**Отамга мактуб**
Ҳурматли отажон!
Сиз бу фоний дунёни тарк этганингизга уч йил тўлди. Бу йиллар давомида сизни баъзан эсладим, баъзан унутдим. Баъзи кунлар ҳақингизга дуо қилсам, баъзида бунга вақт топа олмадим, аниқроғи, унутдим ёки ҳафсала қилмадим. Дастлабки кунларда қабрингизни деярли ҳар куни зиёрат қилиб, кўз ёш тўккан бўлсам, ҳозир қишлоққа борганимда дангасалик қилибми, эринибми ёки бошқа сабабми, сизни зиёрат қила олмаган пайтларим ҳам бўлди.
Сизнинг йўқлигингиз менга кўп нарсани ўргатди. Аслида буларни аввал ҳам билардим, аммо эътибор бермасдим. Чунки сиз биз учун ўйлардингиз, қайғурардингиз, ташвишланардингиз. Биздан ташқари фарзандларимизнинг ҳам ғам-ташвишлари сизнинг зиммангизда эди. Биздан эса фақат яшаш талаб қилинарди, холос.
Ота! Сиз вафот этган куни қишлоғимиздаги одатга кўра бақир-чақир қилиб йиғламадим. Сиз айтган ишни қилдим. Эслайсизми, кимнингдир жанозаси куни майитнинг яқинлари дод-вой солиб, ёқасини юлиб йиғлаганида мен ақллилик қилиб:
– Дада, бу йиғи-сиғининг нима кераги бор? Ахир муқаддас китобларда йиғлаш мумкин эмаслиги кўп марта таъкидланган, – деганимда сиз асабийлашиб:
– Одамларнинг ишига аралашма, уларнинг урф-одатларига қарши чиқма. Жа бўлмаса, мен ўлганимда йиғламай қўя қоласан, – дегандингиз...
Мен ана шу айтганингизни бажардим. Ҳатто ўлимингиз ҳам менга манфаат келтирди. Қандай дейсизми? Сиз билармидингиз йўқми, мен ўша кунгача бирор дуо ўқишни билмасдим. Тўғрироғи, тўлиқ билмасдим. Ўша машъум куннинг ўзидаёқ фотиҳа пайтида ўқиладиган дуоларни ёдлашга мажбур бўлдим. Ўша кунлари қизиқ бир воқеа содир бўлди.
Одатдагидек қишлоққа борганимда қабрингизни зиёрат қилдим, қўлимдан келганича дуоларни ўқидим, қўлларимни юзимга босиб бироз муддат ўтирдим ҳам. Кейин қабристондан чиқиб кетаётганимда дарвозага яқин жойдаги янги қабр бошида бир келинчак қизи билан ўтирарди. Кўмилган ҳам ёшгина экан. Уларга ачиниш билан ёнларидан ўтиб кетаётганимда келинчакнинг:
– Бизга ҳам тиловат қилиб беринг, – деган овозини эшитдим ва ортга қайтиб, тиловат қилдим. Келинчакнинг миннатдорлик сўзларига қулоқ тутмай, қабристондан чиқдим. Ташқарида турган машинага ўтирдим ва ишонасизми, устимдан муздек сув қуйиб юборгандек бўлди. Шу кўйи беш ёки ўн дақиқа ўтириб қолдим ва хўрлигим келиб, бақириб-бақириб йиғладим.
– Эй нодон банда, тасаввур қил, ҳозир мана шу иш қўлингдан келмаганида шарманда бўлардинг. Балки бу келинчакни сен танимассан, аммо у сени танисачи? Билмаганингни бутун қишлоққа овоза қилсачи, ана унда ким деган одам бўлардинг? Сенинг шунча йил ўқиганинг, шунча йилдан бери қандайдир ташкилотларда фалон лавозимларда ишлаганларинг ҳаммаси бир пул бўлмасмиди? – деб ўзимни ўзим койидим.
