Осон бўлмаган танлов

**Қийин танлов**

Эрон президенти Масъуд Пезешкиённинг Туркманбоши порт шаҳри яқинидаги Туркманистоннинг Аваза курорт шаҳарчасига ташрифи, эҳтимол, МДҲнинг юбилей саммитининг, балки ўтган бутун ҳафтанинг асосий интригасига айланди.

Гарчи собиқ СССР мамлакатларининг энг эски интеграцион бирлашмаси, 35 йиллик мавжудлиги давомида баъзи постсовет давлатлари ундан чиқиб кетган, қолганлари эса ушбу «ашаддий дўстлар»нинг ярим тирик «иттифоқи»да ярим-ёрти аъзо бўлиб қолаётган бўлса-да, аллақачондан бери бирор-бир қизиқарли ахборот сабабларини ваъда қилмай қўйган бўлса ҳам…

Пезешкиён постсовет ҳудудидан ташқаридан келиб, аллақачон ҳар қандай амалий маъносини йўқотгандек туюлган йиғилишда кузатувчи сифатида иштирок этган биринчи сиёсатчи бўлди. Бунинг ўзи сезиларли дипломатик воқеага айланди: ҳеч қачон СССР таркибига кирмаган давлат, илгари «улуғ Русь абадий жипслаштирган» Иттифоқ республикаларининг «цивилизациялашган ажрашиши» учун тарихий пайдо бўлган майдончада пайдо бўлди.

Айнан Эрон президенти Авазадаги саммитни бутунлай маъносизликдан қутқариб қолди. Ахир, катта олиб қараганда, ўша ЕОИИ ва ҲШТШ фонида МДҲнинг ҳозирги кўринишдаги мавжудлигининг ўзи мутлақ нонсенсдек кўринади.

Пезешкиён «МДҲ+1» форматини — Ҳамдўстлик мамлакатларининг Эрон билан ўзаро ҳамкорлик механизмини яратишни таклиф қилди. Унинг кун тартибида — транспорт, энергетика, савдо, инвестициялар, технологик ҳамкорлик ва минтақавий хавфсизлик. Эрон президенти, шунингдек, санкциялар ва бошқа ташқи босим шароитида савдони қўллаб-қувватлашга имкон берадиган молиявий ва бартер механизмларини ривожлантириш тарафдори бўлиб чиқди.

**Россияга яхши бўлган нарса Қозоғистонга…**

Теҳроннинг таклифи, албатта, Эроннинг МДҲга кириш жараёни бошланганини ҳам, янги халқаро иттифоқ тузилганини ҳам англатмайди. Гап Эроннинг Марказий Осиё минтақасида мавжуд бўлган манфаатларини институтционаллаштиришга бўлган уриниши ҳақида бормоқда.

Бу ерда сиёсий мотив ҳам бор. АҚШ билан қарама-қаршилик шароитида Эрон ҳамкорлар доирасини кенгайтиришга ва чекланган сонли ташқи контрагентларга қарамликни камайтиришга интилмоқда. Кўп томонлама майдонча минтақавий сиёсатни Москва ёки Пекин билан муносабатларга келтириб қўймасдан, бир вақтнинг ўзида бир нечта давлатлар билан гаплашиш имконини беради.

Россия учун Эроннинг саммитда пайдо бўлиши ҳам рамзий, ҳам амалий аҳамиятга эга. Москва МДҲни собиқ совет республикалари билан ўзаро ҳамкорлик механизми сифатида сақлаб қолишга интилмоқда. 9 октябрь куни Владимир Путин Ҳамдўстлик мамлакатлари ўртасидаги иқтисодий, маданий ва тил алоқаларининг, шунингдек миллий валюталардаги ҳисоб-китобларни кенгайтиришнинг аҳамиятини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, Россиянинг МДҲ мамлакатлари билан савдоси 2025 йилда 110 миллиард доллардан ошди.

Санкциялар ва Украина билан давом этаётган уруш шароитида муқобил транспорт, молия ва савдо каналларини ривожлантириш Россия учун қўшимча қийматга эга бўлмоқда. Ва Эроннинг МДҲ орбитасида пайдо бўлиши Кремль логикасига мос келади.

Бироқ Теҳронни автоматик равишда Москванинг инструменти деб ҳисоблаш хато бўлар эди. Эроннинг ўз ташқи сиёсати, ўз иқтисодий манфаатлари ва минтақадаги бошқа давлатлар билан ўз қарама-қаршиликлари бор. Эрон ва Россия санкция босими ва транспорт инфратузилмаси масалаларида ҳамкорлик қилишлари мумкин, аммо шу билан бирга сотув бозорлари, энергия ташувчиларни харидорлари ва транзит оқимлари учун рақобатлашадилар.

Шунга қарамай, Эроннинг пайдо бўлиши Ҳамдўстликнинг сиёсий қабул қилинишини ўзгартириши мумкин. МДҲ+1 дунёда шунчаки ярим маргинал «ўзлараро тўпланиш» сифатида эмас, балки постсовет ҳудуди доирасидан чиқадиган янги, Ғарбга қарши иттифоқ тузишга бўлган уриниш сифатида қабул қилинади. Бу, шубҳасиз, бугунги Россиянинг фойдасига, аммо Қозоғистон учун муаммога айланиши мумкин.

**Сиёсатдан ташқари ҳамма нарса!**

Астана учун Эрон билан ҳамкорлик қилиш мутлақо аниқ иқтисодий асосга эга. Қозоғистонга қўшимча экспорт йўналишлари, янги сотув бозорлари ва чекланган сонли транзит йўналишларига қарамликни камайтириш имконияти керак. Форс кўрфазига ва ундан кейин Жанубий Осиё бозорларига чиқиш Россия, Каспий денгизи ва Жанубий Кавказ орқали мавжуд йўналишларни тўлдиришга қодир.

