«Ортиқча вазн — бу интизомнинг йўқлиги эмас, балки касалликдир»

«Ортиқча вазн — бу интизомнинг йўқлиги эмас, балки касалликдир»

2016 йилда тиббиёт фанлари доктори Шуҳрат Ҳошимовнинг қабулига вазни 236 килограмм бўлган эркак киши келди. Ўша пайтда шошилинч бариатрик операция — вазн йўқотишнинг жарроҳлик усули ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас эди: клиникадаги операция столи энг кўпи билан 200 кг гача бўлган юкни кўтара оларди.

Бемор ҳайратланарли даражада самимий ва очиқкўнгил инсон бўлиб чиқди. У ҳамшираларга гуллар олиб келар ва тинмай ҳазил қиларди: «Қизлар, аслида мен жуда чиройлиман, шунчаки буларнинг ҳаммаси ёғ остига яширинган». Шу билан бирга, эрталаблари унга каравотдан туриш жуда қийин эди.

Вазнни рухсат этилган 200 килограммгача тушириш учун эркакнинг ошқозонига вақтинчалик силикон баллон ўрнатилди, у ошқозон ҳажмининг катта қисмини эгаллади. У жуда кичик порциялар билан тўядиган бўлди. Бир неча ой ичида 36 килограмм кетди. Кейин баллон олиб ташланди ва бемор операцияга тайёрлана бошланди.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, Ўзбекистон катталар ўртасида ортиқча вазн тарқалиши бўйича Марказий Осиёда биринчи ўринда туради — 63,7%. Туркманистон ва Тожикистонда бу кўрсаткич 58% га, Қозоғистонда — 56,5% га, Қирғизистонда — 56,2% га етади. Сабаблар кўп, улардан бири — миллий таомлардир.

Палов, манти, иссиқ сомса — маданий кодимизнинг бир қисмидир. Аммо бу таомларнинг калорияси аждодларимиз томонидан оғир жисмоний меҳнатга мўлжаллаб «ҳисобланган». Бир лаган паловни ҳазм қилиш учун кун бўйи далада ишлаш керак. XXI асрда эса одам ёғли таомдан тўйиб ейди, машинага ўтиради ва офисга боради — кечгача компьютер қаршисида ўтириш учун, — дейди шифокор Шуҳрат Ҳошимов.

Калорияли таомлар ва камҳаракатликдан ташқари, вазиятни гаджетларга қарамлик ҳам оғирлаштирмоқда. Ёшлар ярим тунгача смартфонларда ўтиришади, бу эса уйқунинг қисқаришига олиб келади. Тўйиб ухламаслик иштаҳани тартибга солувчи гормонларга таъсир қилиши ва вазн ортиши хавфини ошириши мумкин.

Муаммони англаш ҳар кимда ҳар хил кечади, лекин доим — тана бўйсунмай қолган лаҳзада содир бўлади.

Турмушга чиққунга қадар Маҳмуда 42 килограмм вазнга эга эди. Бўйи 156 см бўлганида, унинг қомати нозик, деярли нимжон эди. Ҳозир у 41 ёшда. Санитарка бўлиб ишлайди, уч фарзандни тарбиялаяпти. Унинг бутун ҳаёти — палаталар, уй ва бозор ўртасидаги одатий айланишдан иборат.

Ўша Маҳмуда ва бугунги Маҳмуда ўртасида — аёл танаси аста-секин ўзига тегишли бўлмай қолган бутун бир ҳаёт бор.

Ҳаммаси 38 ёшида оғир руҳий зарба — фарзандидан айрилиши билан бошланди. Кейин пандемия келди ва Маҳмуда Зангиотадаги юқумли касалликлар мажмуасига тушди. Ковид оғир кечди. Аёлга ЖССТ томонидан критик ҳолатлар учун тавсия этилган гормонал препаратнинг юқори дозалари юборилди. Касалликни енгишга муваффақ бўлинди, аммо организм бошқа ҳисоб-китобни тақдим этди: илгари 74 килограмм даражасида ушланиб турган вазн кескин кўтарилиб, 94 килограммга етди.

Бошқа бир тошкентлик Шуҳрат Ю.нинг критик нуқтагача бўлган йўли бошқача эди. Танаси 165 килограммга етгунга қадар у саёҳат қилишни яхши кўрар ва нотаниш шаҳарларда соатлаб пиёда юра оларди. 40 ёшдан кейин килограммлар кетидан килограммлар қўшила бошлади ва аста-секин ҳаётий йўналиш уй эшиги ва автомобиль эшиги ўртасидаги қисқа масофагача қисқарди.