Ҳали айтганимдек, таъзия куни йиғламадим, бироқ кўзимдан ёш тўхтамасди. Юрагим тўлиб кетганида ҳеч ким йўқ хонага кириб йиғлаб чиқардим. Негадир одамлар олдида йиғлашдан уялдим. Ҳа, отасидан айрилган фарзанд сифатида оломон ичида йиғлашдан уялдим. Уялдимми, тортиндимми билмадим, хуллас йиғламадим, йиғлай олмадим. Кейинчалик бу ҳақида онамга айтганимда:
– Э болам-а, болам... Сенинг ич-ичингдан қандай куяётганинг юзингдан кўриниб турибди. Ўзи қорамағиз бўлсанг ҳам қорайиб кетдинг, куйиб кетдинг, – деб мени овутди.
Ўрни келганида яна бир гапни айтиб кетишим керак. Мен сизни Тошкентга даволатгани, дардингизга дармон топгани, айтиш жоиз бўлса, умрингизни янада узоқ бўлишини таъминлашга олиб кетгандим, аммо минг афсуслар бўлсинки, бу ниятим амалга ошмади. Ўз оёғи билан кетган одам бегона бир машинада ётган кўйи, кўзлари бир умрга юмуқ ҳолда қайтди.
Биласизми, мен шунда нимадан қўрқдим? Укаларим ва сингилларим “отамизни сен ўлдирдинг” дея менга ташланиб қолишларидан қўрқдим. Йўл-йўлакай кетаётганимда, туманимизга, қишлоғимизга кириб бораётганимда хаёлимнинг бир четини мана шу ўй кемириб борарди. Ҳовлига киргач, куймаланиб юрган одамлар орасидан укаларимни ва сингилларимни изладим. Улар йиғлайверганидан кўзлари қизариб кетган ҳолда сизнинг совуб улгурган танангизга ёпишди. Шунда ҳозир менга ташланишади деб машинадан тушмасдан бошимни экканча жим ўтирдим. Лекин аввалига, яъни сизни уйга олиб киришгунча мен билан ҳеч кимнинг иши бўлмади. Сиз “кириб кетгач”гина кимдир машина эшигини очиб, тушишимни айтди. Базўр тушдим. Шунда ҳам хавотирим аримаган. Тушишим билан менга қараб келаётган укаларим ва сингилларимни кўриб, ўзимни тутиб туролмадим. Бақирмасам ҳам кўзимдан ёш тириллаб отиларди. Улар келиб мени қучоқлашди, мен эса уларни. Ҳеч ким гапирмади. Гапира олмасдик. Жимгина кўз ёш қилдик, елкаларимизни силадик, қучоқлашдик. Кейин амаки-тоғаларим бизни ажратишди. Ука-сингилларимнинг мени қучоқлашлари менга дармон бўлди, ҳалиги ҳадикдан қутулдим. Улар менга таъна қилишмади, “отамизни сен ўлдирдинг” дейишмади...
Бундан олдин сира ҳам ҳовлимизда бундай маросим бўлмаган. Бўлганда ҳам ўзингиз бош бўлгансиз. Сизнинг оламдан ўтганингиз тўғрисидаги хабарни уйга, укаларимга амаллаб айтдим. Қишлоқ сари кетаётганимда бир томондан ёнгинамда индамасдан ётган Сизнинг юзингизга тикилар, бир томондан “Уйда ҳали қанча тайёргарлик ишлари бор, уларни қилишга қачон улгурамиз экан?” деган фикр хаёлимни тарк этмасди. Ора-орада уйга қўнғироқ қилиб, қаерга етганим тўғрисида хабар берардим ёки уйдагилар сўраб туришарди.
Ниҳоят узоқдан қишлоғимиз, ҳатто уйимиз томи ҳам кўрина бошлади. Уй атрофида уймалашиб турган одамларни кўриб, кўнглим яна бир марта ғашланди. Уйга яқинлашган сайин дийдамни қотиришга, ўзидан ўзи қуйилиб келаётган ёшларимни тўхтатишга, уларга тўсқинлик қилишга уринардим.
