Етакчилик учун пойга
Ўзбекистон Қозоғистонга етиб олмоқда: Тошкент иқтисодий етакчиликни мақсад қилган
**Етакчилик учун пойга**
2040 йилда Қозоғистон ва Ўзбекистон ўзларининг замонавий мустақиллигининг ярим асрлик довонига яқинлашадилар. Ўн йиллар давомида Остона Марказий Осиёда мутлақ иқтисодий етакчиликни сақлаб келди. Аммо Тошкент ўз мақсадлари маррасини изчил равишда ошириб бормоқда. Бугунги кунда Президент Мирзиёев ЯИМни 300 миллиард долларга етказиш нияти ҳақида очиқ гапирмоқда. Ўзбекистон ушбу рамзий санага келиб Қозоғистондан минтақанинг энг йирик иқтисодиёти мақомини тортиб ололадими?
Яқинда Exclusive.kz сайтига берган интервьюсида ўзбекистонлик иқтисодчи Юлий Юсупов Остона ва Тошкент ўртасидаги рақобат нима учун ҳар икки давлатга ҳам фойда келтиришини батафсил тушунтириб берди. Унинг фикрича, қўшни давлатлар бизнес учун шароитларни бир вақтнинг ўзида яхшилаганда, бутун минтақа ютади, чунки халқаро инвесторларга сиғимли ва тушунарли бозор керак. Аммо интеграциявий ниятлардан ташқари, барча мамлакатларнинг ички иқтисодий сиёсати ҳам бор ва, афтидан, ундаги одатий кучлар мувозанати аллақачон ўзгара бошлаган.
Бундан саккиз йил аввал, 2018 йил якунларига кўра, Қозоғистон ЯИМ тахминан 179,3 миллиард долларни ташкил этган бўлса, Ўзбекистонда бу кўрсаткич 55-60 миллиард доллар атрофида эди. Иқтисодиётлар ўртасидаги фарқ 3,2 баробарга етарди ва Остонанинг минтақанинг ўзгармас етакчиси сифатидаги мавқеи мустаҳкамдек туюларди. Бироқ, 2026 йил якунларига кўра, Қозоғистон иқтисодиёти 360 миллиард доллар даражасида мустаҳкамланиши, Ўзбекистон иқтисодиёти эса 180 миллиард долларлик маррадан ошиши кутилмоқда. Икки давлат ўртасидаги масофа шиддат билан қисқармоқда.
Бундай тезкор силжиш Ўзбекистон ҳукумати томонидан мақсадларнинг мунтазам равишда қайта кўриб чиқилиши натижаси бўлди. 2023 йил июль ойида Шавкат Мирзиёев иқтисодиётни 2022 йилдаги базавий 80,4 миллиард доллардан 2030 йилгача 160 миллиард долларгача икки баравар ошириш вазифасини қўйган эди. Аммо реал кўрсаткичлар ҳисоб-китоблардан тез орада ўзиб кетди, шунинг учун марра аввалига 2024 йилда 200 миллиардга, кейин 2025 йил охирида 240 миллиардга кўтарилди, жорий йилнинг август ойида эса Ўзбекистон Президенти расман янги мақсадни — 2030 йилга бориб 300 миллиард долларга етишни белгилади.
Жорий ўн йилликнинг охиригача ҳозирги 180 миллиард доллардан ваъда қилинган 300 миллиард долларгача бўлган йўлни босиб ўтиш учун Ўзбекистон иқтисодиёти доллар ҳисобида ҳар йили тахминан 13-15 фоизга ўсиши керак. Бунинг учун мамлакат ичидаги реал ишлаб чиқариш йилига 8,5-9 фоизга ўсиши лозим. Бундай суръатга эришиш мумкин: Ўзбекистон Статистика агентлиги маълумотларига кўра, биргина 2026 йилнинг биринчи ярмида мамлакат ялпи маҳсулотининг реал ўсиши аллақачон 8,5 фоизни ташкил этди, ваҳоланки 2025 йил якунлари бўйича у 7,7 фоиз бўлган эди.
