Ўзбекистон ва Озарбайжон: Сиёсий яқинлашувни иқтисодий ўсишга қандай айлантириш мумкин

О'збекистон ва Озарбайжон: Сиёсий яқинлашувдан иқтисодий о'сишга

Со'нгги йилларда О'збекистон ва Озарбайжон о'ртасидаги муносабатлар стратегик шерикликдан то'лақонли иттифоққа айланди. Бугунги кунда уларнинг о'заро та'сирида иккита асосий жиҳат яққол ко'риниб турибди: бир томондан, ҳамкорлик учун мустаҳкам институционал пойдевор яратилди, иккинчи томондан, иқтисодий сур'атлар эндигина кучаймоқда.

Бизнинг фикримизча, О'збекистон-Озарбайжон муносабатларининг кейинги босқичининг мазмунини сиёсий ва дипломатик механизмларни ривожлантириш ва иқтисодий ҳамкорликни амалий амалга ошириш о'ртасидаги мувозанат белгилайди.

**Институционал архитектура**

Тошкент ва Боку томонидан қурилган икки томонлама муносабатлар архитектураси асосан юқоридан пастга мувофиқлаштириш тамойилига асосланган. Кун тартиби давлат раҳбарлари даражасида белгиланади ва унинг амалга оширилиши ҳукуматлараро, идоравий ва бизнес механизмлари томонидан та'минланади. О'збекистон президентлари Шавкат Мирзиёев ва Озарбайжон президентлари Илҳом Алиев ҳамкорликнинг асосий векторлари ва сур'атини белгилаб, қарор қабул қилиш жараёнини сезиларли даражада тезлаштирдилар.

Натижада, о'заро та'сир механизмларининг кенг қамровли тизими аста-секин пайдо бо'лди. 2023-йилда Олий Давлатлараро Кенгаш ташкил этилди, унинг биринчи йиг'илиши 2024-йилда бо'либ о'тди. О'ша пайтда Иттифоқчилик муносабатлари то'г'рисидаги шартнома ҳам имзоланди. 2026-йил июл ойида Тошкентда Ҳукуматлараро комиссиянинг 15-йиг'илиши бо'либ о'тди. 2020-йилдан бери О'збекистон-Озарбайжон Бизнес Кенгаши фаолият юритиб келмоқда, учта Минтақалар Форуми о'тказилди ва о'н бир шаҳар о'ртасида биродарлик шаҳарлари алоқалари о'рнатилди. Фақат со'нгги уч йил ичида йигирмадан ортиқ юқори даражадаги парламентлараро алоқалар о'тказилди ва 2025-йилда биринчи парламентлараро форум Хивада бо'либ о'тди.

Икки томонлама алоқаларнинг бундай интенсивлиги одатда қо'шни давлатлар ёки о'заро савдо даражаси анча юқори бо'лган давлатларга хосдир. Каспий денгизи билан ажралиб турадиган ва нисбатан кичик савдо айланмасига эга бо'лган О'збекистон ва Озарбайжон учун эришилган институционализация даражаси айниқса сезиларли ко'ринади.

Амалий самара сиёсий ва ма'мурий то'сиқларни камайтириш, қарорларни тасдиқлаш учун зарур бо'лган вақтни қисқартириш ва бизнеснинг бир-бирининг бозорларига кириш шартларини соддалаштиришдан иборат. Бироқ, институционал асоснинг о'зи савдо оқимлари ва инвестиция талабини яратмайди. Бу бизнес фаолияти учун қулай шароитлар яратади, аммо ҳамкорликнинг кейинги динамикаси бог'лиқ бо'лган иқтисодий раг'батларнинг о'рнини босмайди.

Шунинг учун кейинги босқич, эҳтимол, мавжуд форматларнинг янада кенгайиши билан эмас, балки уларнинг эришилган сиёсий алоқалар даражасини аниқ иқтисодий натижаларга айлантириш қобилияти билан белгиланади.

