Чалинг, созанда

**Чал, созанда**

«Эски Қозоғистон»да норасмий равишда шундай тамойил амал қилар эди: ҳокимият жамиятга ижтимоий-иқтисодий фаровонлик ваъда қилади, жамият эса бунинг эвазига сиёсатга ва сиёсий элитанинг ишларига аралашмайди. Амалда эса, бу ваъдага деярли амал қилинмади. Эндиликда, «янги Қозоғистон»ни барпо этиш курси эълон қилинган бир пайтда, қонуний савол туғилади: унинг ўрнига янги ижтимоий шартнома пайдо бўлдими? Агар шундай бўлса, у қандай шартларда тузилди? Ва у умуман керакми? Буни муҳокама қилишни биз таниқли қозоғистонлик иқтисодчи, сиёсатшунос ва жамоат арбоби Пётр Своикдан илтимос қилдик.

— Пётр Владимирович, сизнингча, Қозоғистон шароитида ижтимоий шартнома — мифми ёки ҳақиқат?

— Қозоғистонда ўша пайтда ҳам, ҳозир ҳам ҳокимият ва жамият ўртасида шартнома, ҳатто норасмий шартнома мавжудлиги ҳақида гапиришга ҳожат йўқ бўлса керак. Ҳеч бўлмаганда, чунки у икки томон мавжудлигини назарда тутади, бизнинг жамиятимиз эса ҳокимият билан мулоқот қилиш учун на расмий, на норасмий маънода тузилган. Ва бу кўп жиҳатдан ҳокимиятнинг ўз ҳаракатлари натижасидир…

— Жамият бундай мулоқотнинг тўлақонли томонига айланиши учун нима керак? Ва нега бизда бу йўқ?

— Биринчидан, кучли ва мустақил касаба уюшмалари керак. Кўпгина мамлакатларда, айниқса ривожланган давлатларда, бу жамоатчилик вакиллигининг энг қудратли воситаларидан биридир. Аммо бизда улар фақат расмиятчилик учун мавжуд ва меҳнаткашлардан кўра кўпроқ иш берувчилар манфаатларини ифодалайди. Уларнинг фаолияти ҳеч кимни қизиқтирмайди ва жамоатчилик маконида деярли сезилмайди.

Касаба уюшмалари ҳаракатини жонлантиришга уринишлар, албатта, бўлди, лекин «эски Қозоғистон»да улар ҳеч қандай натижа бермади, «янги»сида эса янада каттароқ бюрократияга айланди. Ҳатто ҳукумат ва касаба уюшмалари ўртасидаги 2024–2026 йилларга мўлжалланган Бош келишув ҳам соф расмиятчилик бўлиб чиқди. Унда ёлланма ишчиларни ҳақиқатан ҳам қизиқтириши мумкин бўлган ҳеч қандай аниқ қарорлар йўқ эди: на энг кам иш ҳақи, на истеъмол савати, на иш вақтининг давомийлиги, на ҳатто одамларни у ёки бу тарзда ташвишга солаётган ягона вақт минтақасининг бекор қилиниши бўйича.

Иккинчидан, ижтимоий ҳимоя йўналиши бўйича — пенсионерлар, ёлғиз оналар, ногиронлиги бўлган шахслар вакиллиги зарур. Аммо мамлакатда ҳеч ким фуқароларнинг ушбу тоифалари манфаатларини ҳимоя қилиш билан шуғулланмайди. Фақатгина бу йўналишда Ирина Савостинанинг «Поколение» (Авлод) ҳаракати фаолият юритган бўлиб, у ҳокимият билан тизимли равишда ҳамкорлик қилмаган бўлса-да, ҳеч бўлмаганда ўз талабларини фаол равишда билдириб турган. Ҳозир бу ҳам йўқ.

Учинчидан, тарифлар. Улар ҳаммани ташвишга солади ва давлат билан жамият ўртасидаги мулоқотнинг самарали каналига айланиши мумкин эди. Аммо бу содир бўлмаяпти. Масалан, мен раҳбарлик қилаётган «Прозрачный тариф» (Шаффоф тариф) Қозоғистон ассоциацияси тариф сиёсатида жамоатчилик иштирокининг усулларини бир неча бор таклиф қилган, аммо ҳаммаси натижасиз бўлди.

Ва тўртинчидан, партиялар. Улар ўз аъзолари сони билан қанчалик мақтанишмасин, амалда деярли ҳеч кимни ифодаламайди. Фуқароларимиз умуман олганда бирор бир партияга йўналтирилмаган. «Аманат» партиясида озми-кўпми жамоатчилик вакиллиги бор, лекин бу кўп жиҳатдан бюджет ташкилотлари ва йирик корхоналар ходимлари ҳисобигадир. Шу билан бирга, партиянинг ўз сиёсати бу одамларга ҳеч қандай боғлиқ эмас.

