Отга берилган емми-бу?

**Отга емми?**

Қозоғистон республика бюджетининг тузатилиши кескин мунозараларга сабаб бўлди. Қайта тақсимлаш рақамларининг ўзи жуда кўп нарсадан далолат беради: Мудофаа вазирлиги қўшимча 41,3 миллиард тенге ($ 90,87 млн), Миллий хавфсизлик қўмитаси (МХҚ) — 31 миллиард ($ 68,21 млн), ИИВ — 26,1 миллиард ($ 57,43 млн) олади. Ички ишлар вазирлиги, айни пайтда Меҳнат вазирлиги бюджети 55 миллиард тенгега ($ 121 млн), таълим харажатлари — 10,3 миллиардга ($ 22,66 млн) қисқартирилди, кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш камайтирилди, шунингдек, янги йўллар ва чегара ўтказиш пунктлари қуриш бўйича баъзи лойиҳалар тўхтатиб қўйилди.

**Ичкаридан ҳам, ташқаридан ҳам босим ортмоқда**

Марказий Осиё атрофидаги дунё ва минтақа жуда жадал ўзгармоқда. Геосиёсий беқарорлик, халқаро можаролар ва гибрид таҳдидлар хавфи ҳар қандай давлатни суверенитет ва хавфсизлик ҳақида ўйлашга мажбур қилмоқда. Қозоғистон учун армия, чегара хизматлари ва ҳарбий инфратузилмани мустаҳкамлаш давлатнинг энг биринчи галдаги устувор вазифасига айланди.

Куч-қудрат блоги — бу фақат чегарадаги танклар ва аскарлар дегани эмас. ИИВ ва МХҚ мамлакат ичидаги жамоат тартиби, муҳим инфратузилмани ҳимоя қилиш, кибержиноятчилик ва экстремизмга қарши кураш учун жавобгардир. Харажатларни ошириш ускуналар, алоқа тизимларини янгилаш, ходимларнинг моддий таъминотини яхшилаш ва чегара ҳудудларини мустаҳкамлашга қаратилган.

**«Озлаштирилмаган» пулларни тежаш**

Ҳукумат амалиётида ижтимоий соҳа ёки кичик бизнес бюджетини қисқартириш ҳар доим ҳам тўловлардан тўғридан-тўғри воз кечишни англатмайди. Бу кўпинча «озлаштирилмаслик» деб аталадиган ҳолат билан боғлиқ. Бизнесни қўллаб-қувватлаш бўйича баъзи дастурлар ёки инфратузилма қурилишлари ўз вақтида бошланмагани ёки тендерлар ва ҳужжатлаштириш босқичида тиқилиб қолгани сабабли амалга ошмай қолган. Сабаб коррупция ва «откат»ларда экани ҳам мустасно эмас. Шу билан бирга, агар ажратилган миллиардлар «ётган» бўлса ва йил охиригача сарфланмаса, улар молиялаштириш шошилинч зарур бўлган ва кафолатли равишда ўз мақсадида фойдаланиладиган соҳаларга йўналтирилади.

Янги йўллар ва объектлар қурилиши учун бюджетларни бекор қилиш ёки қисқартириш янгича ёндашувни акс эттиради: қимматга тушадиган ва чўзилиб кетадиган қурилишларни бошлаш ўрнига, давлат ресурслари мавжуд йўллар ва инфратузилмани сақлаш ва таъмирлашга қаратилмоқда.

**«Туташ идишлар» эффекти: янги хавф-хатарлар**

Иқтисодиётда оддий қоида амал қилади: агар бир жойда кўпайса, демак, бошқа жойда сўзсиз камаяди. Миллиардлаб маблағларнинг куч-қудрат сектори фойдасига қайта йўналтирилиши ижтимоий соҳада муқаррар равишда кемтик қолдиради. Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги бюджети қисқартирилганда (деярли $ 121 млн га), бу биринчи навбатда аҳолининг энг заиф қатламларига — пенсионерлар, кўп болали оилалар, ногиронлиги бўлган шахслар ва кам таъминланган фуқароларга зарба беради. Ҳатто инфляция шароитида ижтимоий тўловларни индексация қилишнинг вақтинчалик қисқартирилиши ёки кечиктирилиши ҳам одамлар томонидан жуда оғриқли қабул қилинади.

Бундай тенгсизлик жиддий ижтимоий хавф-хатарларни келтириб чиқаради. Аҳоли ва кичик бизнесни қўллаб-қувватлашни қисқартириш эвазига давлат хавфсизлигини мустаҳкамлашга уриниш акс натижа бериши мумкин. Ижтимоий кескинликнинг ортиши, даромадларнинг камайиши ва фуқаролар ўртасида адолатсизлик ҳисси анъанавий равишда халқ норозилиги ва протест кайфиятларининг катализаторига айланади. Оқибатда берк доира ҳосил бўлиши мумкин: давлат армия ва ҳуқуқ-тиротибот органларининг кўпроқ ресурслари ва кучларини ташқи таҳдидларга эмас, балки ички норозиликни жиловлашга йўналтиришига тўғри келади.

**Стратегиями ёки мажбурий қадам?**

Ижтимоий ҳимоя, таълим ва тадбиркорликка харажатларни қисқартириш — оммабоп бўлмаган ва сезиларли жамоатчилик эътирозини келтириб чиқарадиган қарордир. Бироқ, ҳукумат миллий хавфсизлик ва барқарорликка урғу бермоқда. Асосий савол шундаки, давлат куч-қудрат блогининг мустаҳкамланиши ижтимоий портлашга олиб келмаслиги учун мувозанатни сақлаб қола оладими-ўзи?