**Иқтисодий о'лчов: Таққослаш миқёси**

Мамлакатлар о'ртасидаги сиёсий мулоқот ҳозирда ҳақиқий иқтисодий ко'рсаткичлардан сезиларли даражада ошиб бормоқда, бу статистика билан аниқ тасдиқланган. 2025 йил охирига келиб о'заро савдо 307 миллион долларни ташкил этди, бу тахминан 15% га о'сишдир. О'збекистон экспорти 8% га о'сиб, 227 миллион долларга етди, Озарбайжондан импорт эса 39% га о'сиб, 80 миллион долларга етди. О'збекистон экспорти турлари 116 та маҳсулотга кенгайди.

Бироқ, бу рақамлар О'збекистоннинг умумий ташқи савдо айланмаси билан солиштирганда бошқача ма'нога эга, бу 2025 йилда 81 миллиард доллардан ошди. Озарбайжоннинг ушбу айланмадаги улуши 0,4% дан кам эди.

Бу ко'рсаткич икки томонлама муносабатлар сифатини баҳолаш сифатида талқин қилинмаслиги керак. Аксинча, бу сиёсий яқинлашишни кенг ко'ламли иқтисодий алоқаларга айлантиришнинг қийинлигини ко'рсатади. Бу бир қатор обьектив структуравий чекловлар билан изоҳланади.

Булар орасида умумий чегаранинг ё'қлиги ва Каспий денгизи орқали мултимодал транспортга эҳтиёж, бир-бирининг устига чиқадиган экспорт товарлари (то'қимачилик, мева-сабзавот ва айрим кимёвий маҳсулотлар) ва томонлар бир-бирини то'лдиришдан ко'ра учинчи бозорларда ко'проқ рақобатлашадиган иқтисодий алоқаларни диверсификация қилишнинг о'хшаш модели мавжуд.

Бу жуда амалий хулосага олиб келади. Шунчаки ан'анавий савдони ошириш икки раҳбар томонидан белгиланган 1 миллиард долларлик мақсадга эришиш эҳтимоли жуда кам. О'сишга инвестиция ва саноат ҳамкорлиги орқали эришиш керак бо'лади, бу ерда савдо оқимлари қо'шма ишлаб чиқариш занжирлари орқали шаклланади.

Иккала мамлакат ҳам бундай тизимли ҳамкорликни о'рнатиш муҳимлигини тушунади. Шунинг учун, со'нгги йилларда кун тартибининг диққат марказида савдодан инвестицияга сезиларли даражада о'тди. О'збекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги ма'лумотларига ко'ра, 2023-йилда 500 миллион долларлик устав капитали билан ташкил этилган Озарбайжон-О'збекистон инвестиция компанияси (АУИС) аллақачон тахминан 360 миллион долларлик 15 та лойиҳада иштирок этмоқда. Умумий портфел анча кенгроқ бо'либ, тахминан 6 миллиард долларлик 20 дан ортиқ лойиҳаларни о'з ичига олади, яна 25 та лойиҳа эса қарийб 1,5 миллиард долларлик лойиҳалар тайёрланмоқда.

Инвестиция ҳамкорлигининг белгиланган ниятлардан қанчалик узоққа чо'зилиши аниқ ишлаб чиқариш майдонларининг амалиётида энг яхши ко'рсатилган. Энг ёрқин мисол - Ҳажигабул саноат паркидаги "О'завтосаноат" ва "Азермаш"нинг қо'шма автомобил йиг'иш заводи бо'либ, у ерда 11 000 дан ортиқ Чевролет автомобиллари ва Исузу автобуслари ишлаб чиқарилган. Лойиҳа ҳозирда кейинги босқичга - 84 миллион доллардан ортиқ инвестиция ҳажмига эга то'лиқ сиклли корхонани яратишга о'тмоқда. То'қимачилик ва ипак қурти етиштириш кластерлари, шунингдек, агросаноат ва логистика лойиҳалари ҳам ривожланмоқда.

Бундай ташаббусларнинг аҳамияти нафақат ишлаб чиқариш ҳажми билан белгиланади. Уларнинг асосий афзаллиги икки мамлакат о'ртасида барқарор ишлаб чиқариш алоқаларини шакллантиришдадир.

