Толибон бу ерда қолиш учун

Толибон: Узоқ муддатли мавжудлик

Афг'онистонда беш йиллик Толибон ҳукмронлиги Кобул қо'шни давлатлар, жумладан, Марказий Осиё давлатлари учун янги хавф ёки таҳдид туг'дирмаслигини ко'рсатди. Бу фикрни тарих фанлари доктори ва Россия Ташқи ишлар вазирлиги МГИМО университети Халқаро тадқиқотлар институтининг етакчи илмий ходими Александр Князев ТАСС агентлигига берган интервюсида билдирди.

"Толибоннинг 2021-йилда ҳокимият тепасига келиши, одатда, минтақада 1996-йилда, Толибон биринчи марта Кобулни эгаллаб олганида бо'лгани каби хавотир уйг'отмади. Шунинг учун, бу воқеалар атрофидаги риторика анча чекланган эди", деб та'кидлади Князев, 2021-йил августидан бери Марказий Осиёнинг Афг'онистонга оид риторикасидаги о'згариш ҳақидаги саволга жавобан. У қо'шимча қилди: "Со'нгги беш йил шуни ко'рсатдики, Толибон ҳаракатининг о'зи қо'шнилари учун ҳеч қандай янги хавф ёки таҳдид яратмайди. Аксинча, энди Афг'онистонда хавфсизликнинг сезиларли даражада яхшиланиши, янги давлат институтларининг мамлакат ҳудудини назорат қилиш ва халқаро террористик гуруҳларнинг мавжудлигини камайтириш қобилияти яққол ко'риниб турибди". Князев амирлик ҳукумат кучларининг Ислом давлати гуруҳлари ва уларнинг "шо''ба корхоналари"га қарши курашини мисол қилиб келтирди.

Шунингдек, эксперт Афг'онистондаги янги вазият инвестиция муҳитини қайта баҳолашга олиб келаётганини ва трансафг'он транспорт ва энергетика лойиҳалари бо'йича ишлар кучайганини та'кидлади. Бироқ, у Марказий Осиё республикалари билан бевосита алоқаси бо'лмаган Афг'онистон ва Покистон о'ртасидаги чегара можароси уларни амалга оширишда жиддий то'сиқ бо'либ қолишини та'кидлади. "Ҳозирча бу можаро, аксинча, Афг'онистон ва минтақа мамлакатлари о'ртасида савдо ҳажмининг ошишига туртки бо'лди", деб тушунтирди Князев. Афг'онистон билан фаол ҳамкорлик қилаётган мамлакатлар орасида у "О'збекистон ва Туркманистон"ни алоҳида та'кидлади ва табиийки, уларнинг бевосита яқинлигини ҳисобга олган ҳолда, Қозог'истон ҳам фаол.

Тарихчи Қозог'истон ва Қирг'изистон 2023-2024 йилларда Толибонни террористик ва экстремистик ҳаракатлар ва ташкилотларнинг миллий ро'йхатидан чиқариб ташлаганини эслатди. "О'збекистон ва Туркманистонда бундай ро'йхатлар оммага очиқ эмас (???) ва бу масала умуман муҳокама қилинмаган. Фақат Тожикистонда Толибон ҳаракати Тожикистон Республикаси Олий суди қарорларига мувофиқ Тожикистон Республикасида фаолияти тақиқланган партиялар, ҳаракатлар ва ташкилотлар ро'йхатида қолмоқда", дея қо'шимча қилди у.

Душанбе ва Кобул о'ртасидаги келишмовчиликларнинг аста-секин яхшиланиши

Афг'онистон-Тожикистон муносабатларининг эволюцияси ҳақида Александр Князев Толибоннинг 1996-йилда Афг'онистонда биринчи марта ҳокимият тепасига келишини эслатиб о'тди, о'шанда "энг катта қаршилик Тожикистон ёрдам ко'рсатган афг'он этник тожик гуруҳлари томонидан ко'рсатилган". О'ша пайтда у "жамиятда этник бирдамликнинг улкан ва жуда кучли туйг'улари пайдо бо'лди, улар бугунги кунгача ҳал қилинмаган", деб тушунтирди у ва Толибон ҳаракати асосан пуштунлардан иборат эканлигини тушунтирди. "Толибоннинг о'з давлатчилигини тиклашга қаратилган са'й-ҳаракатлари мамлакатнинг этнократик моделга мувофиқ ривожланишини назарда тутади. Аслида, мамлакатдаги пуштунлар "титул этник гуруҳ" деб аталадиган нарсадир. Афғонистон давлатининг ўзи 18-асрдан бери пуштунлар томонидан асос солинган; “афғон” ва “пуштун” синоним тушунчалардир”, деди тарихчи.

