Пропан нархлари билан нима содир бўлмоқда ва нима учун Энергетика вазирлиги импортга ставка қилмоқда
Биржа нархининг ўсишига қўйилган чеклов бекор қилинганидан кейин, 17 сентябрь куни пропан 60% дан кўпроққа қимматлашиб, бир тоннаси учун 11,9 млн сўмга етди. Кейинчалик нарх пасайди, бироқ ойнинг охирига келиб таклиф ҳажми қисқарди. Энергетика вазирлиги аҳоли учун ички ёқилғи ресурсини сақлаб қолган ҳолда, импорт ҳажми ошишига умид қилмоқда.
Пропан нархлари билан нима содир бўлмоқда ва нега Энергетика вазирлиги импортга ставка қилмоқда
Сентябрь ойида Ўзбекистонда суюлтирилган газ бозори биржада нархлар ўсишига қўйилган чеклов бекор қилинганидан кейин нархлар динамикасини кескин ўзгартирди.
2024 йилнинг ноябрь ойидан сентябрь ойи ўрталаригача биржада суюлтирилган газ қийматининг ўсиши максимал спред билан ушлаб турилган эди — сотиш нархи сотувчининг бошланғич нархидан 20% дан ортиқ четга чиқиши мумкин эмас эди.
12 сентябрь куни президент суюлтирилган газ таъминоти тизимига бозор механизмларини босқичма-босқич жорий этиш тўғрисидаги қарорни имзолади. Ҳужжатда Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган ва импорт қилинадиган суюлтирилган газ, ишлаб чиқарувчилар ва импорт қилувчилар томонидан ўзларининг ёқилғи қуйиш шохобчалари орқали сотиладиган ҳажмлар бундан мустасно, биржа орқали сотилиши назарда тутилган.
Шу билан бирга, биржа нархининг товарни сотувга қўйиш нархига нисбатан ўсиш чегарасини — спредини — белгилаш бекор қилинди. Қарорда айнан ушбу норманинг кучга кириши учун алоҳида муддат кўрсатилмаган. Ҳужжатнинг ўзи 15 сентябрдан кучга кирди.
17 сентябрь куни пропаннинг биржа нархи 60% дан кўпроққа ошиб, бир тонна учун 7,412 млн сўмдан 11,904 млн сўмгача кўтарилди.
Ушбу сакрашдан кейин автомобилларга газ қуйиш шохобчаларида ҳам суюлтирилган газ худди шундай кескин қимматлашиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар пайдо бўлди.
Бироқ «Газета»нинг суюлтирилган газ сотиш бозори билан таниш бўлган суҳбатдоши сентябрь ойи охирига келиб аксарият ҳудудларда бундай ўсиш кузатилмаганини таъкидлади. Унинг маълумотларига кўра, жанубий вилоятларнинг айрим туманларида пропан литри тахминан 11 минг сўмдан, баъзи ҳудудларда эса 9000−10000 сўмдан сотилган. Марказий ва шарқий ҳудудларда нарх асосан тахминан 8000−9000 сўм атрофида қолган.
Суҳбатдош буни спред бекор қилингунга қадар харидорларнинг ҳақиқий харажатларининг бир қисми биржа нархида тўғридан-тўғри акс этмаган бўлиши мумкинлиги билан боғлайди. Унинг таъкидлашича, бозорнинг айрим иштирокчилари биржадан ташқари сотувчиларга қўшимча равишда «шапка» деб аталадиган тўловни тўлашган, кейин эса бу харажатларни чакана нархга киритишган.
Чеклов олиб ташланганидан кейин, унинг баҳолашича, қийматнинг ушбу қисми савдолардан ташқари қўшимча тўловлар орқали шаклланиши ўрнига, тўғридан-тўғри биржа нархида акс эта бошлади.
Бозор тамойилларига асосланган нарх шаклланиши бир вақтнинг ўзида тадбиркорлар учун импорт жозибадорлигини ошириши тахмин қилинган эди: ички ва импорт нархлари ўртасида етарлича фарқ бўлганда, етказиб берувчиларга кўпроқ суюлтирилган газ олиб кириш фойдалироқ бўлади. Импорт таклифининг ўсиши, ўз навбатида, рақобатни кучайтириши ва нархларни ушлаб туриши керак.
17 сентябрдаги кескин сакрашдан кейин пропан қиймати босқичма-босқич пасайди. Ойнинг охирига келиб, пасайиш кетма-кет етти савдо куни давом этди.
Бироқ 30 сентябрь куни тенденция ўзгарди. Иқтисодчи Отабек Бакиров пропаннинг ўртача қиймати 371,4 минг сўмга ошиб, бир тонна учун 11,364 млн сўмга етганига эътибор қаратди.
Шу билан бирга, сотиш ҳажми 1018 тоннагача қисқарди. Бу ўтган кунлардаги ҳажмлардан деярли 25% га ва 23 сентябрдаги савдоларга қараганда тахминан 70% га камдир.