Эркак учун ҳам пандемия даври бўлган 2020 йил бурилиш нуқтаси бўлди. Машиналар ҳаракати тақиқланди, кўчалар бўшаб қолди ва шундай тинч кунларнинг бирида Шуҳратга кекса отаси қўнғироқ қилди: «Шуҳрат, кел, менга палов дамлаб бер».

Шуҳрат 57 ёшда ва у жуда яхши пиширади. Аммо отасининг уйигача бўлган йўл — ўнта бекат ва светофор яқинидаги беш метрлик кичик тепаликдан иборат. Вазни 165 килограмм бўлган одам учун бу шунчаки ноқулайлик эмас, балки синовдир: ҳар 10–15 метр юрилганда тана оғир, бўғувчи ҳансираш билан жавоб беради.

Яқинлари отасига: "У қандай келади? Ахир у семиз-ку. Йўлнинг ярмигача ҳам етиб бора олмайди", дейишган. Мен эса бордим. Отам сўраяпти-ку, қандай бормайман? Машиналар йўқ, сукунат. Секин, аста-секин, қадамма-қадам кетяпман… Кетяпман-у, ўйлаяпман: бир томондан, отамнинг истагини бажаришим керак, иккинчи томондан — жуда оғир, нафасим қисиляпти, ҳаво етмаяпти, — деб эслайди Шуҳрат.

Ўша куни у отасининг уйига етиб борди. Аммо айнан ўша йўлда унинг дунёси қанчалик тор ва чекланган бўлиб қолгани ҳақидаги аччиқ фикр унинг қалбини тирнаб ўтди.

Жамиятнинг шифокорлар қарши чиқаётган энг катта янглишиши — «ирода кучи»га кўр-кўрона ишонишдир.

«"Камроқ ейиш ва спорт билан шуғулланиш" ҳақидаги маслаҳатлар аксарият ҳолларда норационалдир», — деб тушунтиради жарроҳ Шуҳрат Ҳошимов. — «Бу босқичдаги ортиқча вазн — интизомнинг йўқлиги эмас, балки тўлақонли касалликдир».

Ўз танасининг жисмоний босими билан бирга инсон ҳаётига ижтимоий босим ҳам кириб келади.

Маҳмуданинг ташқи кўринишидаги ўзгаришлар на уйда, на ишда изоҳсиз қолмади. Биринчи бўлиб турмуш ўртоғи ундан узоқлашди: «Семириб кетяпсан, бирор чора кўр». Кейин опа-сингиллари қўшилди: «Ўзингга қара, семириб кетяпсан». Касалхонадаги ҳамкасблари ҳам гапни айлантириб ўтиришмади: «Нега бунчалик семириб кетяпсиз? Бўйингиз паст, Колобокка (бўғирсоққа) ўхшаб қоляпсиз».

Иллюстратив фото: Жоачим Счнурле / Унсплаш

Бундай лаҳзаларда Маҳмуданинг ичидан зилзила ўтар ва унга жуда алам қиларди.

«Ўзимга лойиқ кийим топа олмаганимдан жуда сиқилардим. Бўйим пастлиги сабабли бозордан ҳеч нарса танлаб бўлмасди. Кекса аёллар учун мўлжалланган хунук фасонларни сотиб олишга мажбур бўлганим алам қиларди. Эрим танбеҳ берарди: "Бу нима кийиб олганинг? Сенга ярашмабди, катта одамлар учун мўлжалланган нарсаларни қидир"», — дейди Маҳмуда.

Касалликни тан олишдан олдин Маҳмуда ва Шуҳрат муаммони мустақил ҳал қилишга уринишларнинг тупик доирасидан ўтишди.

Турли парҳезлар, озиш учун чой ва кофелар, ёғ парчаловчи қўшимчалар ёрдамида у 10 килограмм ташлашга муваффақ бўлди — 94 дан 84 гача, шундан сўнг тарози мили бутунлай қотиб қолди.

