Менинг бутун ҳаётим қарзга ботган

**Қарзга ботган ҳаёт**

Йигирма йил олдин, кредитлар иш ҳақи ёки коммунал то'ловлар каби кундалик ҳаётнинг ажралмас қисмига айланишини тасаввур қилиш қийин эди. Бугунги кунда о'ртача қозог'истонлик озиқ-овқат сотиб олади, тиббий даволаниш учун пул то'лайди, фарзандларининг та'лими учун пул то'лайди, та'мирлайди ва ко'пинча эски кредитларни янгилари билан то'лайди - буларнинг барчаси кредит билан. Агар маблаг' ҳатто кундалик эҳтиёжлар учун ҳам етарли бо'лмаса, ломбард ҳар доим танловдир. Бу энди молиявий мас'улияцизликнинг алоҳида ҳолатлари эмас, балки янги ижтимоий-иқтисодий воқеликдир. Замонавий иқтисодиётнинг асосий маҳсулоти энди нефт, металл ёки ҳатто ахборот эмас, балки қарздир.

**Қозог'истон қарз капитализми даврига кирмоқда**

Миллий статистика бюросининг ма'лумотларига ко'ра, қозог'истонлик хонадонларнинг молия институтларига умумий қарзи қарийб 25 триллион тенгега етди. Шу билан бирга, Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлигининг хабар беришича, фақат ломбард портфели 417 миллиард тенгега о'сган, бу о'тган йилга нисбатан 158 миллиард тенгега ко'п. Уларнинг фойдаси ҳажми бундан ҳам ко'проқ нарсани англатади: фақат 2026-йилнинг биринчи чорагида 54,7 миллиард тенге, бу икки йил аввалгидан деярли олти баравар ко'п.

Буни молия сектори учун муваффақият деб ҳисоблаш мумкинми? Банклар ва ломбард эгалари учун, албатта. Аммо бутун Қозог'истон жамияти учун бу ко'проқ огоҳлантирувчи белги. Молия институтлари рекорд даражада фойда ко'рганда ва тобора ко'проқ оилалар жорий харажатларни қоплаш учун қарз олишга мажбур бо'лганда, бу энди молия тизимининг ривожланиши масаласи эмас. Бу кредитнинг ижтимоий сиёсат шакли сифатида ишлай бошлагани масаласидир.

20-асрнинг ко'п қисмида ижтимоий та'минот давлатлари (ривожланган капиталистик ва социалистик мамлакатларда) оддий г'оя асосида қурилган: агар фуқаро ҳаёт хавфига дуч келса - касаллик, ишсизлик, қарилик, болалар та'лими учун маблаг' етишмаслиги - давлат минимал даражадаги ижтимоий ҳимояни та'минлашга мажбурдир. Бироқ, неолиберал ислоҳотларнинг со'нгги то'рт о'н йилликлари давлат сиёсати фалсафасини тубдан о'згартирди.

Давлат имтиёзларини кенгайтириш о'рнига, одамларга молиявий хизматлардан кенгроқ фойдаланиш имконияти тақдим этилди; Кафолатланган ижтимоий ҳуқуқлар о'рнига одамларга кредит асосида озиқ-овқат таклиф қилинмоқда. Даромадларни қайта тақсимлаш ва ижтимоий "пирог"нинг прогрессив сиёсати постмодернист "молиявий инклюзивлик" консепсияси билан алмаштирилди. Давлат бир вақтлар шахсларга қашшоқликдан қутулишга ёрдам берган бо'лса, бугунги кунда у уларга тобора ко'проқ янги кредитлар олишга ёрдам беради. Шундай қилиб, ижтимоий та'минот давлати сезилмасдан универсал кредит ҳолатига айланмоқда.