Кўчамизга бурилганимизда кўз ёшларимни яна бир марта артиб, машинага тўғри ҳовлига киришини тайинладим. Ҳовлига киришим билан бошланган йиғи овозидан ўзимни тутиб туролмадим. Ўпкам тўлиб ўтирган жойимда йиғлай бошладим. Ҳали касалхонада танангизни базўр машинага ортгандик, энди қандай туширишни ўйлаётгандим. Аммо бунинг ҳожати қолмади. Амакилар, тоғалар, қўни-қўшнию қариндош-уруғлар йиғлаб ўтирган менга эътибор ҳам бермай тезда уйга олиб киришга уриниб кетишди ва бир пасда буни уддалашди ҳам.
Машинадан тушиб, ўзимни сал қўлга олиб, атрофга назар ташладим. Ҳовлимиз кенг бўлгани учун бир четига одатга кўра тахминан 300-400 кишига мўлжалланган темир стол-стул ўрнатилган, ундан сал нарида эса қозон-ўчоқ жойлаштирилган бўлиб, кимлардир уларни ёқиш тараддудида эди. Ҳалиям ўзимга келмай атрофда содир бўлаётганларни кузатиб турардим.
Қўшни болалар қўлларида чойнак-пиёла, кўрпачалар ва хуллас маърака учун нима керак бўлса, шуларни кўтариб у ёқдан бу ёққа ўтишар, катталарнинг “Ҳой фалончи, манави нарса камроқ бўлиб қолибди, тез қўшнилардан йиғиб чиқинглар” деган топшириғи билан икки-уч бола зипиллаб ташқарига йўл олар, орадан кўп ўтмай айтилган нарсаларни олиб келишарди. Орада укам билан бозорлик масаласида гаплашишга улгурдим.
Отасидан айрилган одам сифатида сафнинг бошида турдим. Келган-кетганлар менга ҳамдардлик билдиришди. Кимнидир танидим, кимнидир танимадим. Танимаганим сабаби улар бегоналиги эмас, балки менинг қишлоқ ҳаётидан, қишлоқ одамларидан, туғилиб, ўсган жойимдан, маҳалладошларимдан, бир сўз билан айтганда ўзлигимдан йироқлашиб кетганим эди. Танимаганларимни сўрадим. Ҳардамхаёл бўлиб ўтирар эканман, ким келиб, ким кетаётганига ўзим билмаган ҳолда эътибор берибман. Кейинчалик оилавий ўтирганимизда кимларнидир сўраб-суриштирган бўлдим.
Сизнинг кетишингиз ҳаммамизга оғир бўлди. Кутилмаган бўлди. Айниқса, кейинги кунлари ўрнингиз жуда ҳам билинди. Негадир ҳамма бармоқларини бигиз қилиб, “ана энди кўрамиз қандай яшашларингни” деётгандек туйилаверарди. Хаёлимга отаси ўтиб, тумтарақай бўлиб кетган оилалар келди. Наҳотки, энди биз ҳам шундай бўламизми, деган фикр ўтмади десам, сизни алдаган бўламан. Ана шунда сизнинг ўгитларингиз, укаларингиз ва синглингизга қилганларингиз, айтганларингиз ёрдамга етиб келди. Шуларни эсладим. Ўзимга ўзим сўз бердим. Биз ҳеч қачон ажралмаймиз. Доим бирга бўламиз. Отамизнинг номига доғ туширмаймиз. Ҳамма қийинчиликларни биргаликда енгиб ўтамиз.