У ҳам «ўзини қўлга олишга» ҳаракат қилди: рационини қисқартирди, ҳар қандай бўш дақиқада юриш учун уйга ва ишхонага иккита югуриш йўлакчасини сотиб олди. Рўза пайтида 10–12 килограмм ташлашга муваффақ бўларди, лекин кейин вазн «фоизлари» билан қайтарди: 120, 150, 165 кг…

Маҳмуда ҳам, Шуҳрат ҳам «Оземпик» ёки «Мунджаро» каби оммабоп дорилар билан озишмаган, аммо шифокорлар амалиётида бундай воқеалар доимо учраб туради.

Жарроҳ Шуҳрат Ҳошимов бу дориларни танқид қилмайди, лекин уларни вақтинчалик суянчиқ деб атайди.

«Менда шундай дорилардан кейин келган беморлар бўлган. Игна санчиб юрган пайтингда — егинг келмайди, озасан.

Игна санчишни тўхтатдингми — вазн яна қайтиб келади, устига-устак қўшимчаси билан, бу эса инсонни руҳан синдиради.

Бундай дорилар бошқа нарса учун керак. Масалан, қанд миқдори юқори бўлган бемор келади ва асоратлар хавфи туфайли уни дарҳол операция қилиб бўлмайди. Ўшанда биз эндокринологлар билан биргаликда, жумладан, шундай инъекциялар ёрдамида қанд миқдорини рухсат этилган даражагача туширамиз, токи операцияни хавфсиз ўтказа олайлик», — деб тушунтиради шифокор.

Семириб кетиш тиббий баённомаларда кўп омилли касаллик сифатида қаралади. У бир қатор хавфли ташхисларга — қандли диабет, юрак-қон томир патологиялари, бўғимлар ва умуртқа поғонасининг шикастланиши, гипертония, онкологияга олиб келади. Аёлларда ортиқча вазн бепуштликни, эркакларда эса импотенцияни келтириб чиқариши мумкин.

Маҳмудада биринчи бўлиб ўт пуфаги бардош бера олмади, уни олиб ташлашдан олдинги текширув пайтида эса шифокорлар қандли диабетни аниқлашди. Аёл шифокорлар билан йиғлаб баҳслашди: «Менда ҳеч қанақа диабет йўқ!» Бир пайтлар бу касалликдан унинг бувиси вафот этган эди ва у бу ташхисга ишонишни хоҳламасди. Аммо диабет аллақачон ўз таъсирини кўрсата бошлаганди: чидаб бўлмас қичишиш ва таъсирчанлик бошланди, юрак тахикардия билан урар, оғир ҳолсизлик босарди. Асаб тизими ҳам азоб чекарди — Маҳмуда яқинларига бақирар, ишда уришар ва ҳар қандай майда-чуйда нарса учун йиғлаб юбориши мумкин эди.

Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Дорилар ва уколлар ёрдам бермади, қанд миқдори 10 дан 25 ммоль/л гача сакраб турди, кўрсаткич 30 ммоль/л га етганда эса Маҳмуда кома олди ҳолатида шифохона каравотига ётқизилди.

У ерда, томчилаб юбориладиган дорилар остида, у ниҳоят шифокорларнинг гапига қулоқ солди: «Бундай қанд миқдори билан яшаб бўлмайди — сиз шунчаки комага тушиб қоласиз».

Вазнни камайтириш ва диабет ремиссиясига эришиш учун Маҳмуда бариатрик операцияга қарор қилди. Қўрқувлар кўп эди: «Тўсатдан пул тўласанг, пичоқ остига ётсанг-у, қанд миқдори пасаймаса-чи? Вазн ҳам кетмаса-чи?»

Оила бу ғояни жуда совуқ кутиб олди, аммо у пайтга келиб Маҳмуда учун бошқаларнинг фикри аҳамиятсиз бўлиб қолганди. Йиллар давомидаги таъналар ва диабетик комадан доимий қўрқув унга танлов қилишга ёрдам берди: «Мен буни ўзим ва соғлиғим учун қиляпман».

Жарроҳ Шуҳрат Ҳошимовнинг тан олишича, у мунтазам равишда қайсарлик қилиб: «Шунчаки оғзини ёпсин ва камроқ есин», дейдиган эрларга маъруза ўқишига тўғри келади. Бундай ҳолатлар учун шифокорнинг компьютерида махсус тақдимот тайёрлаб қўйилган.

«Мен доим бемор томонидаман. Шундай эрни монитор қаршисига ўтказаман, графиклар, статистика, тадқиқот маълумотларини кўрсатаман. Айтаман: "Тушунинг, семириш — бу касаллик. Эртага бунинг фонида оғир ҳамроҳ касалликлар ривожланади. Ўйлаб кўринг, операциясиз хотинингиз 10–12 йил камроқ яшайди. Ахир фарзандларингизга она, сизга эса соғлом, фаол ва бахтли рафиқа керак-ку"», — дейди у.