**Кундалик ҳаётнинг молиявий мустамлакачилиги**

Иқтисодиётни молиялаштириш нафақат иқтисодиётда, балки ижтимоий муносабатларда ҳам о'згаришларни келтириб чиқармоқда. Замонавий капитализм узоқ вақтдан бери одамларни иш жойидан ташқарида эксплуатация қилиб келмоқда. Ходимлар иш ҳақини банк картасида оладилар; телефонни то'лов режаси асосида сотиб оладилар; ипотека кредитини оладилар; исте'мол кредитини оладилар; фарзандларининг та'лими учун пул то'лайдилар; дори-дармон сотиб оладилар; гаровга қо'ядилар. Ҳар бир бундай битим молия сектори учун фойда манбаига айланади. Саноат капитализми асосан меҳнатни эксплуатация қилиш орқали фойда ко'рган бо'лса, молиявий капитализм уни тобора ко'проқ қарзларни то'лаш орқали олади.

Бошқача қилиб айтганда, замонавий шахслар энди фақат иш берувчилари учун ишламайдилар. У шунингдек, банкда ҳам ишлайди. Энди Евроосиёдаги "энг илг'ор молиявий тизим" нима учун яратилгани аниқ бо'лмоқда - "юқори-о'рта даромадли мамлакат" стандартларига жавоб бермайдиган (Жаҳон банки таснифига ко'ра) Қозог'истонликларнинг маошлари молия институтлари томонидан мусодара қилинмоқда.

Ко'пчилик ломбард мижозлари сонининг ортиб бораётганини алоҳида фуқаролар учун шахсий муаммо деб билади. Аслида, ломбардлар ижтимоий фаровонликнинг о'зига хос барометридир. Агар бирор киши коммунал то'ловларни то'лаш, озиқ-овқат сотиб олиш ёки боласини мактабга тайёрлаш учун заргарлик буюмлари, маиший техника ва бошқа шахсий буюмларни гаровга қо'йса, бу аҳолининг молиявий ресурсларининг кенгайиши эмас, балки уларнинг ижтимоий-иқтисодий фаровонлигининг пасайишини ко'рсатади. Ломбард фойдасининг ортиши иқтисодий сог'лиқнинг ко'рсаткичи эмас. Улар тобора ко'проқ қозог'истонлик оилаларнинг даромадлари ҳатто ан'анавий банклардан кредит олиш учун ҳам етарли эмаслигини ко'рсатади.

Расмий статистика Қозог'истоннинг иқтисодий о'сиши ҳақида мунтазам равишда ЯИМ, экспорт ва валюта захиралари каби ко'рсаткичлардан фойдаланган ҳолда хабар беради. Бироқ, шу билан бирга, уй хо'жаликларининг қарз юки, исте'мол кредитлари ко'лами, молия сектори фойдаси ва бойлик тенгсизлиги о'сиб бормоқда. Бу шуни англатадики, иқтисодий о'сиш ко'пчилик фуқароларнинг ҳаёт сифатидаги о'згаришларни тобора ко'проқ акс эттиради. Парадокс пайдо бо'лади: макроиқтисодий ко'рсаткичлар қанчалик қулай бо'лса, аҳоли кундалик харажатлар учун шунча фаол қарз олади. Бу қарама-қаршиликни молиявий саводхонликнинг ё'қлиги билан изоҳлаб бо'лмайди; бу ривожланиш моделининг о'зи натижасидир.

Иқтисодий сиёсат ан'анавий равишда учта мақсадга қаратилган: паст инфляция; барқарор банк тизими; ва молиявий барқарорлик. Бу мақсадларнинг барчаси, шубҳасиз, муҳимдир. Бироқ, асосий савол туг'илади: молиявий барқарорлик деганда нимани тушуниш керак? Агар банклар йилдан-йилга фойдасини ошириб бораётган бо'лса, аҳоли бир вақтнинг о'зида рекорд даражадаги қарзларни то'плаётган бо'лса, бундай тизимни барқарор деб ҳисоблаш мумкинми? Агар ломбардлар ҳақиқий о'сишни бошдан кечираётган бо'лса, ко'плаб оилаларнинг реал даромадлари тург'унлашиб бораётган бир пайтда, бу молиявий сиёсат самарали эканлигини англатадими?