Сиздан кейин қишлоққа тез-тез борадиган бўлдим. Тўй-маъракаларда имкон даражасида қатнашяпман. Сиз борган давраларга боришга тўғри келяпти. Ўрнингизни боса олмаймиз, аммо начора, ўрнингиздан боришга мажбур бўляпмиз. Ўтган йили “Бешбулоқ”да бир киши оламдан ўтибди. Қишлоққа борган куним худойига тўғри келибди ва катта укам билан бордик. У томонлар мени билмаслиги аниқ. Аммо дуо қилиб, олиб келинган ошни ер эканмиз, тўғримизда ўтирган одамнинг:
– Сен Эркиннинг Тошкентдаги ўғли бўлсанг керак, – дейиши сизга қанчалик ўхшашимни ҳис қилдирди. Тадбирларда мени ва укамларимни кўрганлар сизга ўхшашимизни айтишганида қанчалик хурсанд бўлишимизни билсангиз эди.
Айтганча, эслайсизми, Тошкентдалигингизда амакимнинг ўғлининг тўйи кунини белгилагандингиз. У билан телефон орқали гаплашиб, тўй қилишга пулим йўқ дегандек қилганида, олдиндан сотишни режа қилган ҳовлини менга беришини тайинлаб, пулини олиб боришингизни айтгандингиз. Мен бунча пулни топиб беролмайман деганимда:
– Мен билмайман, ҳеч бўлмаса ярмини топиб берасан. Тошкентдек шаҳри азимда юриб, шугина пулни топа олмасанг-а... Ваъда бериб қўйдим, пулни олиб бормасам, тўйни қандай қиламиз, – дегандингиз қатъий оҳангда.
Ўша ҳовлини сиз айтган нархга сотиб олдим. Аммо ҳали қурилиш қилишга имкон бўлгани йўқ. Насиб қилса, ўзим учун уй қуришни, ёшим ўтиб, нафақага чиққанимдан кейин ўша уйда яшашни мақсад қилганман. Ишқилиб, худойим ўша кунларга етказсин.
Ота, сиз белгилаган тўй ўша куни бўлмади. Кейинчалик тўй ўтказилди. Жуда чиройли тадбир бўлди. Аммо сиз йўқ эдингиз. Ака-укалар, сингилларим кўзларимиз жавдираб тўйда қучоқлашиб, яна йиғлашдик. Амакиларим ўзлари аранг туришибдию, бизни овутишди. Сизнинг бу кунларни орзу қилганингизни, ҳозир бизни кузатаётганингизни ва хурсанд эканлигингизни айтиб, далда беришди.
Сиз бир неча марта режалаштириб, имкони топилмаган ишни ҳам қилдик. Яъни биз катта бўлган ҳовлида жойлашган, ҳар бир ғишти қўлларингиз билан қўйилган, аммо сўнгги йилларда яшаш учун хавфли бўлиб қолган уйни буздик. Ҳатто тупроғини ҳам олиб чиқиб ташладик. Ўрнига пишган ғиштдан укам ўзи хоҳлаган ва маслаҳатлашган ҳолда тайёрланган режа асосида уй қурдик. Бир қисмини таъмирладик ва ҳозир укам оиласи билан ўша уйда хавфсиз, хотиржам яшамоқда. Бу ҳовлини ҳеч бир жанжалларсиз, тортишувларсиз, келишган ҳолда укамнинг номига ўтказиб бердик. Нотариус қизнинг гаплари ҳалигача қулоқларим остида жаранглаб турибди:
– Ҳали ўйлаб кўришга ва фикрингиздан қайтишга вақтингиз бор. Бу ҳужжатни имзолаганингиздан кейин отангизнинг номида бўлган ҳамма нарса укангизга ўтади ва бу нарсаларда сизнинг ҳеч қандай ҳуқуқингиз қолмайди. Ҳар бир ҳаракатингиз, сўзларингиз ёзиб олинмоқда. Шундай экан яхшилаб ўйланг, кейин ортга йўл йўқ.
Кенжа укам билан нотариусда ўтирибмиз. Имзо чекиладиган ҳужжатни ўқир эканман, нотариус шу гапларни бир эмас, бир неча марта такрорлади. Мен ҳужжатдан бош кўтариб:
– Буни шунчаки расмиятчилик учун ўқидим, аслида ҳеч қандай иккиланиш йўқ, имзолаймиз, – деб укамга қарадим. Мен имзо чекдим. Укам эса ҳужжатни ўқиб ҳам ўтирмади, шартта қўл қўйди. Нотариусдан чиқибоқ, укамни уйли-жойли бўлгани билан табрикладим.