Эрларни ишонтириш муҳим, чунки 70% ҳолларда айнан улар операция учун пул тўлашади. Бироқ, Шуҳрат Хуршидович тез-тез тескари манзарани ҳам кўради: маслаҳатлашувда турмуш ўртоғи хотинига «мен сен биланман, ёнингдаман, сени қўллаб-қувватлайман» деганида. У севимли аёли операцияни енгилроқ ўтказиши ва тезроқ соғайиб кетиши учун ҳар қандай харажатга тайёр бўлади.

Шифокорнинг айтишича, ҳамма нарса жуфтликдаги муносабатларга боғлиқ.

Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Шуҳрат Ю.ни операция столига ўлим қўрқуви олиб келди — унинг атрофида ортиқча вазнга эга бўлган одамлар бирин-кетин ҳаётдан кўз юма бошлади.

«Қирғизистонда яқин дўстим вафот этди, у атиги 42 ёшда эди. Семириш фонида юрак тўхтаб қолиши. Қозоғистонда кўп йиллар давомида менда ишлаган — юкларни ташиган ҳайдовчи вафот этди. Тўғри рейс пайтида вафот этди. Юкни Усть-Каменогорсккача олиб борди ва ўша ердан қўнғироқ қилишди — касалхонага тушибди ва тамом, одам йўқ. Доктор бунга ортиқча вазн сабаб бўлганини айтди. Чимкентда таниш шифокорим бор эди, ёш, атиги 35 ёшда эди. Унинг ўзи айтарди: "Шуҳрат, иккаламиз ҳам вазн муаммосини ҳал қилишимиз керак! Мен шунчаки улгурмаяпман, ҳар куни операция қиламан". Мана, улгурмади», — дейди эркак.

Чиқиш йўлини илгари деярли 180 килограмм вазнга эга бўлган, кейин эса жарроҳлик аралашуви ёрдамида кескин озган таниши кўрсатди. «Бўғирсоқ эди, чиройли йигит бўлиб қолди», — деб таърифлайди уни Шуҳрат Ю.

Ўзбекистонда биринчи бариатрик операциялар тахминан 40 йил олдин қилинган, аммо ўшандан бери деярли ҳамма нарса ўзгарди. 2015 йилда Россия, Хитой, Жанубий Корея, Туркия, БАА каби давлатларда бир қатор хорижий стажировкалардан қайтган Шуҳрат Ҳошимов ҳамкасблари билан биргаликда мамлакатда биринчи марта лапароскопик жарроҳлик йўли билан ошқозонни кичрайтиришни амалга оширди.

«Илгари бариатрик операциялар очиқ усулда, қорин бўшлиғини кесиш орқали қилинарди. Катта одамларда кесиш ҳам катта бўлади, тери ости ёғ қатламининг қалинлиги туфайли бошқача иложи йўқ эди», — суҳбат давомида Шуҳрат Хуршидович тиббий атама бўлган «семириш» сўзини камдан-кам ишлатади, беморларни «катта одамлар» деб аташни афзал кўради. — «Шунга кўра, ҳамма нарса оғир, асоратлар ва йирингли жараёнлар билан битарди.

Бугун биз кесишларсиз, кичик тешиклар орқали ишлаймиз.

Бу минимал шикастланиш ва тез реабилитацияни таъминлайди. Беморлар аввалгидек 7–10 кун эмас, балки 2–3 кунда оёққа туришади».

Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Замонавий технология қуйидагича кўринишга эга: қорин бўшлиғига кичик тешиклар орқали лапароскопик телескоп киритилади, у ички органлар тасвирини мониторга узатади. Кейин ишга эндоскопик степлер — ошқозоннинг бир қисмини кесиб ташлайдиган, шу билан бирга тўқимани қисиб ва «тикувчи» махсус тиббий асбоб киришади. Бўш шарга ўхшаб қолган, кесиб олинган қисм тешиклардан бири орқали, уни бир ярим-икки сантиметргача бироз кенгайтириб, эҳтиёткорлик билан ташқарига тортиб олинади.

Бариатрия — пластик ёки косметик жарроҳлик эмас, шунинг учун беморлар операция столига қатъий тиббий баённомалар бўйича тушишади.