Қозоғистон-Эрон муносабатлари аллақачон иқтисодий асосга эга. 2025 йилда икки томонлама товар айирбошлаш, Қозоғистон томонининг маълумотларига кўра, қарийб 430 миллион долларни ташкил этди. Икки мамлакат расмийлари уни кўпайтириш, темир йўл ташувлари ва порт инфратузилмасини ривожлантиришни муҳокама қилмоқда.

Бироқ иқтисодий истиқболларни аллақачон эришилган натижалар билан адаштириб юбормаслик керак. 2026 йил май ойида Қозоғистон бош вазири ўринбосари Серик Жумангарин Форс кўрфазидаги низо ва тўловлар билан боғлиқ муаммолар туфайли Эрон билан савдони ривожлантириш секинлашишидан огоҳлантирди. Унинг сўзларига кўра, аллақачон тузилган контрактларнинг бир қисми бизнеснинг санкция хавотирлари сабабли тўхтатиб қўйилган.

Ва энди — агар Теҳроннинг Ҳамдўстлик билан МДҲ+1 форматида (ёки бошқа ҳар қандай форматда) яқинлашиши аниқ шаклларга эга бўла бошласа, Вашингтон бунда шунчаки «савдо»ни эмас, балки сиёсий танловни кўриши мумкин.

**Авазадан Майамигача**

Америка президенти Дональд Трамп Қозоғистон ва Ўзбекистон президентларини жорий йилнинг декабрь ойида АҚШда бўлиб ўтадиган G20 саммитига таклиф қилишини эълон қилди. 2026 йил августида Қозоғистон ТИВ Қасим-Жомарт Тоқаев Майамидаги декабрь саммитида иштирок этишини тасдиқлади.

Тоқаевнинг таклиф қилиниши — бу Астана учун Вашингтон билан муносабатларни мустаҳкамлаш ва Қозоғистонни инвестициялар, критик муҳим минераллар, энергетика ва транспорт боғлиқлигидан манфаатдор бўлган мустақил ҳамкор сифатида тақдим этиш имкониятидир.

Бор-у, ушбу учрашув арафасида Қозоғистон мураккаб ҳолатга дуч келмоқда: яқинда АҚШ Молия вазирлиги Эрон ёки унга қарашли молия сектори билан муайян операцияларни амалга оширувчи хорижий молия муассасалари қатиқ санкцияларга дуч келиши мумкинлигидан огоҳлантирди. G20 арафасида Вашингтон нафақат Қозоғистон раҳбариятининг кўп векторлилик ҳақидаги баёнотларини, балки давлат тузилмалари, банклар ва компанияларнинг аниқ ҳаракатларини ҳам баҳолайди.

Агар Қозоғистон дипломатик алоқалар ва қонуний савдо билан чекланиб қолса, принципиал конфликт учун сабаблар пайдо бўлмаслиги мумкин. Агар Қозоғистон молия муассасалари ёки логистика операторлари санкция остидаги Эрон тузилмалари билан операцияларга жалб қилинган бўлиб чиқса, оқибатлари мутлақо моддий бўлиши мумкин: алоҳида компаниялар учун чекловлар, ҳисоб-китобларнинг мураккаблашиши ва бизнес учун комплаенс-харажатларининг ошиши.

Бугунги кунда Қозоғистон бир нечта геосиёсий марказлар ўртасида доимий равишда «шпагатга ўтириб», кўп векторлилик мўъжизаларини кўрсатишга мажбур бўлмоқда.

Биринчидан, Россия Қозоғистон учун муҳим савдо ҳамкори ва транзит мамлакат бўлиб қолмоқда. Иккинчидан, Хитой инвестициялар, савдо ва инфратузилма лойиҳаларида сезиларли роль ўйнайди. Учинчидан, АҚШ ва Европа Иттифоқи инвестиция муҳити, молиявий алоқалар, технологиялар ва алоҳида ресурслар экспорти учун аҳамиятга эга. Ниҳоят, Эрон қўшимча транспорт имкониятларини тақдим этиши мумкин, аммо у билан ҳамкорлик қилиш юқори санкциявий ва бошқа хавфлар билан боғлиқ.

**Танловнинг беқарорлиги**

Эрон президентининг Авазада пайдо бўлиши — ҳали янги интеграцион эранинг бошланиши ҳам, аллақачон ҳисобдан чиқарилган Ҳамдўстлик геосиёсий жиҳатдан муҳим нарсага айланаётганининг исботи ҳам эмас. Ҳозирча бу амалий давомини олиши (ёки олмаслиги) мумкин бўлган дипломатик ташаббусдан бошқа нарса эмас.

Эрон учун бу минтақавий алоқаларнинг кенгайишини англатади. Россия учун — Ғарб институтларидан ташқаридаги ҳамкорлар билан ўзаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш имконияти. Марказий Осиё мамлакатлари учун — янги бозорларга ва денгиз портларига потенциал чиқиш.

Қозоғистон учун ҳамма нарса мураккаброқ. Эрон билан ҳамкорлик қилишдан келадиган иқтисодий фойдалар мутлақо реал бўлиши мумкин, аммо улар Америка санкциялари ва халқаро ҳисоб-китоблар билан боғлиқ хавфларни бекор қилмайди. Майамидаги G20 га тайёргарлик фонида Астана учун прагматик иқтисодий лойиҳа Москва ва/ёки Теҳрон фойдасига қилинган сиёсий танлов сифатида қабул қилинишига йўл қўймаслик айниқса муҳимдир.

Офтобли Аваза курорт шаҳарчасидаги «эски дўстлар учрашуви»нинг асосий интригаси ва бош чақириғи, эҳтимол, ана шундадир.