Шу билан бирга, ҳокимият жамият олдидаги ўз мажбуриятларини умуман бажармаяпти, деб бўлмайди. У пенсия ва нафақаларни ўз вақтида тўлашга, одамларни таълим ва соғлиқни сақлаш хизматлари билан яхши-ёмон таъминлашга ҳаракат қилмоқда. Аммо бу ҳам аҳоли билан алоқасиз, бир томонлама тартибда амалга оширилмоқда.

Агар мамлакатда икки томонлама муносабатлар мавжуд бўлса, улар, қоида тариқасида, ҳокимият ва контр-элиталар ўртасида бўлади. Айнан шундай шартнома доимо мавжуд бўлган ва жуда қизиқарли кўринади.

— Бу муносабатлар қандай шаклланган эди?

— «Эски Қозоғистон»дан бошлайлик. Кўплаб одамлар буни сезишмаган, аммо биринчи президент, ўзининг ўзгармаслиги ва дахлсизлигига қарамай, деярли бутун ваколат муддати давомида жиддий контр-элита қаршилиги шароитида яшади. Бу Олий Кенгаш тарқатиб юборилган даврдан бошланган бўлиб, ўшанда унга мухолифатга оддий одамлар эмас, балки Олий Кенгаш собиқ раиси Серикболсин Абдильдин, кейин эса собиқ бош вазир Акежан Кажегельдин ўтган эди. Биринчиси Коммунистик партияни қайта тиклади, иккинчиси эса Республика халқ партиясини тузишга ҳаракат қилди, лекин уни рўйхатдан ўтказа олмади.

Бироз вақт ўтгач, «Азамат» фуқаролик ҳаракати пайдо бўлди, унга ҳам ҳукумат аъзолари ва бир қатор йирик академиклар кирди. Кейин Мухтор Аблязов ва Галимжан Жакияновнинг ташаббуси билан «Қозоғистон демократик танлови» ташкил этилди. Кетидан «Ақ жол» партияси пайдо бўлди, унинг ҳамраислари Болат Абилов, Алихан Байменов, Ораз Жандосов бўлишди. Ва ниҳоят, Мажилис собиқ раиси Жармахан Туякбай мухолифат сафига қўшилиб, «Адолатли Қозоғистон учун» ҳаракатига раҳбарлик қилди. У ушбу шиор билан 2005 йилги президентлик сайловларида қатнашиб, иккинчи ўринни эгаллади ва ундан кейин Умуммиллий социал-демократик партияга асос солди.

Бу етакчиларнинг барчаси ўз тасаввурларида ва тарафдорларининг умидларида амалдаги президентни алмаштиришга қодир бўлган тайёр президентлар эди. Ҳокимиятнинг ўзидан чиққан ҳамда молиявий ва ахборот ресурсларига эга бўлган бундай жиддий элита ичидаги ва кланлараро мухолифат ўша пайтда мамлакатда ҳақиқатан ҳам мавжуд эди. Ва, айтганча, 1990-йилларнинг иккинчи ярми ва «нолинчи» йилларнинг бошидаги иқтисодий вазият унга ўз режаларини амалга ошириш учун жиддий умидлар берган эди.

Нурсултон Назарбоевга унинг ўз номзодлари томонидан бўлган мухолифат фақат у ҳокимиятни топширмоқчи эмаслигини ва контр-элита вакилларидан бирортасини парламентга, маслиҳатларга ва ҳатто сайлов комиссияларига йўлатмаслигини энг ишонарли тарзда кўрсатганидан кейингина тугади. Бўлажак Элбошига уни амалда йўққа чиқаришга, ўз бошқарувини ҳақиқатан ҳам ўзгармас ва тебранмас қилишга ёрдам берган нарса эса — «тўқ йиллар» бўлди. Нью-Йоркдаги эгизак минораларга қилинган ҳужумдан кейин бошланган жаҳон нефть нархларининг кўп йиллик ўсиши режим муваффақиятининг пойдеворига айланди.

«Янги Қозоғистон»га келсак, у ҳам мухолифат тўлқинини бошдан кечирди, аммо энди қонуний партиявий қурилиш шаклида эмас, балки 2022 йил январидаги давлат тўнтаришига уриниш орқали. Қасим-Жомарт Тоқаев ташқи қўллаб-қувватлашни намойиш этиш орқали уни тезда бостиришга муваффақ бўлди. Тўнтаришчиларнинг қаршилиги ҳатто КХШТ қўшинлари Қозоғистонга етиб келганида эмас, балки уларнинг бу ерга учиб келиши маълум бўлганидаёқ барҳам топди.