Молиявий барқарорликни фақат банк балансларининг мустаҳкамлиги билан о'лчаб бо'лмайди. Буни уй хо'жаликларининг ижтимоий-иқтисодий фаровонлиги ва мамлакат фуқароларининг фаровонлиги орқали баҳолаш керак. Бугунги кунда молиявий капитал манфаатларини ҳимоя қилиш асосий устувор вазифа бо'либ қолмоқда, оилаларнинг қарз барқарорлиги эса иккинчи даражали ташвиш бо'либ қолмоқда.

**Неолиберал тузоқ**

О'нлаб йиллар давомида неолиберал иқтисодий назария бизни эркин бозор деярли ҳар қандай ижтимоий муаммони мустақил равишда ҳал қила олишига ишонтириб келган. Иқтисодий о'сиш даромадларни автоматик равишда оширади ва молиявий либерализация капиталга кенг киришни та'минлайди деб тахмин қилинган эди. Ҳақиқат бошқача манзарани ко'рсатади. Кредитлашнинг о'сиши ватандошларимиз даромадларининг тург'унлигини тобора ко'проқ қопламоқда. Қарзлар иш ҳақи о'сишини алмаштира бошлади. Кредит ижтимоий ҳимоя о'рнини эгалламоқда. Молия сектори саноатдан тезроқ о'смоқда. Банклар деярли ҳар қандай ҳаёт шароитининг асосий фойда олувчисига айланадиган иқтисодиёт пайдо бо'лмоқда.

Ечим кредитлашни тақиқлашда эмасга о'хшайди. Замонавий иқтисодиёт молиявий тизимсиз мавжуд бо'ла олмайди. Аммо молия сектори самарали иқтисодиётни ривожлантиришга хизмат қилиши керак, ижара ҳақини олишнинг мустақил манбаига айланмаслиги керак. Бу иқтисодий сиёсат фалсафасини қайта ко'риб чиқишни англатади. Давлат яна бир бор нафақат молиявий бозорларнинг ҳаками, балки ривожланишда фаол иштирокчига айланиши керак.

Юқори сифатли иш о'ринларини яратадиган жадаллаштирилган саноат сиёсати керак; узоқ муддатли инвестицияларга ё'налтирилган давлат ривожланиш банклари; реал даромадларнинг о'сиши; универсал сог'лиқни сақлаш, та'лим ва ижтимоий қо'ллаб-қувватлаш тизимларини ривожлантириш; ортиқча қарздорликни чеклаш ва қарз олувчиларни ҳимоя қилишни кучайтириш; ва молиявий тизимни қисқа муддатли исте'мол кредитларидан ишлаб чиқариш секторини молиялаштиришга қайта ё'налтириш. Бошқача қилиб айтганда, кредит яна бир бор аҳоли учун тирикчилик воситаси эмас, балки иқтисодий ривожланиш воситасига айланиши керак.

Қозог'истоннинг ҳақиқий муаммоси фуқароларнинг жуда ко'п қарз олишида эмас. Муаммо шундаки, тобора ко'проқ одамлар о'з турмуш даражасини сақлаб қолиш учун қарз олишга мажбур бо'лмоқдалар. Оила боланинг та'лими, даволаниши, озиқ-овқати ёки коммунал хизматлари учун кредит олганда, бу энди шахсий молиявий хулқ-атвор масаласи эмас. Бу бутун ижтимоий-иқтисодий моделнинг ҳолатининг ко'рсаткичидир.

Неолиберализм жамиятга бозор орқали эркинликни ва'да қилди. Амалда у тобора ко'проқ қарз бог'лиқлиги орқали "эркинлик" ни таклиф қилади. Ва давлат иқтисодиётни ЯИМ о'сиш сур'атлари, банк фойдаси ва расмий молиявий барқарорлик асосида баҳолашда давом этаётган бир пайтда, ижтимоий фаровонликнинг асосий ко'рсаткичи - одамларнинг келажагини яна бир кредитга гаровга қо'ймасдан, о'з қадр-қимматини ҳис қилиш қобилияти - ҳал қилинмаганлигича қолмоқда. Қарз ижтимоий сиёсатнинг янги шаклига айланган иқтисодиёт одамларга хизмат қилишни то'хтатади. У молиявий капиталга хизмат қила бошлайди.

Қуат Акижанов