Ушбу тезлашувнинг энг эътиборли жиҳати шундаки, Ўзбекистон бой нефть заҳирасисиз иш кўрмоқда. Қозоғистон ер остида доимий валюта оқимини таъминлайдиган тахминан 30 миллиард баррель тасдиқланган углеводород захираларига эга. Ўзбекистонда эса бу захиралар 50 баробар кам — бор-йўғи 0,6 миллиард баррелни ташкил этади. Аҳолининг шиддатли ўсиши ва янги заводларнинг ишга туширилиши сабабли мамлакат ҳозирги вақтга келиб табиий газ экспорт қилувчидан уни қўшнилардан сотиб олувчига айланиб улгурди.
Илгари Тошкент учун бюджетни қўллаб-қувватлашнинг асосий манбаи олтин эди, бироқ бугунги кунда мамлакат қимматбаҳо металларга қарамликни камайтиришга ҳаракат қилмоқда. 2026 йилнинг етти ойида умумий экспорт саватида олтиннинг улуши 14,1 фоизгача қисқарди. Шу билан бирга, тайёр маҳсулотлар экспорти (олтинни ҳисобга олмаганда) деярли 28 фоизга ўсди, биргина кийим-кечак ва матоларнинг хорижга сотилиши худди шу даврда 1,9 миллиард долларга етди, бу эса қайта ишлашнинг реал ривожланишидан далолат беради.
Ушбу вазифалар учун Ўзбекистон расмийлари сезиларли молиявий асос яратмоқдалар. Яқин ўн йилликда 450 миллиард доллар тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва саноат корхоналарида 2 миллион янги иш ўрни яратиш режаси кўзда тутилган. Ислоҳотлардан мақсад — камбағалликни енгиш (расмий маълумотларга кўра, бугунги кунга келиб у 2017 йилдаги 35 фоизга нисбатан 4 фоизгача камайди) ва аҳоли жон бошига тўғри келадиган ўртача даромадни 10 минг доллардан оширишдир.
Ўзбекистон ўсишининг асосий локомотивлари сифатида хизмат кўрсатиш соҳаси, кенг кўламли қурилиш ва йилига 15 фоиздан юқори суръатлар билан ўсаётган қайта ишлаш заводлари иштирок этмоқда.
Бу 39 миллионлик аҳолининг ички талаби ва уйларига йилига 14 миллиард доллардан ортиқ маблағ жўнатадиган меҳнат мигрантларининг мунтазам пул ўтказмалари ҳисобига таъминланмоқда, 2025 йил якунларига кўра эса пул ўтказмалари 18,9 миллиард долларни ташкил этди. Ушбу сектор иқтисодиётнинг умумий ўсишига 2,2 фоизли банд қўшмоқда.
Иккинчи асосий ҳаракатлантирувчи куч — қайта ишлаш саноати бўлиб, у ялпи маҳсулот ўсишига яна 2,2 фоизли банд қўшмоқда.
Мамлакатда электротехника ва маиший техника ишлаб чиқариш тез суръатлар билан ўсмоқда: Artel бренди ва қўшма корхоналарнинг ривожланиши туфайли бу соҳада 20,4 фоизлик ўсиш қайд этилди. Автомобилсозликда монополия ўрнига BYD, Chery, Kia ва Chevrolet машиналарини йиғиш йўлга қўйилди, эслатиб ўтамиз, бунга, хусусан, қозоғистонлик миллиардер Нурлан Смагулов сармоя киритмоқда, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш эса йилига 14 фоизга ошмоқда. Бундан ташқари, 2022 йилдан бошлаб пахта хорижга хомашё сифатида юборилмай, мамлакат ичида тўлиқ қайта ишланмоқда; бундан ўн йилга яқин вақт олдин Ўзбекистонда пахтанинг атиги 40 фоизи қайта ишланган.