Бакиров таклифнинг қисқаришига ҳам эътибор қаратди. Хусусан, 30 сентябрь куни энг йирик ишлаб чиқарувчи — «Ўзбекнефтгаз» бўлинмалари биржага суюлтирилган газ чиқармади. «Лукойл»нинг таклифи тахминан 50 тоннани ташкил этди.
Шу билан бирга, ойнинг сўнгги кунларидаги савдоларда «Ўзбекнефтгаз» суюлтирилган газининг йўқлиги компания томонидан олдиндан эълон қилинган жадвалга мувофиқ эди.
3 сентябрь куни «Ўзбекнефтгаз» биржа сайтида сентябрь ойи учун суюлтирилган газни сотувга қўйишнинг тасдиқланган жадвалини жойлаштирди. Компания бир ой давомида жами 4500 тонна маҳсулот сотишни режалаштирган эди.
Ҳужжатга кўра, сентябрь ойидаги сўнгги ҳажмлар 25 сентябрда сотувга қўйилиши керак эди. 28, 29 ва 30 сентябрь кунлари учун жадвалда етказиб бериш кўзда тутилмаган эди.
Умумий ойлик ҳажмдан Муборак газни қайта ишлаш заводи ҳиссасига 1500 тонна, Шўртан нефть ва газ қазиб чиқариш бошқармасига — 1200 тонна, Газли НГҚЧБга — 940 тонна тўғри келган. Яна 560 тоннани Шўртан НГҚЧБ томонидан Uz-Gas Energy билан комиссия шартномаси бўйича ва 300 тоннани — Муборак ГҚИЗ томонидан Sanoat energetika guruhi билан шартнома бўйича сотувга қўйиш режалаштирилган эди.
«Лукойл»нинг 28 августдаги хат билан тасдиқланган жадвалига кўра, сентябрь ойида компания 1050 тонна суюлтирилган газни (кунига 50 тоннадан) сотувга чиқаришни режалаштирган.
«Газета»нинг сўровига жавобан Энергетика вазирлиги биржа савдосини либераллаштириш бозорга чиқадиган ички ишлаб чиқаришдаги суюлтирилган газ ҳажмини оширишни назарда тутмаслигини маълум қилди.
«Суюлтирилган газ биржа савдоларига қўйилган мавжуд чекловларни олиб ташлашдан асосий мақсад савдога чиқариладиган ички ресурслар ҳажмини ошириш эмас, балки тадбиркорларнинг импорт қилиш имкониятларини кенгайтириш ва шу орқали импорт ҳажмини оширишдан иборат», — деб хабар берди Энергетика вазирлиги.
Вазирлик ички ишлаб чиқаришдаги суюлтирилган газ учун аҳолини арзонлаштирилган нархларда таъминлаш устуворлиги сақланиб қолишини таъкидлади.
«Аҳолини ушбу ресурс билан кафолатли ва узлуксиз таъминлаш учун очиқ биржа савдоларига чиқариладиган ички ресурслар ҳажмини ошириш мақсадга мувофиқ деб ҳисобланмайди», — деб кўрсатди идора.
Президент қарорида ҳам суюлтирилган газни аҳолига етказиб бериш устуворлиги тўғридан-тўғри мустаҳкамланган. 1 ноябрдан янги тизим ишга тушиши керак: «Ҳудудгазтаъминот» ҳузурида ташкил этилган LPG-Trade компанияси газни биржа орқали сотиб олади ва уни аҳолига етказиб беради, хусусий тадбиркорлар эса аҳолини суюлтирилган газ билан, жумладан, импорт ҳисобига таъминлаши мумкин бўлади.
Ҳукуматга бир ой муддатда Lukoil Overseas Supply and Trading Ltd билан компания объектларида ишлаб чиқариладиган суюлтирилган газнинг бутун ҳажмини товар-хом ашё биржасининг махсус майдончаси орқали сотиш бўйича музокаралар ўтказиш топширилди (у ерда газ аҳоли учун имтиёзли субсидияланадиган нархларда сотилади).
Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, пропан август ойида 5,8% га ва йил давомида 41,4% га қимматлашган.
, 31 та импорт қилувчи компания пропан савдосида қонунчилик талабларини бузгани, жумладан, таклифни чеклаш, бошланғич нархларни ошириб юбориш ва биржани четлаб ўтиб сотиш билан шуғулланганини маълум қилди. 12 та компанияга нисбатан рақобатни чеклашга қаратилган келишилган ҳаракатлар аниқланди. Қоидабузарларга 28,9 млрд сўм жарима белгиланди, яна 34,1 млрд сўм асоссиз олинган маблағлар бюджетга ўтказилиши керак эди.
Қўмита вазиятни бозор тузилмасининг ўзгариши билан боғлади. Ўша пайтда биржа савдоларида импорт қилинадиган пропан улуши кескин равишда 20% дан 90% гача ошган, маҳаллий маҳсулотлар эса тобора кўпроқ аҳоли ва ижтимоий соҳа эҳтиёжларига йўналтирилмоқда. Натижада, идоранинг таъкидлашича, айнан импорт гази биржадаги ўртача нархни белгилай бошлаган.