Жаҳон стандартларига кўра, тана вазни индекси (ТВИ) 40 дан юқори бўлган ёки 35 дан юқори бўлган — аммо инсонда ҳамроҳ касалликлар: диабет, гипертония, емирилган бўғимлар ва бошқалар пайдо бўлган тақдирда операцияга кўрсатма ҳисобланади.

Кўпинча бариатрик жарроҳларга бошқа соҳа шифокорлари: эндокринологлар, травматологлар, гинекологлар йўналтиришади. Ортиқча вазн баъзан оналикка тўсиқ бўлади ва Шуҳрат Хуршидович собиқ беморлари унга қўлларида чақалоқ билан тушган суратларини юборишганда жуда хурсанд бўлади. Шундай ҳолатлар ҳам бўладики, инсоннинг бўғимлари шунчалик ейилган бўладики, уларни сунъий бўғимларга алмаштириш талаб этилади, аммо протез шунчаки тана вазнини кўтара олмайди. Ўшанда травматолог аввал бариатрик операция ёрдамида килограммларни йўқотишни маслаҳат беради.

Маслаҳатга келган эркаклар ва аёлларнинг мотивацияси фарқ қилади.

«Беморларимнинг 70 фоизи — аёллар. Улар ташқи кўриниш учун операцияга бораётганларини деярли ҳеч қачон тан олишмайди, ваҳоланки бунинг ҳеч қандай уятли жойи йўқ. Худкибин бўлиб кўринишдан қўрқишади. "Эрим учун, болаларим учун" дейишади. Мен бундай ҳолларда жавоб бераман: "Ўзингиз учун қилинг. Сиз бахтли ва соғлом бўлсангиз — оилангиз ҳам бахтли бўлади"», — дейди шифокор.

Эркакларда эса, унинг сўзларига кўра, асосий талаблар — соғлиқ ёки карьерадир.

«Ортиқча вазнли одам ўзидан уялади, эркакларда эса бу ишончсизлик потенция билан боғлиқ муаммолар туфайли янада кучаяди. Вазн йўқотгандан сўнг улар фаоллашадилар, ишончни қайтарадилар ва кўпинча лавозимлари кўтарилади. Бундан ташқари, карьера тўғридан-тўғри жисмоний ҳолатга боғлиқ бўлган соҳалар мавжуд — ҳарбийлар, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари. Менда бундай беморлар ҳам бўлган», — деб аниқлик киритади Ҳошимов.

Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Ўзбекистонда беморларнинг яна бир тоифаси бор бўлиб, уларни шифокор «келин-куёв» деб атайди. Уларни шифокорга ота-оналари олиб келишади, чунки анъанавий турмуш тарзига эга бўлган кўплаб оилаларда айнан улар никоҳ масалаларини ҳал қилишади.

Ортиқча вазн улар томонидан соғлиқ муаммоси сифатида эмас, балки оила қуришга тўсиқ сифатида қабул қилинади.

«Ота-она маслаҳатга 20 ёшли йигитни олиб келишади. У 150 килограмм вазнга эга, кечалари компьютерда ўтиради, пицца ейди ва ширин газли сув ичади. Ота-она хафа: "Унга ҳеч ким турмушга чиқмаяпти, қутқаринг". Ёки эр топиб беришни, набиралар кўришни хоҳлаётган қизларини олиб келишади. Яъни, ортиқча вазн ва ҳаёт сифатининг ёмонлашиши тиббий ёрдамга мурожаат қилиш ва операция учун пул тўлашга доим ҳам етарли мотивация яратмайди, аммо никоҳ омили — яратади. Эҳтимол, оила қуриш масаласи бўлмаганида, бундай беморларнинг бир қисми мутахассисга мурожаат қилмаган бўларди», — деб мулоҳаза юритади жарроҳ.

Доктор Ҳошимовнинг 11 йиллик бариатрик амалиёти давомида атиги 15 га яқин одам такроран операция столига қайтган. Ошқозон — мушакли орган бўлиб, агар уни доимий равишда таом билан «кенгайтириб» борилса, у муқаррар равишда яна чўзилади.

