Озарбайжон ва Ўзбекистон: иттифоқчилик ҳамкорлигининг янги босқичи

**Озарбайжон ва Ўзбекистон: иттифоқчилик ҳамкорлигининг янги босқичи**

Озарбайжон Президенти Илҳом Алиевнинг 23–24 август кунлари Ўзбекистонга амалга оширган давлат ташрифи озарбайжон-ўзбек муносабатлари тарихидаги энг мазмунли воқеалардан бири бўлди. Сафарнинг асосий натижаларидан бири икки давлат ўртасидаги иттифоқчилик алоқаларининг институционал ва иқтисодий пойдеворини янада мустаҳкамлаш бўлди.

Бундан бир неча йил аввал Боку ва Тошкент ўртасидаги муносабатлар, энг аввало, стратегик шериклик сифатида белгиланар эди. Кейинчалик Олий давлатлараро кенгаш тузилди, 2024 йилда Иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги шартнома имзоланди, ушбу ташриф давомида эса президентлар Илҳом Алиев ва Шавкат Мирзиёев Абадий дўстлик тўғрисидаги шартномани имзоладилар.

Муносабатларнинг сиёсий-ҳуқуқий мақоми изчил юксалиши билан бир қаторда, бу йўл озарбайжон-ўзбек ҳамкорлиги мазмун-моҳиятининг шиддат билан кенгайиб бораётганини ҳам акс эттиради.

Сўнгги йилларда Боку ва Тошкент ҳамкорлик механизмларининг тармоқланган тизимини барпо этди. Ҳозирда 220 дан ортиқ ҳужжатни ўз ичига олган шартномавий-ҳуқуқий база ушбу ташриф якунлари бўйича янада кенгайтирилди. 2023 йилда ташкил этилган Олий давлатлараро кенгаш стратегик устувор йўналишларни белгилашнинг асосий воситасига айланди, унинг Тошкентдаги учинчи йиғилиши эса томонлар умумий мақсадларни шакллантиришдан аниқ лойиҳаларни амалга оширишни назорат қилишга ўтаётганини кўрсатди.

Ушбу контекстда аллақачон шаклланган иттифоқчилик муносабатларига янада узоқ муддатли ва кенг қамровли хусусият бағишловчи Абадий дўстлик тўғрисидаги шартнома алоҳида аҳамиятга эга.

Ҳужжатда суверенитет, хавфсизлик ва ҳудудий яхлитликни ўзаро ҳурмат қилиш, бир томон ҳудудидан бошқа томон манфаатларига қарши фойдаланишга йўл қўймаслик мажбурияти мустаҳкамланган, шунингдек, савдо, инвестициялар, энергетика ва транспортдан тортиб рақамлаштириш, «яшил» иқтисодиёт, таълим ва маданиятгача бўлган амалий ҳамкорликнинг кенг доираси белгилаб берилган.

Шу тариқа, икки томонлама ҳамкорликнинг узоқ муддатли изчиллигига мўлжалланган сиёсий-ҳуқуқий доира шакллантирилмоқда.

Музокаралар якунида имзоланган ҳужжатлар пакети ҳам диққатга сазовордир. Унга 2030 йилгача ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини 1 миллиард долларга етказиш дастури, инвестициялар ва савдо соҳаларидаги келишувларни амалга ошириш бўйича амалий ҳаракатлар режаси, пенсия таъминоти, маданият ва туризм соҳаларида ҳамкорлик тўғрисидаги битимлар, Ташқи ишлар ва Адлия вазирликлари ўртасида 2027–2028 йилларга мўлжалланган ҳамкорлик дастурлари, шунингдек, Урганч ва Хонкенди, Бухоро ва Лочин, Урганч ва Нахчивон шаҳарлари ўртасида биродарлик муносабатларини ўрнатиш тўғрисидаги баённомалар кирди. Шу тариқа, икки давлат иттифоқчилиги аниқ мўлжаллар, муддатлар ва амалга ошириш механизмларига эга бўлди.

Энг сезиларли ўзгаришлар иқтисодий соҳада юз берди. 2025 йилда Озарбайжон ва Ўзбекистон ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми уч баробардан зиёд ўсиб, 795 миллион долларга етди. Бундан ташқари, ҳамкорлик таркиби ҳам аста-секин ўзгармоқда. Ўзаро инвестициялар, саноат кооперацияси ва қўшма лойиҳаларни амалга оширишга асосланган модель шаклланмоқда.

