Президент аппарат ҳузурида

Аппарат ҳузуридаги Президент

5 сентябрь куни Қасим-Жомарт Тоқаев Хавфсизлик кенгашининг янгиланган таркибини тасдиқлади. Унга асосий куч ва давлат органлари — МХҚ, ИИВ, Мудофаа вазирлиги, Бош прокуратура, Давлат қўриқлаш хизмати, ТИВ, ФВВ раҳбарлари, бош вазир, Президент Администрацияси раҳбари ва бошқа мансабдор шахслар кирди.

Параллел равишда Хавфсизлик кенгаши аппаратининг шахсий бошқарув вертикалини қуриш бошланди: унинг раҳбари ва уч нафар ўринбосари тайинланди.

Расман бу давлат бошқарувини такомиллаштириш ва миллий хавфсизликни кучайтириш билан изоҳланмоқда. Аммо Хавфсизлик кенгаши аппаратининг президент администрацияси таркибий бўлинмасидан ваколатлари жиҳатидан ПАдан қолишмайдиган мустақил давлат органига айлантирилиши шундан далолат берадики, ҳокимиятнинг хавфсизлик ҳақидаги тушунчасининг ўзи ўзгарган.

Бугунги кунда давлат учун таҳдид — бу нафақат уруш, терроризм ёки жиноятчиликдир. Юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарларнинг сезиларли даражада кенгайган рўйхатида оммавий норозилик намойишлари, элиталар кураши, куч ишлатар тизимлар ичидаги можаролар, техноген ҳалокат, иқтисодий инқироз, ташқи ва ички ахборот ҳужумлари ва ниҳоят, назорат қилиб бўлмайдиган ҳокимият алмашинуви бор.

Агар Хавфсизлик кенгашининг янги тузилишига айнан шу нуқтаи назардан қаралса, президент Тоқаев олдиндан тайёргарлик кўришга интилаётган камида еттита сценарийни ажратиб кўрсатиш мумкин.

**Биринчи сценарий. Янги Январь**

Қантар (Январь воқеалари) — 2022 йилнинг унутилмас январида ҳам мамлакат, ҳам ҳокимият тизими бошидан кечирган энг оғриқли сиёсий жароҳатдир.

Шу боис, асосий «жароҳатдан кейинги» хулосани қуйидагича ифодалаш мумкин: тизимли инқирозга у бошланганидан кейин муносабат билдиришни бошлаш ярамайди. Эрта аниқлаш механизми керак. Ва Хавфсизлик кенгашининг ҳозирги Аппарати ўз расмий функцияларига кўра айнан шундай механизмни эслатади.

Унинг вазифаларига ички ва ташқи таҳдидларни аниқлаш бўйича ишларни ташкил этиш, уларнинг олдини олиш ва бартараф этиш бўйича таклифлар тайёрлаш, шунингдек, ижтимоий-сиёсий, иқтисодий, ҳарбий ёки экологик оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган инқирозли вазиятларнинг олдини олиш бўйича қарорлар тайёрлаш киради.

Бу принципиал жиҳатдан муҳим.

Хавфсизлик кенгаши нафақат содир бўлиб бўлган воқеалар билан шуғулланиши керак. У содир бўлиши мумкин бўлган воқеаларни излаши лозим.

Бинобарин, потенциал «янги январь» энди нафақат «анъанавий» куч ишлатар тизимлар — ИИВ ёки МХҚнинг масъулият соҳаси сифатида қаралади. Бу бутун кўп босқичли миллий хавфсизлик тизимининг вазифасидир.

**Иккинчи сценарий. Элиталар можароси ёки Сарой тўнтариши**

Қозоғистоннинг сўнгги ўн йилликлардаги тарихи — аллақачон унутилаёзган «раҳатгейт»дан бошлаб — шуни кўрсатадики, президент ҳокимияти учун таҳдид нафақат қуйидан келадиган оммавий чиқишлар бўлиши мумкин. Элита ичидаги турли гуруҳлар таъсир доираси, ресурслар ва «Раҳбарга яқинлик» учун кураша бошлаши ҳам кам хавфли эмас.

2022 йилнинг январи бу маънода айниқса яққол мисолдир. Ҳатто инқироздан кейинги расмий риторикада ҳам давлат тўнтаришига уриниш ва тизим ичидаги маълум гуруҳларнинг иштироки ҳақидаги тезис мавжуд эди. Шу билан бирга, барча ҳолатларнинг объектив баҳоланиши ҳанузгача сиёсий ва жамоатчилик муҳокамаси мавзуси бўлиб қолмоқда.

Аммо ҳокимиятнинг институционал хулосаси аён: президентга нафақат жамиятга, балки давлатга бўлган таҳдидларни ҳам мониторинг қилиш бўйича шахсий механизм керак. Ва бу ерда Хавфсизлик кенгашининг янги тузилиши алоҳида аҳамият касб этади.