Учинчи кучли драйвер қурилиш сектори бўлди, у иқтисодиётнинг кенгайишига 1,3 фоизли банд қўшмоқда ва йилига 14,2 фоизга ўсмоқда.
Йирик «Янги Тошкент» тумани, Самарқанд ва Наманган атрофидаги йўлдош шаҳарлар, шунингдек, пуллик автобанлар қурилиши юқори ички талабни шакллантирмоқда. Ушбу лойиҳаларнинг барчаси бутун мамлакат бўйлаб цемент заводлари, металлургия комбинатлари ва кабель фабрикаларини тўлиқ қувват билан ишлашга мажбур қилмоқда.
Шу билан бирга, давлатнинг ривожланиши аллақачон шаклланган бир нечта индустриал-сервис хабларига таянади. Тошкент ва Тошкент вилояти мамлакат умумий ЯИМнинг деярли учдан бир қисмини таъминлаб, асосий молиявий, савдо ва технологик марказ сифатида иштирок этмоқда.
Яна бир муҳим қутб — Наманган, Андижон ва Фарғона вилоятларини қамраб олган аҳоли зич жойлашган Фарғона водийсидир. Наманган енгил саноат ва тўқимачилик маҳсулотларини чуқур қайта ишлаш марказига айланди, Андижон эса асосий автомобилсозлик кластери мақомини сақлаб қолмоқда. Ушбу минтақада аҳоли зичлигининг юқорилиги ишга туширилаётган корхоналарни доимий ва нисбатан арзон ишчи кучи билан таъминлайди.
Навоий ва Самарқанд вилоятлари Ўзбекистон иқтисодиётининг учинчи таянч ҳудудини шакллантиради. Навоийда Навоий кон-металлургия комбинати базасида оғир саноат, рангли металлургия ва кимё ишлаб чиқариши жамланган. Самарқандни эса ҳозирда миллионлаб меҳмонларни қабул қиладиган ва товарлар транзитини таъминлайдиган энг йирик туристик, маданий ва транспорт-логистика хабига айлантиришга ҳаракат қилишмоқда.
Икки мамлакатнинг ўсиш суръатларидаги сезиларли фарқ иқтисодий ёндашувларнинг турличалиги билан изоҳланади. Шавкат Мирзиёев паст базадан иложи борича тезроқ ўсишга йўналтирилган фаол қурувчи сифатида ҳаракат қилмоқда. Бунинг учун Ўзбекистонда ҚҚС 12 фоизгача туширилди, фабрикалар учун солиқ имтиёзлари жорий этилди ва инфляция 7,3 фоиз бўлган шароитда Марказий банк ставкаси 13,5 фоиз даражасида ушлаб турилибди, бу эса тижорат кредитларини тадбиркорлар учун янада қулайроқ қилади.
Қасим-Жомарт Тоқаев эҳтиёткорона йўналишни танламоқда, бунда асосий устуворлик — нархларни жиловлаш, деолигархизация ва тўпланган захираларни ҳимоя қилишдир. Қозоғистон Миллий банки инфляцияга қарши курашиб, анча юқори базавий ставкани ушлаб турибди, гарчи охирги пайтларда уни аста-секин пасайтира бошлаган бўлса-да, шу сабабли қозоғистонлик корхоналар учун кредитлар қимматлигича қолмоқда. Кўп жиҳатдан шундай консерватив сиёсат туфайли мамлакат яқинда охирги 10 йил ичида илк бор BBB халқаро рейтингини олди.
