Оқимга қарши сузаётган киши

**Оқимга қарши сузаётган инсон**

Қосим-Жомарт Тўқаев етти ярим йилдан буён Қозоғистон президенти лавозимини эгаллаб келмоқда. Аммо бу вақт ичида у амалда уч марта ҳокимият тепасига келишига тўғри келди. Биринчи марта бу воқеа 2019 йилнинг мартида, Нурсултон Назарбоев унга «Оқўрда» президентлик қароргоҳини топшириб, лекин ўзида кўплаб асосий бошқарув ричагларини сақлаб қолган пайтда юз берди. Иккинчи марта — 2022 йилнинг январида, КХШТ қўшинларини киритиш ёрдамида Тўқаев давлат тўнтаришига бўлган уринишни бартараф этишга ва мамлакатни фуқаролар уруши ёқасидан қайтариб олишга муваффақ бўлганида. Ва ниҳоят, учинчи марта — вақт жиҳатидан энг чўзилгани — 2026 йил давомида президент конституциявий ислоҳот ўтказди ва Назарбоев Қозоғистонини узил-кесил Тўқаев Қозоғистонига айлантирди.

Россия учун Қозоғистон президентида кенгроқ ҳаракат эркинлиги ва мустаҳкамроқ сиёсий орқа томон пайдо бўлиши шунчаки қизиқиш уйғотмайди. Тўқаевни Москва изидан борадиган раҳбар деб асло атаб бўлмайди. Қозоғистон раҳбари Путиннинг ҳузурида Россия учун нозик масалалар бўйича ўзининг «алоҳида позицияси»ни очиқ баён қилишдан тортинмайди. Тўқаев Омскда Россия-Украина можаросини тўқнашув чизиғи бўйлаб музлатиб қўйишга чақирган яқиндаги эпизодни эслаш кифоя.

Аммо ҳозирги ўта нотинч ва сиёсий жиҳатдан ўта мураккаб даврда айрим келишмовчиликлар эмас, балки базавий манфаатларнинг — энг аввало хавфсизлик соҳасида — мос келиши муҳимдир. Тўқаев Қозоғистонининг сиёсий қурилиш жараёни якунланиши шуни англатадики, дунёдаги энг узун узлуксиз қуруқликдаги чегаранинг (7598,8 км — бу ҳазил эмас!) нариги томонида Россия ҳам мустаҳкам ва ишончли сиёсий орқа томонга эга.

**Президентликнинг тиканлари ва тузоқлари**

2019 йилнинг баҳорида Қосим-Жомарт Тўқаевнинг расман президентга айланиши пайтида мустақил Қозоғистоннинг янги пойтахти Остона инфратузилма ва маиший қулайлик даражаси бўйича 1925 йилдаги Қизилўрдадан (совет Қозоғистонининг биринчи пойтахти) ер билан осмонча фарқ қиларди. Қозоғистон олий давлат идоралари 1997 йилда Олмаотадан Остонага кўчирилишидан олдин ва кейин собиқ камтаргина совет вилоят марказини ободонлаштиришга кўплаб миллиардлаб долларлар сарфланди. Аммо янги расмий давлат раҳбари учун сиёсий қулайлик нуқтаи назаридан бу икки шаҳар мутлақо солиштирса бўладиган даражада эди.

Нурсултон Назарбоев 2024 йилда Москвада чоп этилган «Менинг ҳаётим: қарамликдан озодликка» номли китобида 2013 йилда юз берган ва уни президентлик лавозимини Қосим-Жомарт Тўқаевга топшириш тўғрисида қарор қабул қилишга мажбур этган воқеани шундай тасвирлайди: «Театр биносида бўлиб ўтган тантанали йиғилиш ва байрам концертидан сўнг, томошабинлар чиқишга йўналганда, мен ҳам кресломдан тураётган эдим ва тўсатдан буни қила олмаслигимни англадим: бутун танам гўё қотиб қолганди. Одамлар сезиб қолмаслиги учун креслода ўтиравердим ва фақат бир оз вақт ўтгачгина қаддимни ростлай олдим. Ҳа, бу жуда аниқ сигнал эди».

Қозоғистоннинг биринчи президенти хотираларига кўра, 2013 йилда бу «аниқ сигнал» четдан кузатувчиларнинг эътиборидан бутунлай четда қолган. Аммо унинг ўзи «хулоса чиқаришига тўғри келган. Президентлик — ҳар томонлама оғир иш… Президент «соғлом ва оқ отда» бўлиши керак. Акс ҳолда, бу мамлакатни бошқариш ишига зарар етказади. Шундай қилиб, мен ўша пайтда БМТ Бош котибининг ўринбосари бўлиб ишлаётган Қосим-Жомарт Кемелевичга мамлакатга қайтишни ва Сенатга қайта раҳбарлик қилишни таклиф қилдим. Бунинг ортида менинг асосий ва якуний режам турган эди».

Жуда силлиқ баён, аммо унинг ортида асло силлиқ бўлмаган ҳақиқат яширинган эди. Қадимги даврнинг буюк нотиғи Цицеронга abiens abi («кетаётиб — кет») ибораси нисбат берилади. Аммо гап улкан ҳокимият ҳажмидан ихтиёрий равишда воз кечиш ҳақида кетганда, бу донишмандлик тавсиясига амал қилиш кўпинча инсон кучидан устунлик қилади. Етти ярим йил олдин бу Нурсултон Назарбоевнинг кучидан устунлик қилди. Мамлакатдаги олий давлат лавозимини расман тарк этиб, у кетди, лекин шу билан бирга қолди — ёки фақат ярмига кетди.