Озарбайжон-Ўзбекистон инвестиция компанияси ушбу жараённинг асосий воситаларидан бирига айланди. Август ойига келиб у умумий қиймати 500 миллион долларлик саккизта лойиҳани маъқуллади, яна деярли шунча миқдордаги еттита лойиҳа кўриб чиқилмоқда. Шу тариқа, фақатгина ушбу тузилманинг портфели амалда 1 миллиард долларга яқинлашмоқда.

Шу билан бирга, умумий инвестициявий ҳамкорлик кўлами анча кенгдир. Олий давлатлараро кенгаш йиғилишида икки мамлакат қўшма лойиҳаларининг умумий портфели аллақачон 5 миллиард доллардан ошгани таъкидланди.

Шу тариқа, сиёсий иттифоқчилик ўзаро инвестициялар, қўшма корхоналар ва узоқ муддатли тижорат манфаатлари ҳисобига шаклланаётган янада мустаҳкам иқтисодий базага эга бўлмоқда.

Икки давлат президентлари томонидан бевосита ташриф чоғида ишга туширилган лойиҳалар ривожланиб бораётган ҳамкорликнинг ёрқин ифодаси бўлди.

Янги йўналишлардан бири Davr Bank билан лойиҳа орқали ABBнинг Ўзбекистон банк бозоридаги иштирокини кенгайтириш бўлди. Matanat-A компаниясининг гипс ишлаб чиқариш заводи лойиҳаси ишга туширилди, Landau тармоғининг иккита STEAM мактаби очилди.

Шу билан бир вақтда, SOCARнинг бешта янги автоёқилғи қуйиш шохобчаси, Sea Breeze Uzbekistan туристик-турар жой мажмуаси, Baku City турар жой мажмуаси, таркибида кумуш бўлган рудани қайта ишлаш корхонаси ва боғдорчилик соҳасидаги янги лойиҳаларга пойдевор қўйилди.

Ушбу ташаббуслар мажмуи Озарбайжоннинг Ўзбекистондаги иқтисодий иштироки тобора диверсификация қилиниб, банк сектори, таълим, энергетика, қурилиш, тоғ-кон саноати, туризм ва қишлоқ хўжалигини қамраб олаётганини кўрсатади.

Озарбайжон учун бу Марказий Осиёнинг энг йирик бозорларидан бирида инвестициявий ва корпоратив иштирокини кенгайтириш учун қўшимча имкониятлар очади. Ўзбекистон учун эса, ўз навбатида, бундай ҳамкорлик капитал, технологиялар ва бошқарув экспертизасининг қўшимча манбаларини яратади. Буларнинг барчаси икки мамлакат ўртасида янада барқарор ва институционаллашган иқтисодий шериклик моделини шакллантиришга хизмат қилади.

Ушбу ташрифнинг иккинчи стратегик йўналиши транспорт билан боғлиқ. Умумий чегара мавжуд эмаслигига қарамай, Каспий орти йўналишларининг ривожланиши ва Евроосиё транспорт географиясининг ўзгариши икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликни чуқурлаштириш учун янги имкониятлар яратмоқда.

Ўзбекистон учун Озарбайжон Каспий ва Жанубий Кавказ орқали Туркия ва Европа бозорларига чиқишни таъминловчи муҳим транзит бўғини бўлиб хизмат қилади. Ўз навбатида, Озарбайжон учун Ўзбекистон Марказий Осиёдаги асосий шериклардан бири бўлиб, минтақа ва ундан кейин Хитой билан транспорт-иқтисодий боғлиқликни кенгайтиради. 2025 йилда икки мамлакат ўртасидаги транзит ташишлар ҳажми 1,4 миллион тоннага етди.

Тошкентдаги музокараларнинг муҳим натижаларидан бири транспорт-транзит соҳасидаги ҳамкорликни фаоллаштириш, жумладан, Каспий орти йўлаги салоҳиятини биргаликда ривожлантириш ва Каспийда қўшма флот яратишни тезлаштириш бўйича келишув бўлди. Бундан ташқари, Ўзбекистон томони Каспий денгизида ягона операторга эга бўлган алоҳида ўзбек-озарбайжон транспорт йўлагини шакллантириш ташаббуси билан чиқди.

Агар ушбу режалар амалга оширилса, Боку ва Тошкент ўртасидаги транспорт ҳамкорлиги нафақат Ўрта йўлакдан янада фаол фойдаланишни, балки транспорт-логистика занжирининг алоҳида бўғинларини бошқаришда биргаликда иштирок этиш имкониятини ҳам назарда тутувчи сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилади.

Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўлининг қурилиши ва унинг Ўрта йўлак билан туташиши Хитойдан Марказий Осиё орқали Каспийга қўшимча юк оқимини шакллантиришга қодир. Бундай конфигурацияда Ўзбекистон Марказий Осиёнинг муҳим транспорт узели сифатидаги ролини, Озарбайжон эса ушбу оқимни Жанубий Кавказ, Туркия ва Европа йўналиши билан боғловчи ғарбий бўғин сифатидаги ролини мустаҳкамлайди. Шу тариқа, умумий трансминтақавий иқтисодий ўқни шакллантириш учун асос юзага келади.

Боку ва Тошкентнинг замонавий муносабатлари Озарбайжон ва умуман Марказий Осиё ўртасидаги алоқаларнинг жиддий трансформацияси билан параллел равишда ривожланмоқда. 2025 йил ноябрь ойида Озарбайжон Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувларининг тўлақонли иштирокчисига айланди. Шу тариқа, C5 формати амалда C6 га айланди.

Ушбу конфигурацияда Каспий тобора умумий транспорт, энергетика ва инвестиция манфаатлари шаклланадиган маконга айланиб бормоқда. Озарбайжон ва Ўзбекистон ушбу жараённинг энг фаол иштирокчилари қаторидан жой олган.

Хусусан, ҳар икки давлат Ўрта йўлакни ривожлантириш тарафдори бўлиб, энергетика ва «яшил» энергетика соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтирмоқда, Туркий давлатлар ташкилоти доирасидаги шерикликни мустаҳкамламоқда ва шу билан бир вақтда икки томонлама молиявий ва ишлаб чиқариш механизмларини яратмоқда. Шу боис Боку ва Тошкент иттифоқи Марказий Осиё, Каспий ва Жанубий Кавказ ўртасидаги янги ҳамкорлик архитектурасининг боғловчи элементларидан бирига айланмоқда.

Сиёсий, иқтисодий ва институционал таркибий қисмлардан ташқари, озарбайжон-ўзбек муносабатлари мустаҳкам ижтимоий ва маданий-гуманитар пойдеворга эга. Тарих, тил ва анъаналар муштараклиги бугунги кунда амалий лойиҳалар билан тўлдирилмоқда. Ўзбекистон томонидан Фузулийда қурилган Мирзо Улуғбек номидаги мактаб ўзаро юксак ишонч ва бирдамлик рамзига айланди. Таълим соҳасидаги алмашинувлар ривожланмоқда, маданият кунлари ва медиафорумлар ўтказилмоқда, биродарлашган шаҳарлар тармоғи кенгаймоқда.

Ушбу ташриф давомида бу тармоқ Урганчнинг Хонкенди ва Нахчивон билан, Бухоронинг эса Лочин билан алоқалари ҳисобига бойиди. Шунингдек, Янги Тошкентда «Озарбайжон» боғига пойдевор қўйилди.

Гарчи бундай лойиҳалар кўп миллиардлик инвестициялар ва транспорт ташаббуслари фонида унчалик аҳамиятли эмасдек туюлса-да, айнан улар давлатлараро муносабатларнинг ижтимоий барқарорлигини мустаҳкамлайди.

Давлат ташрифи якунлари озарбайжон-ўзбек муносабатларининг янги босқичга ўтганини кўрсатмоқда, бу босқичда шаклланган сиёсий ва институционал база изчил равишда янада чуқурроқ иқтисодий, транспорт, молиявий ва гуманитар мазмун билан тўлдирилмоқда.

Абадий дўстлик тўғрисидаги шартнома икки томонлама муносабатларнинг узоқ муддатли сиёсий-ҳуқуқий асосини яратади, Олий давлатлараро кенгаш эса уларни янада мувофиқлаштиришнинг асосий институционал механизми бўлиб хизмат қилади. Озарбайжон-Ўзбекистон инвестиция компанияси фаолияти ва бизнеснинг тўғридан-тўғри иштироки кенгайиши иттифоқчиликнинг иқтисодий таркибий қисмини мустаҳкамлайди. Қўшма транспорт ва логистика лойиҳалари кенг Евроосиё маконида икки мамлакатнинг ўзаро боғлиқлигини кучайтиради, маданий-гуманитар ҳамкорлик эса икки томонлама муносабатларнинг ижтимоий асосини мустаҳкамлайди ва уларнинг узоқ муддатли барқарорлигини таъминлайди. Ушбу элементларнинг уйғунлиги ҳозирги босқични аввалгиларидан сифат жиҳатидан фарқли қилади.

Сўнгги давлат ташрифи натижалари Озарбайжон ва Ўзбекистон ўртасидаги юксак сиёсий ишонч изчил равишда янада яхлит иқтисодий ва минтақавий ҳамкорлик архитектурасига айланаётганидан далолат беради.