Шу билан бирга, айнан Ўзбекистоннинг муваффақиятли тажрибаси Тоқаевни давлат маблағларини тежаш ва Миллий жамғармада ресурсларни тўплаш бўйича илгари эълон қилинган курс ўрнига Қозоғистонни катта қурилиш майдонига айлантириш йўналишини эълон қилишга ундагандек таассурот уйғонади. Ўз навбатида, Тошкент хорижлик тадбиркорларнинг судлар номукаммаллиги ҳақидаги эътирозларига жавобан Остонанинг муваффақиятли институтларини тўғридан-тўғри нусхалашга ўтди.
Илгари Exclusive.kz махсус Конституциявий қонун асосида ташкил этилаётган Тошкент молия маркази ҳақида батафсил маълумот берган эди. Ушбу лойиҳа моҳиятига кўра халқаро капитал учун курашда «Астана» халқаро молия марказининг тўғридан-тўғри рақобатчиси сифатида ўйланган. Аввалроқ таъкидлаганимиздек, Ўзбекистон ўз қўшнисининг барча асосий қарорларини такрорламоқда: янги молия марказида инглиз умумий ҳуқуқи жорий этилмоқда, хорижлик арбитрлар иштирокидаги мустақил суд ташкил этилмоқда ва иштирокчилар 50 йил давомида фойда ва дивиденд солиқларидан озод қилинмоқда. Тошкент ушбу майдонча орқали фаолиятнинг дастлабки йилларидаёқ 25 миллиард доллар жалб қилишни режалаштирмоқда.
Қозоғистон, шунга қарамай, молиявий секторни ривожлантириш ва тўпланган капитал борасида Ўзбекистондан жиддий устунликни сақлаб қолмоқда. Қозоғистон банкларининг активлари 120 миллиард доллардан ошади, Ўзбекистонда эса бу кўрсаткич 58 миллиард долларни ташкил этади, АХММ биржаси эса, эндигина ташкил этилаётган ТХММдан фарқли ўлароқ, аллақачон жаҳон майдончалари билан тўғридан-тўғри интеграциялашган. Қозоғистон молия тизими айрим йирик лойиҳаларни, гарчи ҳаммасини бўлмаса-да, ички манбалардан кредитлашга қодир, Тошкент эса ҳар бир йирик кредит учун барибир хорижий жамғармаларга мурожаат қилишга мажбур бўлмоқда.
Бундан ташқари, Қозоғистон Ўзбекистонга қараганда қулайроқ географик мавқега эга бўлиб, табиий транзит узели сифатида иштирок этади. Ҳар икки давлат Жаҳон океанига тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга бўлмаса-да, Қозоғистон муҳим устунликка эга — бу Каспий денгизидаги ривожланган порт инфратузилмаси (Оқтау ва Қуриқ портлари), шунингдек, Россия билан тўғридан-тўғри қуруқликдаги чегарадир. Ўзбекистон эса очиқ денгизга чиқиш имкони бўлмаган қўшнилар билан ўралган «икки карра қуруқлик билан тўсилган» давлатлар қаторига киради.
Бошқа томондан, логистика хавфларини камайтириш учун Ўзбекистон Қирғизистон билан биргаликда Қозоғистонни айланиб ўтиб, Хитойга темир йўл қуришни бошлади ва Покистон портларига Трансафғон йўналишини ишлаб чиқа бошлади.
Бироқ, биринчидан, ушбу лойиҳалар кўп йиллик қурилиш ва йирик капитал қўйилмаларни талаб қилади, яъни яқин истиқболда Қозоғистоннинг юқори таъсирини йўқотмайди. Иккинчидан, улар якунлангандан кейин ҳам Ўзбекистоннинг бошқа мамлакатларга қарамлиги барибир сақланиб қолади, гарчи бошқарув маркази бошқа ҳудудларга ўтса-да. Аммо нима бўлганда ҳам, глобал истиқболда ушбу лойиҳаларнинг амалга оширилиши икки иқтисодиёт пойгасига Қозоғистон фойдасига бўлмаган тарзда аниқ таъсир кўрсатади.
