамлакатлари ва Россия билан алоқаларни ривожлантиришга интилаётган бир пайтда, унинг халқаро майдондаги прагматик имижи кучайиши эҳтимолдан холи эмас. Шу сабабли келажакда “Толибон” раҳбариятида ҳокимият алмашинуви юз берса, Сирожиддин Ҳаққоний Ҳайбатуллоҳ Охундзоданинг эҳтимолий ворисларидан бири сифатида кўрилиши мумкин. Бироқ бу ҳозирча аниқ сиёсий ссенарий эмас, балки “Толибон” ичидаги кучлар нисбатидан келиб чиқадиган эҳтимоллардан биридир.