Бунга Душанбе ва Кобулнинг диний муносабатлари масаласи ҳам қўшилади. Тожикистон дунёвий давлат бўлса-да, Афғонистон Ислом Амирлиги теократик тизим остида фаолият юритади. Душанбе Толибоннинг ҳаракатларига катта шубҳа билан қарайди, чунки Тожикистондаги фуқаролар уруши (1992-1997) даврида можаронинг бир томони теократик давлатни барпо этишни қўллаб-қувватлаган. “Қўшни мамлакатда радикал исломчиларнинг қуролли равишда ҳокимият тепасига келиши маҳаллий радикаллар учун намуна бўлиши мумкинлигидан хавотирлар мавжуд. Бундай қизиқиш 2021-йил августидан кейин пайдо бўлди, аммо Толибон бу доиралар орасида тезда умидсизликка тушди, чунки улар ўз тажрибаларини ўз чегараларидан ташқарига экспорт қилиш амбициясиз ўз давлатларини яратиш билан банд эдилар”, деб таъкидлади агентлик манбаси.

Мутахассиснинг сўзларига кўра, бир қатор муаммоларга қарамай, икки томонлама муносабатлардаги умумий вазият ўзгармоқда, амалий манфаатлар аста-секин устунлик қилмоқда. "2021-йилдан бери Тожикистондан Афг'онистонга электр энергияси экспорти бир неча баравар ошди. Савдо айланмасида ижобий тенденциялар кузатилмоқда ва ҳозирда Эрон-Афг'онистон-Тожикистон савдо ё'лини яратиш муҳокама қилинмоқда. Разведка идоралари о'ртасида терроризмга қарши ҳамкорлик ё'лга қо'йилди ва уларнинг раҳбарлари о'ртасида учрашувлар мунтазамлашиб бормоқда. Шундай қилиб, қийинчиликлар аста-секин юмшатиляпти, дейишимиз мумкин", - дея хулоса қилди Князев.

2021-йилда Афг'онистондаги воқеалар

АҚШ 2021-йил баҳорида о'з қуролли кучларини мамлакатдан олиб чиқиш то'г'рисидаги қарорини э'лон қилганидан со'нг, Толибон ҳаракати Афг'онистон устидан назоратни о'рнатиш учун кенг ко'ламли операцияни бошлади. 15-август куни Толибон Кобулга жангсиз кирди ва президент Ашраф Г'ани мамлакатдан қочиб кетди. 31-август кечаси АҚШ қо'шинлари Кобул аеропортидан чиқиб кетишди, бу эса Афг'онистондаги АҚШ қо'шинларининг қарийб 20 йиллик мавжудлигига чек қо'йди. О'ша йилнинг сентябр ойида Толибон о'зининг муваққат ҳукумати таркибини э'лон қилди. Афг'онистон илгари 1996-йилдан 2001-йилгача Толибон назорати остида бо'лган.

Манба

П.С. Шу билан бирга, БМТ экспертлари халқаро ҳамжамиятни Афг'онистонда аёллар ва қизлар ҳуқуқларига қаттиқ чекловлар, очарчилик ва бошқа гуманитар муаммолар сақланиб қолган бир пайтда Толибон расмийлари билан муносабатларни нормаллаштиришга шошилмасликка чақирдилар. Уларнинг фикрича, Толибон расмийлари билан муносабатларни нормаллаштиришга қаратилган ҳар қандай қадамлар мамлакатдаги инсон ҳуқуқлари билан бог'лиқ вазиятни ҳисобга олиши керак. Ҳозирги чекловлар ва тақиқлар туфайли энг заиф гуруҳ бо'либ қолаётган аёллар ва қизларнинг аҳволига алоҳида э'тибор қаратиш керак.