Қонунга кўра, Хавфсизлик кенгаши шунчаки мудофаа масалаларини муҳокама қилмайди. У давлат органларининг миллий хавфсизлик, ҳуқуқ-тартибот ва мудофаа қобилияти соҳасидаги фаолиятини мувофиқлаштиради, давлат органлари раҳбарларининг ҳисоботларини эшитиши, қарорлар ижросини назорат қилиши ва қатор давлат тузилмалари раҳбарлари номзодларини муҳокама қилишда иштирок этиши мумкин.

Бу Хавфсизлик кенгашининг «ҳарбий кенгаш» сифатидаги классик ролидан анча кенгдир. Моҳиятан, Хавфсизлик кенгаши давлатга юқоридан қараш имкониятига эга бўлади. Идоралар қаерда тўқнаш келмоқда? Президент қарорлари қаерда саботаж қилинмоқда? Қайси куч ишлатар тузилмалар ўзаро «носоғлом» рақобатлашмоқда? Қайси давлат органлари потенциал равишда мустақил таъсир марказларига айланиши мумкин? Алоҳида олигархик гуруҳларнинг сиёсий таъсирга айланиши мумкин бўлган иқтисодий манфаатлари қаерда юзага келмоқда?

Айнан шунинг учун Хавфсизлик кенгашининг мустақил аппарати Тоқаев учун элиталар устидан назоратни таъминловчи, кўча устидан назорат қилишдан (бунинг учун ИИВнинг ўзи етарли) камида кам бўлмаган муҳим тузилмага айланиши мумкин.

**Учинчи сценарий. Куч ишлатар тизимлар уруши**

Бу, эҳтимол, олий ҳокимият учун энг хавфли потенциал таҳдидлардан биридир.

2022 йилнинг январи фавқулодда вазиятда куч ишлатар тузилмаларнинг бошқарилувчанлиги масаласи қанчалик муҳимлигини кўрсатди. Январь воқеалари авжига чиққан пайтда Олмаота ва бошқа жойларда куч ишлатар органларнинг амалда фалаж бўлиб қолгани ҳамманинг ёдида. Ҳокимият томонидан чиқарилган хулоса қатъий: бир вақтнинг ўзида ИИВ, МХҚ, прокуратура, армия, Давлат қўриқлаш хизмати ва ўз ваколатлари, мансабдорлик манфаатлари ва бошқарув каналларига эга бўлган бошқа куч ишлатар тузилмалар мавжуд бўлганда, президентга ягона мувофиқлаштирувчи марказ ҳаётий зарурдир.

Бунда гап албатта «давлат тўнтариши»га тайёргарлик ҳақида кетаётгани йўқ. Анча реалроқ хавф — институционал можародир. Куч ишлатар идоралар ўз манфаатларини ҳимоя қила бошласа, ресурслар, ахборот ва таъсир доираси учун рақобатлашса, давлат ичидаги инқироз ҳеч қандай аниқ «фитначилар»сиз ҳам бошқариб бўлмайдиган ҳолатга келиши мумкин.

**Тўртинчи сценарий. Ташқи аралашув**

Қозоғистон бир нечта куч марказлари орасида жойлашган, Россия билан узун чегарага ва Хитой билан яқин иқтисодий алоқаларга эга, шу билан бирга Туркия, ИА, АҚШ ва Марказий Осиё давлатлари билан муносабатларни ривожлантирмоқда.

Россиянинг Украинага қарши уруши бошланганидан кейин минтақанинг хавфсизлик архитектурасининг ўзи ўзгарди.

Бугунги кунда ташқи таҳдид — бу албатта танклар, самолётлар ёки ҳатто дронлар дегани эмас.

Бу киберҳужумлар, ахборот кампаниялари ёки жамоатчилик кайфиятига таъсир қилишга бўлган бошқа уринишлар, санкциялар босими (иккиламчи санкцияларга тушиб қолиш эҳтимолини ҳеч ким бекор қилмаган), иқтисодий диверсиялар, наркотрафик ва бошқа трансчегаравий жиноятчилик; критик инфратузилмага аралашув, ниҳоят, шимолий қўшнимизнинг «юмшоқ кучи» — бугун Россияда содир бўлаётган воқеалар фонида бўрттириб юбормаслик керак бўлган, аммо бутунлай эътиборсиз қолдириш ҳам ақлдан бўлмаган таҳдид бўлиши мумкин…

**Бешинчи сценарий. Йирик техноген ёки ижтимоий ҳалокат**

Хавфсизлик кенгашининг янги таркибига илк бор расман «лавозимига кўра» ФВВ раҳбари кирди. Нима учун?