Сиз “кетганингиздан” тўққиз ойлар ўтиб, кенжа қизингиз икки ўғлига тўй қилди. Ўрнингизни билдирмасликка, синглимиз кўнглини ўкситмасликка, харажатлар каму кўсциз бўлишига ҳаракат қилдик. Тўй куни етиб келди. Ҳамма хурсанд. Биз эса яна укаларим ва сингилларим билан йиғлашиб олдик. Сиз бўлганингизда ҳаммаси бошқача бўлишини такрорладик. Сизнинг ўрнингиз барибир тўлмаслигини тушундик, англадик.
Зоминдан Жиззахга ўтувчи автомобил йўлининг шундоққина четидан дўкон қурамиз деб ер олгандик. Ака-укалар биргалашиб ўша ерга дўкон қурдик. Сиздан кейин бироз вақт ўтиб қурилишни бошлаганимизда айримлар устимиздан кулгандек бўлди, кимлардир эса истеҳзо аралаш битира олмаслигимизга, бизнинг бирдамлигимиз узоққа чўзилмаслигига, ҳали бу дўкон бошимизга бало бўлишига шаъма қилди. Аммо биз чекинмадик. Тўғри, баъзи вақтларда келишмовчиликлар, тортишувлар бўлди, бироқ дарров келишиб кетдик. Бир каттанинг, бир кичикнинг гапига қулоқ солдик. Бугун ўша дўкон ишлаяпти. Ҳали жа гуриллаб юришиб кетгани йўқ-куя, лекин озми кўпми савдодан тушаётган маблағ укаларим рўзғорига мадад бўлаётган бўлса, қишлоқ марказидан анча узоқдаги дўкон шу атрофдагилар корига яраяпти, деган умиддамиз. Ҳали камчиликлари кўп, аста-секин тузатиб олармиз.
Яна бир янгилик. Машина олдим. Энди менинг шахсий машинам бор. Берса, кетма-кет бераверади деганларидек, ишхонамдан ҳам хизмат машинаси беришди. Афсус, бу кунларни кўрмадингиз. Айрим пайтлари заруратга кўра, қишлоққа ҳар икки машинада боришга мажбур бўлардик. Шунда уйимиз олдида қаторлашиб турган машиналарни кўриб, яна сизни эсладик, яна йиғладик. Бу манзарани кўриб, қанчалар қувонишингизни, еру кўкка сиғмай, қанчалар ғурурланишингизни ўйладик.
– Отам шу кунларни кўрмай, армонда кетди, – дедик.
Ота, сиз амакимларимни қандай бошқаргансиз билмайман, аммо мен айнан мана шу масалада роса қийналяпман. Кўз тегмасин, ҳали укаларим билан сен-менга борганимиз йўқ, мол-мулк талашганимиз йўқ. Юқорида айтилган тўйлар, укамнинг уйига кетган харажатларнинг катта қисмини сиздан қолган қўй-қўзилар ҳисобидан қопладик. Катта укамнинг таклифига кўра, мана шу қўйлар умумий мулк сифатида тураверади ва кимда қандай молиявий муаммо бўлса, шулар ёрдамида ҳал қилинади. Яъни ҳали ҳам сизнинг ҳисобингиздан яшаяпмиз, ота. Сиз қолдирган қўйлар ҳали ҳам коримизга ярамоқда. Яраганда ҳам уй-жой бўлиб, бир умрга қолмоқда.