— Кланлараро қаршилик яна алангаланмаслигига кафолат борми?

— Қўрқаманки, бундай кафолатлар йўқ. Ҳозирча кланлараро мухолифат жим ўтирибди. Шекилли, Қантар воқеаси уларга кўп нарсани ўргатди. Қолаверса, умуман олганда Қозоғистондаги вазият у қадар ёмон эмас — у яхшиланмаяпти, лекин «экспортга йўналтирилган» иқтисодиёт ҳозирча ишламоқда. Бироқ, ҳокимиятнинг ўзидан ёки бирор бир контр-элита гуруҳларидан кимгадир амалдаги президентга босим ўтказиш ва вазиятни кескинлаштириш вақти келдидек туюлиши эҳтимоли жуда реал.

Қавс ичида шуни таъкидлаб ўтаманки, ҳозирги вақтда ахборот маконининг барча йўналишлар бўйича қаттиқ тозаланиши, эҳтимол, ҳокимият вазиятни издан чиқариш мумкинлигини тушуниши билан боғлиқ. Шунинг учун улар профилактика чораларини кўришга ҳаракат қилмоқдалар.

Натижада бизда нима бор? Бир томонлама шартнома бор, унинг доирасида давлат аҳолини қўзғатмаслик учун унинг олдидаги мажбуриятларини бажаришга ҳаракат қилади. Ва элита ичидаги икки томонлама шартнома бор, унинг доирасида контр-элиталар ҳозирча халққа мурожаат қилишдан тийилиб туришибди. Айниқса, уларнинг Қантар пайтидагидек кўп сонли одамларни кўчага олиб чиқиб, жамиятни ўз томонига оғдиришга бўлган уринишлари ёмон якунланганидан кейин.

— Унда сиёсий тизим нимага таяниб турибди?

— У ҳам расмий, ҳам норасмий ташқи мажбуриятлар бўйича келишувларга таянади. Иккита фундаментал блокни тилга оламан.

Биринчиси — Қорачағанақ ва Қашаған бўйича маҳсулотни тақсимлаш тўғрисидаги битимлар, шунингдек, Тенгиз бўйича барқарорлаштирилган шартнома. Гап Қозоғистоннинг «экспортга йўналтирилган» иқтисодиётини кўп жиҳатдан белгилаб берувчи аниқ ҳужжатлар ҳақида бормоқда, унда хорижий концессионерлар асосий рентани оладилар, ҳукуматга эса нисбатан кичик қисми қолади. Уларни албатта қайта кўриб чиқиш керак ва президент бир-икки йил олдин бу борада фикр билдирган эди — тўғри, ревизия эмас, балки фақат тузатиш киритиш ҳақида. Аммо ҳозирча бу йўналишда фақат яширин ҳаракатлар кўринмоқда. Қозоғистон битимларнинг моҳияти бўйича эмас, балки турли экологик бузилишлар туфайли судлашмоқда.

Иккинчи блок — Қозоғистонни ташқи молиялаштириш ва Миллий банкнинг Халқаро валюта жамғармаси олдидаги мажбуриятлари, шу жумладан унинг қоидалари ва қўлланмаларига риоя қилиш билан боғлиқ имзоланган келишувларнинг бутун бир тўплами. Бу тўпламга Миллий жамғарма ҳам киради, у халқ бойлиги ва келажак авлодлар жамғармаси сифатида тақдим этилади, амалда эса Қозоғистонни ташқи эксплуатация қилиш воситаларидан биридир. У орқали нефтимизни сотиб олувчи мамлакатларга уларнинг ушбу нефть учун тўлаган валютаси, уларнинг қарз мажбуриятларини омборда сақлаш эвазига қайтариб берилади.

Шундай қилиб, ХВЖ доирасида миллий валюта курси сузувчи, яъни беқарор бўлиши кераклиги ҳақида мажбурият мавжуд. Ва ҳеч қаерда ёзилмаган, лекин расмий ва объектив равишда мавжуд бўлган асосий шарт — бу давлатнинг ўз ташқи тўлов балансига аралашмаслигидир. У тўлиқ, биринчидан, хорижий концессионерларга, иккинчидан эса — турли молиявий чайқовчиларга, улар ҳам кўп жиҳатдан ташқи кучлардир, топширилган.