Бундан ташқари, Қозоғистон ишчи кучининг арзонлиги ва демографик ресурс бўйича қўшнисидан сезиларли даражада орқада қолмоқда, бу ижтимоий сиёсат учун яхши, аммо иқтисодий сиёсат учун ёмондир. Ўзбекистонда ўртача иш ҳақи ҳозирча бор-йўғи 350-400 долларни ташкил этади, Қозоғистонда эса бу кўрсаткич 700-900 доллар атрофида, ва у ерда меҳнат бозорига ҳар йили ярим миллион ёшлар кириб келмоқда. Шу сабабли, кўп сонли ишчиларга эга бўлган фабрикалар, хусусан, тўқимачилик, пойабзал ёки йиғув корхоналарини қураётган инвесторлар учун уларни Қозоғистондан кўра Ўзбекистонда очиш анча фойдалироқдир.
Шу билан бирга, тезкор индустриал силжишга қарамай, Ўзбекистон ҳали ҳам жиддий табиий чекловларга дуч келмоқда. Сув ресурсларининг тобора ортиб бораётган тақчиллиги асосий тўсиққа айланмоқда. Халқаро статистика маълумотларига кўра, 2040 йилга бориб Ўзбекистонда чучук сув танқислиги йилига 15 миллиард куб метрга етиши мумкин, бу эса анъанавий қишлоқ хўжалигини хавф остига қўяди.
Бундай тақчилликнинг иқтисодий оқибатлари жуда сезиларли бўлиши мумкин. БМТ баҳолашига кўра, Ўзбекистоннинг сув ресурсларини нооқилона бошқариш ва ирригация инфратузилмасининг ҳолати туфайли кўрадиган зарари ЯИМнинг 8 фоизигача ташкил этиши мумкин. Заифлик, энг аввало, қишлоқ хўжалигининг катта роли билан изоҳланади: Жаҳон банки маълумотларига кўра, у мамлакат иқтисодиёти ва бандлигининг чорак қисмини шакллантиради ва барча сувнинг қарийб 90 фоизини истеъмол қилади, бунинг устига қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришининг сезиларли қисми катта йўқотишларга эга бўлган эскирган суғориш тармоғига боғлиқ.
Қозоғистон учун эса сув инқирози миллий ЯИМ тузилмасига бундай тўғридан-тўғри хавф туғдирмайди. Қозоғистон аграр сектори иқтисодиётнинг атиги 4-5 фоизини шакллантиради, мамлакат шимолидаги асосий ғалла майдонлари эса табиий ёғингарчилик ҳисобига суғорилади. Албатта, сув тақчиллиги Қозоғистон учун ҳам улкан муаммо ҳисобланади ва муқаррар равишда, биринчи навбатда, мамлакатнинг жанубий вилоятларига, хусусан, асосий молиявий марказ бўлган Олмаотага зарар етказиши мумкин, аммо у асосий саноат, тоғ-кон ва нефть қазиб олиш марказлари ишини қўшни давлатдагидек шиддат билан тўхтатиб қўйишга қодир эмас.
Тошкентнинг иккинчи ўткир муаммоси энергетика тақчиллиги бўлди. Ўзбекистоннинг анъанавий иссиқлик станциялари 75 фоизга газ билан ишлайди, эски конларда газ қазиб олиш эса камайиб бормоқда. Қишда ёқилғи етишмаслиги сабабли расмийлар саноат корхоналарига газ ва электр энергияси етказиб беришни чеклашга мажбур бўлмоқдалар, бу эса заводларнинг бекор туриб қолишига олиб келади ва инвестициявий жозибадорликни камайтиради.
Тошкент ресурс бўшлиқларини кенг кўламли модернизация дастурлари ҳисобига ёпишга ҳаракат қилмоқда. Мамлакатда 5 минг километрдан ортиқ ирригация каналларини бетонлаш ва томчилатиб суғоришга ўтиш бошланди. Энергетика соҳасида қуёш ва шамол станцияларини қуриш учун Саудия Арабистони ва БААдан инвесторлар жалб қилинди, шунингдек, кичик қувватли АЭС қуриш бўйича келишув имзоланди.