Қо'шма ишлаб чиқариш о'заро бутловчи қисмлар, хом ашё ва ускуналарни етказиб беришга барқарор талабни яратади, икки томонлама савдони ягона ишлаб чиқариш занжирига самарали интеграция қилади.

Бундай алоқалар одатда бозор тебранишларига камроқ сезгир, чунки улар бир марталик битимларга эмас, балки узоқ муддатли ишлаб чиқариш эҳтиёжларига асосланган. Яна бир муҳим омил шундаки, Озарбайжонда ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, тегишли келиб чиқиш қоидаларига риоя қилган ҳолда, Боку имтиёзли савдо режимларидан фойдаланадиган учинчи давлат бозорларига кириш имконини беради.

Шу ма'нода, қо'шма корхоналарни нафақат миллий бозорларни ривожлантириш воситаси, балки О'збекистон ва Озарбайжон чегараларидан ташқарида маҳсулотларни биргаликда тарг'иб қилиш учун потенциал платформа сифатида ҳам ко'риб чиқиш мумкин. Бироқ, бу та'сир автоматик равишда юзага келмайди ва савдо, божхона ва ҳуқуқий механизмларни алоҳида ривожлантиришни талаб қилади.

**Кейинги о'сишга нима та'сир қилади?**

О'рнатилган институционал архитектура ва иқтисодий о'заро та'сир натижалари ҳамкорликни янада кенгайтириш учун катта салоҳият яратади. Бироқ, уни амалга ошириш томонларнинг бир қатор таркибий чекловларни енгиб о'тиш қобилиятига бог'лиқ бо'лади.

Аввало, бу учинчи бозорларда о'хшаш маҳсулотлар учун юқорида айтиб о'тилган рақобат, паром флотининг ҳолати ва юк ташишнинг мавсумийлиги туфайли Каспий логистикасининг о'згарувчанлиги билан бог'лиқ. Қо'шимча чекловлар икки мамлакат банклари о'ртасидаги то'г'ридан-то'г'ри то'ловлар ва юкларни суг'урталаш билан бог'лиқ қийинчиликларни о'з ичига олади, бу эса ташқи савдо битимларининг нархи ва муддатини оширади.

Шу фонда табиий савол туг'илади: ҳамкорлик динамикасини нима тезлаштириши мумкин?

Энг амалий қадамлардан бири сертификатлар ва лаборатория синовлари натижаларини, айниқса қишлоқ хо'жалиги маҳсулотлари учун о'заро тан олиш бо'лиши мумкин, бу эса товарларни ҳамкор бозорига киритиш вақти ва харажатларини камайтиради.

Молия секторида корреспондентлик банк муносабатларини ва миллий валюталарда ҳисоб-китобларни улар о'ртасида то'г'ридан-то'г'ри то'ловлар ва қулай валюта конвертация механизмлари орқали кенгайтириш мантиқан то'г'ри келади. Бу воситачиларга бог'лиқликни камайтиради ва савдо ва инвестиция операцияларини олдиндан айтиб бо'ладиган қилади.

Транспорт компоненти алоҳида э'тиборга лойиқдир. Каспий ё'налишларининг имкониятларини кенгайтириш, тарифлар ва юк ташиш жадвалларини синхронлаштириш ва рақамли юкларни кузатишни ривожлантириш бизнес харажатларини камайтиришга ёрдам беради.

Шундай қилиб, О'збекистон-Озарбайжон муносабатлари со'нгги йилларда то'планган сиёсий капитал аста-секин иқтисодий ва амалий мазмун касб этаётган нуқтага етди. Шу ма'нода, мамлакатлар о'зларининг иттифоқдошлик муносабатларини ривожлантиришнинг янги ё'налишлари ва чуқурроқ шаклларига о'тиш учун мустаҳкам пойдевор қо'йишга муваффақ бо'лганликларини ишонч билан айтиш мумкин.

Миразиз Мирумаров, О'збекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институтининг етакчи илмий ходими

Ирода Имамова, О'збекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институтининг етакчи илмий ходими