Тўғрироғи, шундай: Қозоғистоннинг «экспортга йўналтирилган» иқтисодиётини шакллантирувчи энг муҳим шарт — бу Миллий банкка мажбурлаб ўтказилган пул-кредит сиёсати, хусусан, гўёки инфляцияга қарши курашиш учун юқори базавий ставканинг белгиланишидир. Аслида, айнан шу сиёсат инфляцияни тезлаштиради, тенгенинг кредитлаш ва инвестициялаш қобилиятини тўсиб қўяди. Исботланиши талаб этилган нарса ҳам шу эди: «экспортга йўналтирилган» иқтисодий модел ички инвестицияларни истисно қилади ва фақат ташқи инвестицияларни назарда тутади.

Бу асосий расмий ва норасмий келишувларнинг барчаси, такрорлайман, «экспортга йўналтирилган» иқтисодиётнинг ишлашини таъминлайди. Уларнинг доирасида «эски Қозоғистон»нинг собиқ ҳукмрон доираларини ушбу моделга компрадорлик тарзида интеграция қилиш механизми мавжуд бўлиб, у эҳтимол қаердадир ҳатто ёзиб қўйилгандир. Яъни, хорижий инвестициялар ва қарзларнинг маълум ва анчагина қисми — бу айнан шу ердан олиб чиқиб кетилган пуллар деб тахмин қилиш мумкин. Бу доиралар учун уларни Лондонда ва Дубайда кўчмас мулк ва банк ҳисобварақлари кўринишида сақлаш имконияти ҳам Қозоғистонни ташқи эксплуатация қилиш тизимини сақлаб қолиш кафолати бўлиб хизмат қилади.

— «Янги Қозоғистон» келиши билан ушбу моделнинг тузилишида бирор нарса ўзгардими?

— Моҳиятига кўра, ҳеч нарса. Бутун конституциявий ислоҳот ушбу «экспортга йўналтирилган» компрадорлик схемасининг асосларини четлаб ўтди. Ҳа, унинг ичида ҳокимият ва мулк алмашди, лекин схеманинг ўзи ҳозирча аввалгидек қолмоқда.

Бироқ, ҳозирги президент учун катта плюс шундаки, у «эски Қозоғистон»дан чиққан бўлса-да, шахсан компрадорлик схемаларида ҳеч қачон иштирок этмаган. Бу унга ташқи эксплуатациянинг бундай моделини ҳақиқатан ҳам қайта кўриб чиқиш имкониятини беради. Аммо ҳозирча, таъкидлайман, бу фақат имконият. Кейинроқ кўрамиз. Нима бўлганда ҳам, хорижий концессионерлар билан суд жараёнлари эндигина бошланмоқда ва улар сиёсий хусусиятга эга эмас.

— Дастлабки саволга қайтайлик: ҳокимият ва жамият ўртасидаги шартнома қандай шароитларда ҳақиқатан ҳам ишлай бошлаши мумкин?

— Бундай шартнома президентнинг янги ва адолатли Қозоғистонни барпо этиш сиёсати доирасида тўлиқ амалга оширилиши мумкин. Аммо бунинг учун иккита шарт зарур.

Биринчиси — хорижий концессионерлар билан муносабатларни қайта кўриб чиқиш ва уларни ер ва ер ости бойликлари халққа тегишли эканлиги айтилган Конституцияга мувофиқлаштириш. Шунда ер ости бойликларини сотиш халқ номидан бўлмаса-да, ҳеч бўлмаганда унинг хабардорлигида, махфий тарзда эмас, амалга оширилади.

Иккинчиси — ташқи молиялаштириш схемасининг ўзини қайта кўриб чиқиш. Мен айтганимдек, у миллий кредит ва ички инвестицияларни принципиал равишда бостириш устига қурилган. Бу бостиришни эса Миллий банк амалга оширмоқда, у бу маънода миллий манфаатларга зиддир. Айнан унинг ХВЖ олдидаги мажбуриятлари ва унинг тавсияларига амал қилиши билан боғлиқ сиёсати ички кредитни ўлдиради, тенгени инвестициявий салоҳиятдан маҳрум қилади ва иқтисодиётни даромадларни олиб чиқиб кетиш билан ташқи молиялаштиришга ўтказади.

Бундан ташқари, бу қайта кўриб чиқишни нафақат иқтисодий, балки сиёсий жиҳатдан ҳам асослаш керак. Яъни, масалани миллий манфаатларни ҳимоя қилиш ва миллий кредит ҳамда инвестиция салоҳиятини яратиш текислигига ўтказиш лозим. Ва агар ҳокимият буни амалга оширишга муваффақ бўлса, унда, эҳтимол, ижтимоий шартнома ишлай бошлайди ва икки томонлама тус олади.