Операциядан кейинги биринчи ойда бемор Шуҳрат Ю. деярли ҳеч нарса емади. У ҳатто битта товуқ тухумини ҳам ей олмасди — бедана тухумига ўтди. Икки-уч қошиқ шўрва ва бир пиёла суюқ бўтқа — бутун овқатланиши шундан иборат эди. У ҳар куни минус 0,5 кг ни кўрсатадиган тарозини ҳаяжон билан кузатиб борди. Бироз вақт ўтгач, вазн 105 белгисида тўхтади — энг юқори кўрсаткичдан 60 килограмм кетди. Қон босими меъёрлашди, қийнайдиган жиғилдон қайнаши ва шишлар йўқолди. Яна бир хусусият пайдо бўлди — тана очлик сигналларини юбормай қўйди.

«Илгари ошқозон ва бош: "Овқат бер!" деб бақирарди. Ҳозир бу йўқ. Мен ўзим овқатланишни унутмаслигим керак, соатбай овқатланишга ҳаракат қиламан. Агар кучим кетаётганини ва бошим оғирлашаётганини ҳис қилсам, демак, калория тушиб кетган, тамадди қилиб олиш керак. Сумкамда озгина ёнғоқ, майиз ёки яхши шоколад олиб юраман. Лекин энди европаликлардек овқатланаман. Мен Европада бўлганман ва кўрганман: катта ликопча олиб келишади, унда икки қошиқ овқат бўлади — ва улар шуни ҳам охиригача ейишмайди! Энди мен ҳам шундайман, ваҳоланки илгари бир ўзим бир лаган паловни ея олардим», — деб ўртоқлашади эркак.

Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Шуҳрат Ю. кенг танишларига операция тафсилотлари ҳақида гапириб бермайди.

«Одамлар ҳар хил», — хўрсинади у. — «Кимдир тўғри тушунади, кимдир эса шунчаки камроқ ейиш керак эди, дейишни бошлайди. Бир сафар меҳмонда ўтиргандим, одатдагидек ўз меъёримни едим ва тўхтадим. Бир киши масхара қила бошлади: "Нима, ошқозонингни кестириб ташлаб, энди ейишга қўрқяпсанми?" Бу жуда ёқимсиз эди.

Мен унга жавоб бердим: "Эшит, азизим, мен нормал яшаш учун ҳамма нарсага тайёрман, сен эса кўп ейиш учун ҳамма нарсага тайёрсан. Фарқини тушуняпсанми?"

У хижолат бўлиб, индамай дастурхон атрофидан туриб кетди».

Бироқ, агар у нафас олиши ва ҳаракатланиши қийин бўлган одамни кўрса, шунчаки ўтиб кетмайди. Унинг учун бу узилмаслиги керак бўлган ёрдам занжиридир. Шуҳрат ўз тажрибаси билан ўртоқлашади ва тушунтириш учун вақтини аямайди.

«Вазним туфайли жуда қийналган пайтларимда ибодат қилардим ва Яратган менга операция ҳақида гапириб берган одамни, кейин эса яхши шифокорларни юборди», — деб тушунтиради у.

Бариатрик операциядан кейин Маҳмуда ва Шуҳрат Ю.нинг ҳаёти тубдан ўзгарди. Эркакнинг айтишича, у яна саёҳат қиляпти ва севимли шаҳарларида соатлаб пиёда юряпти — ҳансирашдан асар ҳам йўқ.

«Ёзда Остонага хизмат сафарига бордим — йирик халқаро кўргазмага. Тўрт кун давомида эрталабдан кечгача павильонлар бўйлаб километрлаб йўл босдим. Ортиқча вазнли одам буни қила олмасди!», — қайтиб келган енгиллик уни самимий, деярли болаларча қувонч билан тўлдиради.

Маҳмуда ҳам мамнун. Операциядан кейинги биринчи ойда 20 килограмм кетди. Ортиқча вазн билан бирга теридаги қийноқли қичишиш ва яллиғланишлар йўқолди, қондаги қанд миқдори эса меъёрига қайтди. Бугун у 57 килограмм вазнга эга. Унинг айтишича, у санитаркаликнинг оғир ишини аввалгидек — катта қийинчиликсиз бажармоқда, зинапоялардан осон кўтариляпти ва ўзига ёққан кийимларни кия олади. Охирги суратлардан бирида у атиргул шаклидаги ҳашаматли енглари бўлган фуксия рангидаги кўйлакда тасвирланган.

«Ортиқча вазн сени "яримта" одамга айлантириб қўяди», — дейди Маҳмуда хайрлашаётиб. — «Сен тўлақонли яшай олмайсан, хоҳлаганингдек кийина олмайсан. Вазнни меъёрига қайтариш яна бутун бўлиш учун керак».