Агар ресурс ва инфратузилма муаммолари яқин йилларда ҳал этилмаса, улар муқаррар равишда Ўзбекистон ЯИМ ўсиш суръатларини пасайтиради. Натижада, иқтисодиёт йилига кутилган 8-9 фоиз ўрнига 4-5 фоизгача секинлашиши мумкин.
2040 йилга бориб Қозоғистон ва Ўзбекистон ўз давлат мустақиллигининг 50 йиллик юбилейига яқинлашадилар. Ушбу тарихий сана икки хил иқтисодий модел ривожланишининг якунларини сарҳисоб қилиш даври бўлади. Агар Ўзбекистон ўсиш суръатларидаги ҳозирги 3,5-4 фоизлик фарқни ўз фойдасига сақлаб қолса, икки иқтисодиёт ҳажмининг кесишиш нуқталари 2042-2048 йиллар оралиғида — айнан шу юбилей арафасида юз беради.
Ўзбекистоннинг ушбу пайтга келиб ялпи ишлаб чиқариш ҳажми бўйича минтақанинг энг йирик иқтисодиётига айланиши эҳтимоли анча юқори, гарчи мутлақ бўлмаса-да. Бу жараённинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи демография ҳисобланади: 2040 йилга бориб Ўзбекистон аҳолиси, прогнозларга кўра, 45-48 миллион кишидан ошади, Қозоғистонда эса у тахминан 22-24 миллион даражасида қолади. Бу Тошкентга ички бозор сиғимдорлиги ҳисобига устунлик беради.
Бироқ, ялпи маҳсулотнинг умумий ҳажми бўйича етакчилик турмуш даражаси ва фуқаролар даромадлари бўйича биринчиликни қўлга киритишни англатмайди. Шахсий фаровонлик масаласида Қозоғистон ишончли устунликни сақлаб қолади ва бу устунлик яна жуда узоқ вақт давом этади. Икки мамлакат аҳолиси даромадлари ўртасидаги фарқ анча сезиларли бўлиб қолаверади.
Бугунги кунда Қозоғистонда аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ тахминан 14,7 минг долларни ташкил этса, Ўзбекистонда бу кўрсаткич 4 минг доллар даражасида. Яъни, фуқаролар фаровонлигидаги фарқ ҳамон 3,7 баробардан ортиқ. Аҳолининг юқори табиий ўсиши туфайли Ўзбекистон бир кишига тўғри келадиган тўловларнинг эришилган даражасини шунчаки ушлаб туриш учун ҳам бир неча баробар кўп маҳсулот ишлаб чиқариши керак.
2050 йилга бориб бир аҳолига тўғри келадиган даромад даражаси бўйича Қозоғистон билан тенглашиш учун Ўзбекистонга 55 миллионлик аҳоли билан ҳажми 1,3-1,5 триллион доллардан ортиқ бўлган иқтисодиётни шакллантириш талаб этилади. Бунинг учун мамлакатга чуқур технологик сакраш ва енгил саноат ҳамда йиғув корхоналаридан юқори қўшилган қийматга эга микроэлектроника, робототехника ва фармацевтика ишлаб чиқаришга тўлиқ ўтиш керак бўлади.
Шундай қилиб, катта эҳтимол билан, ўз мустақиллигининг 50 йиллигига келиб Марказий Осиё Хитой ва Сингапур нисбатини эслатувчи ролларни тақсимлаш моделига келади. Ўзбекистон демография ва фабрикалар ҳисобига минтақанинг асосий саноат ҳаракатлантирувчиси ва энг йирик истеъмол бозорига айланади. Қозоғистон эса унинг энг бой, капитал сиғимли ва технологик молиявий маркази ролини ўзида сақлаб қолади.