Тўғри, укаларим билан айрим масалаларда фикримиз доим ҳам бир жойдан чиқавермайди. Мен катта сифатида ўз таклифимни айтаман. Улар айтади. Кейин фикрлашиб, бир тўхтамга келамиз ёки айрим пайтлари шартта нуқта қўйишга ҳам тўғри келяпти. Баъзан уларга бақираман, катталигимни кўрсатишга уринаман. Тўғри қиляпманми, нотўғрими ҳозирча буни билмайман. Ниятим, сизнинг номингизга доғ туширмаслик. Одамлар орасида:
– Фалончининг ўғиллари мол-мулк талашибди, ака-укалар жанжаллашиб қолибди, – деган гап-сўз тарқалишига йўл қўймаслик.
Сизнинг бу ҳаётга келиб ўзингиз учун ҳеч нарса қилмаганингизни, ҳаммасини жигарларингиз учун қилганингизни кўрдим. Вафотингиздан кейин бироз вақт ўтиб:
– Бир кун келиб мен ҳам ўтаман. Отам ҳеч нарсани кўрмай ўтиб кетди. Энди бундан буёғига ўзим учун яшайман, – деган қарорга келдим. Лекин бу кўпга чўзилмади. Ҳаёт ташвишлари бунга йўл қўймади. Сизга ўхшашга ҳаракат қиляпман, жон-жаҳдим билан уриняпман, аммо уддасидан чиқа оляпманми йўқми, ҳозирча номаълум.
Кўнглимнинг бир чети доим хижил. Сизнинг дўстларингиздан хабар ололмаяпмиз ёки ҳафсала қилмаяпмиз. Укаларингизга нисбатан баъзан ноҳақликлар қилгандек бўляпмиз. Яъни уларни ҳам йўқламаяпмиз. Ахир улар сиздан қолган ёдгорликку... Уларнинг тимсолида сиз яшаяпсизку... Лекин биз бунинг қадрига етганимиз йўқ. Улардан бири ортингиздан кетганини биласиз. Айниқса, ўша амаким, “акамнинг қадри энди билиняпти” деб кўп такрорларди. Касал бўлиб, кетворди ёнингизга.
Сўнгги пайтлари негадир мен ҳам ўлимни кўп ўйлайдиган бўлиб қолдим. Мана шу ўй юрагимга қўрқув солмоқда. Эллик бешдан ўтганингизда:
– Отамнинг ёшидан ўтдим, энди кецам ҳам армоним йўқ, – дердингиз. Мен ҳам сизнинг ёшингизга ета олармиканман деган хавотир йўқ эмас, тўғриси. Шу ҳақида онамга айцам, уришиб беради.
Бу йил кенжа ўғлингизга уй қуришга қарор қилганмиз. Ҳозир пойдеворини ўрнатиб, кўтариб ҳам қўйдик. Томини ёпиш қолди. Насиб қилса, буни ҳам эплаймиз, ака-укалар биргаликда бунинг ҳам уддасидан чиқамиз. Худо хоҳласа, яхши ниятларимиз, режаларимиз бор. Амалга ошиб қолар, деган умиддамиз. Биргаликда ҳаракат қилсак, эплармиз.
Мен укаларимга доим бир нарсани уқтираман. Биз яхши бўлсак, биз тотув-иноқ бўлсак, биз ютуқларга эришсак, отамиз хурсанд бўлади. Берган тарбияси, нон-тузига рози бўлади. Қариндошларга, қўни-қўшниларга, маҳалла-кўйга, қишлоқ аҳлига қўлларингдан келгунича яхшилик қилинглар ва улардан отамизни дуо қилишларини сўранглар дейман.
Отажон, сизга бир дардиҳол қилдим. Балки ўқувчилар ҳам уйидаги гапларни ташқарига олиб чиқибди, деб ёзғиришар, лекин буларни ҳамма билади. Мен бирозгина тафсилотларини очдим, холос.
Аслида айтадиган гапларим кўп. Ҳозирча эсимга тушганлари шулар. Балки бу мактубнинг иккинчи, учинчилари бўлар. Ҳозирча эса хайр, жойингиз жаннатларда бўлсин...
Сизга ўхшашни жуда-жуда истайдиган, аммо қўлидан келмаётган ўғлингиз.
Нурулла Абдуллаев