Йирик фавқулодда вазиятни тасаввур қилайлик — энергетика объектидаги кенг кўламли авария, критик инфратузилманинг вайрон бўлиши, йирик сув тошқини, саноат ҳалокати, пандемия ва ҳ.к.

Дастлабки соатларда бу «шунчаки» фавқулодда вазият. Бироз вақт ўтгач — аллақачон давлатнинг самарадорлиги масаласи. Бир ҳафтадан кейин эса — сиёсий инқироз. Ким йўл қўйди? Нима учун олдиндан огоҳлантирилмади? Ким шахсий манфаатларини ўйлаб, дастлабки маълумотларни яширди ва ўз вақтида «Марказ»ни хабардор қилмади? Нима учун давлат фуқаролар хавфсизлигини таъминлай олмади? Бу миллий хавфсизликка (ўқинг: олий ҳокимиятга) нисбатан тўлақонли таҳдид эмасми?

**Олтинчи сценарий. Иқтисодий инқироз**

Қозоғистонда бу таҳдид учун, афсуски, бутун бир омиллар мажмуи мавжуд — хомашё иқтисодиёти ва унинг нарх конъюнктураси ҳамда экспорт йўналишлари хавфсизлигига бўлган ҳалокатли қарамлигидан тортиб, энергия хавфсизлиги ва ички бозорнинг импортга қарамлигигача. Ушбу омилларнинг ҳар бири алоҳида — айниқса бошқалари билан биргаликда — жамоат осойишталигига, демак, миллий хавфсизликка ҳам таҳдид солишга қодир.

Шу боис президентга энди фақатгина ҳукуматнинг вазмин, суст ва ҳаддан ташқари тартибга солинган «иқтисодий блоки»нинг ўзи етарли эмас. Иқтисодиёт бўйича катта мутахассис бўлмаган Қасим-Жомарт Тоқаев потенциал ноқулай иқтисодий сценарийларда давлатнинг сиёсий барқарорлигини қандай сақлаб қолиш кераклиги ҳақидаги саволга «қўл остида» тайёр жавобга эга бўлиши лозим. Бу яқин уч йилда Миллий жамғармадан 5 триллион тенгени, президент айтганидек, «узоқ муддатли ижтимоий-иқтисодий самарага эга бўлган стратегик муҳим лойиҳаларни молиялаштиришга» йўналтириш тўғрисида қабул қилинган қарор контекстида янада долзарб тус олмоқда. Шу билан бирга, уларнинг «стратегик аҳамияти ва самарадорлиги» ҳақида ҳозирча фақат президентнинг Қурултой сессияси очилишидаги сўзларига қараб хулоса чиқариш мумкин. Бундай қарор қайси иқтисодий ҳисоб-китобларга асосланганини фақат тахмин қилиш мумкин. Ва моҳиятан, ушбу ўта хавфли режа муваффақиятининг ягона кафолати бўлиб Тоқаевнинг: «Ушбу маблағларнинг мақсадсиз сарфланиши ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас», деган сўзлари қолмоқда.

Илгари «давлат назорати» ва айни пайтда жазоловчи қилич вазифасини «эски қадрдон» президент администрацияси бажарар эди. ПАнинг тегишли бўлими бундай лойиҳаларнинг самарадорлиги ва унга ҳамроҳ бўлган хавф-хатарларни таҳлил қилиш билан шуғулланарди. Энди эса президент администрациясининг бутун роли унинг раҳбарининг Хавфсизлик кенгаши таркибига аъзолиги билан чекланади. Хавфсизлик кенгашининг ўзига келсак, унинг янги тузилмасида ҳозирча иқтисодий таҳлил учун масъул бўлинма кўринмаяпти. Шундай экан, катта эҳтимол билан, лойиҳанинг якуний муваффақияти учун барибир ҳукуматнинг ўша «иқтисодий блоки», яъни ҳеч ким жавобгар бўлади — зеро яқин уч йилликда вазирлар маҳкамасининг шахсий таркиби камида бир марта ўзгаради.

Шу билан бирга, Хавфсизлик кенгашининг ўзи, аниқроғи унинг «ҳар нарсага қодир» аппарати бу вақт ичида ўзига хос «мустақил» тузилмага — автоном, ўта таъсирли қарорлар қабул қилиш марказига айланиши мумкин. Ва ўшанда президент ҳузуридаги аппарат ҳақида эмас, балки «аппарат ҳузуридаги президент» ҳақида гапиришга тўғри келади.

Бироқ, бу — ҳисоб бўйича еттинчи — таҳдид Тоқаевнинг «ўринбосари» учун долзарб бўлиши мумкин — эҳтимол, ҳаммаси айнан шунинг учун ташкил этилгандир…