Семиришни даволашнинг халқаро баённомалари АҚШ, Канада ва Европада ўтказилган кўп йиллик тадқиқотлар асосида яратилган. Яъни, нормативлар «ўртача европалик» базасида ишлаб чиқилган.

«Аммо стандартлар универсал бўлса-да, биз ҳар хилмиз», — деб тушунтиради Шуҳрат Ҳошимов. — «Жаҳон тиббиёт ҳамжамияти ҳозирда ирсий омил тушунчасини фаол муҳокама қилмоқда. Негроид ирқи вакиллари юқори ТВИ билан яшашлари ва метаболик жиҳатдан соғлом бўлиб қолишлари мумкин. Осиёликларда эса, аксинча, асоратлар — диабет, юрак ва қон томирларининг шикастланиши — сезиларли даражада пастроқ кўрсаткичларда ривожлана бошлайди. Агар бугунги кунда иккинчи даражали семириш чегараси ТВИ 35 деб тан олинган бўлса, далиллар базаси тўпланиши билан ирсий табақаланиш содир бўлиши мумкин. Масалан, негроид ирқи учун 37 ва осиёликлар учун 33».

Айнан шунинг учун доктор Ҳошимов жамоаси Миллий олимпия қўмитаси ҳузуридаги Республика спорт тиббиёти маркази билан биргаликда Ўзбекистонда метаболизмни генетик тадқиқ қилиш бўйича илмий лойиҳани йўлга қўйди.

Иш учун грантни Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ажратди.

«Ҳозир бутун дунёда бадавлат одамлар ўз геномини ўрганишга киришишди. Шахсий тест кўп нарсани айтиб бериши мумкин: қандай касалликларга мойиллик бор, қандай таҳлилларни топшириш керак, қандай рационга риоя қилиш лозим, қайси спорт тури тана учун энг яхши натижа беради. Агар бу ёндашувни бутун мамлакатга татбиқ этсак-чи?

Генетик таҳлил давлат қарорлари учун асос бўлиши мумкин.

Аҳоли метаболизмининг хусусиятларини тушунган ҳолда, миллий даражада боғча ва мактаблардаги рационни ўзгартириш ёки одамлар жарроҳлик столигача етиб бормасликлари учун қайси спорт турларини ривожлантириш ва субсидиялаш кераклигини аниқлаш мумкин», — дейди шифокор.

Семириш ташхиси қўйилган ҳар қандай одам тадқиқот иштирокчиси бўлишга ҳаракат қилиб кўриши мумкин.

Одамлар учун бу бариатрик операция нархини пасайтириш имконияти ҳамдир, чунки сарфланадиган материалларнинг бир қисми грант доирасида сотиб олинади. Операциянинг имтиёзли қиймати одатий 19–20 млн сўм ўрнига 15–16 млн сўмни ташкил этади. Аниқ суммани олдиндан айтиш қийин: у шифохонада қолиш муддатига, ҳамроҳ касалликларнинг мавжудлиги ёки йўқлигига ва бошқа омилларга боғлиқ.

Шу билан бирга, Шуҳрат Хуршидович хоҳлаган ҳаммани ҳам қабул қилавермайди. ТВИ дан ташқари, у беморнинг мотивациясини ва операциядан кейинги тавсияларга риоя қилишга тайёрлигини баҳолайди.

«Инсоннинг шахсий, англанган истаги бўлиши керак. "Мени текширинг, мен эса диванда ўтириб, чипслар ейишда давом этаман" деган вариант ўтмайди.

Биз учун шунчаки статистика йиғиш эмас, балки вазиятни қандай ўзгартиришни тушуниш муҳим.

Иштирокчилар динамикада кузатилади: генетик таҳлил ўтказилади, операция қилинади, сўнгра икки ой, уч ой, ярим йилдан кейин метаболизм кузатиб борилади. Бу инсонни фаол вазн йўқотиш босқичидан барқарорлашишга ва пировардида соғлом овқатланишга қадамма-қадам олиб ўтиш имконини беради», — деб таъкидлайди жарроҳ.

Икки йиллик кенг кўламли тадқиқот якунларига кўра, Шуҳрат Ҳошимов семиришни даволашнинг янги алгоритмларини ишлаб чиқишни ва уларни Ўзбекистон тиббиёт муассасаларида синовдан ўтказишни режалаштирмоқда.