Қозоғистоннинг 2019 йил мартидан 2022 йил январигача бўлган сиёсий ҳаётини тавсифловчи оддий бир эпизод, ўшанда расмий маҳаллий тарғиботнинг асосий вазифаси ташқи дунёга «мутлақо ҳақиқий» сигнални узатиш эди: мамлакатимизда ҳеч қандай қўшҳокимиятчилик йўқ! Президент Тўқаев ўз администрациясидаги энг муҳим мулозимлардан бирини ҳузурига чақириб, унга дипломатик ишга ўтишни таклиф қилди.

«Катталарга қулоқ солиш»га ўрганган мулозим рози бўлди — ва бунинг учун Назарбоев билан кейинги учрашувда ҳайфсан олди. Қозоғистон Хавфсизлик кенгаши раиси сифатида куч тузилмалари устидан назоратни сақлаб қолган Нурсултон Абишевич тахминан шундай деди: «Президент сенга буни таклиф қилгани муҳим эмас! Сен рад этишинг керак эди!»

2022 йил январида ҳокимиятни ағдариш уриниши барбод бўлганидан кейин, Тўқаев ўзидан олдинги раҳбарнинг халақит берувчи «васийлиги»дан халос бўлишга муваффақ бўлгач, россиялик журналист Леонид Млечинга унинг «Фожиали январ: президент Тўқаев ва сабоқлар чиқариш» китоби учун берган интервьюсида бир қатор ҳайратланарли эътирофларни қилди: «Президент ҳайрат билан унинг яқин қариндошлари, ҳатто ўғли ҳам кузатилаётганини аниқлади. У: «Буни нега қиляпсизлар?» деб сўради».

Тўқаевни бу унинг оиласи хавфсизлиги учун қилинаётганига ишонтира бошлашди. Аслида эса давлат раҳбарига босим ўтказиш имкониятига эга бўлиш учун компромат йиғишга умид қилишган эди. Президент менга жуда яқин кишиси шундай деганини айтиб берди: «Сиз 19 март куни президент бўлдингиз. 20 куни эса аллақачон Элбоши («миллат етакчиси», Назарбоевнинг 2010 йилдан 2023 йилгача бўлган расмий унвони) оиласининг ва, эҳтимол, унинг ўзининг ҳам бош душманига айландингиз. Ҳокимият диалектикаси шундай».

Назарбоев оиласининг кўплаб аъзолари ҳақиқатан ҳам ўзига хос арбоблар эди. Леонид Млечиннинг китобида Назарбоевнинг севимли жияни Қайрат Сатибалди ҳақида ҳикоя келтирилади, бу ҳатто мени — Қозоғистон сиёсий урф-одатлари билан яхши таниш бўлган одамни ҳам ҳайратда қолдирди.

Миллий хавфсизлик қўмитасининг собиқ раиси генерал Мусаев шундай эслаганди: «Мен кетганимдан кейин Қайрат Сатибалди кадрлар бўйича раис ўринбосари лавозимини эгаллади. У бутун шахсий таркибни, халқ тили билан айтганда, «жойнамозга ўтқазди». Яъни, тезкор таркибга тавсия этиларди, кадрлар бўйича раис ўринбосари эса ҳамма ўз вақтида намоз ўқияптими-йўқми, текширарди. Шундан хулоса қилинг, унинг ўзи қайси мафкуравий ва диний йўналишда бўлган ва тезкор таркибни қайси томонга йўналтирган».

Аммо Қозоғистоннинг барча сиёсий муаммоларининг асл манбаи фақат Назарбоев ўз оиласига ҳаддан ташқари кўп нарсага рухсат бергани ёки бераётгани деб ўйламаслик керак. Бунинг ортида яна бир, чуқурроқ сиёсий қатлам ётибди: биринчи президент оиласининг айрим аъзолари хулқ-атвори одатда ташқи кузатувчилардан яширин бўлган Қозоғистон сиёсий воқелигининг хусусиятларини акс эттиради.

Биз — ўша ташқи кузатувчилар — Қозоғистон ҳақида Остона ва Олмаотага қараб баҳо беришга ўрганиб қолганмиз. Аммо бу бутунлай европача кўринишдаги шаҳарлар — ҳали бутун Қозоғистон дегани эмас. «Ички» Қозоғистон ҳам борки, у жуда турлича бўлиши мумкин — масалан, журналист Алма Бектенованинг 2023 йил январида маҳаллий Turanpress нашрида чоп этилган мақоласида тасвирланганидек:

«Чимкент, Туркистон, Жамбил ва Қизилўрда вилоятлари тобора анъанавийлашган ҳудудлар хусусиятларини касб этмоқда… Маиший контекстда Жануб аллақачон алоҳида белгилар билан ажралиб туради. Бу ерда оилавий-маиший зўравонлик даражаси юқори, қизларни олиб қочиш, кўпхотинлилик, эрта никоҳ ҳолатлари тез-тез учрайди… Туғилишнинг жуда юқори суръатлари ишчи кучи ортиқча бўлган Жанубни инсон ресурслари билан тўлдириб юбормоқда.

Қашшоқлик ва истиқболнинг йўқлиги бузилган анъаналар ва архаизация туфайли юзага келадиган зўравонлик учун қулай муҳитга айланмоқда. Бундан ташқари, сохта анъанавий қадриятлар Олмаота ва шимолий ҳудудларда ҳам тарғиб қилинмоқда, у ерга жанубликлар иш ёки тасодифий даромад излаб оммавий равишда миграция қилмоқдалар. Криминал хабарлар шуни кўрсатадики, аёллар ва болаларга қарши кўплаб жиноятларда айнан Жанубдан келганлар иштирок этмоқда».

Бу маъюс иқтибосни Қозоғистоннинг жанубий ҳудудларини ёмон отлиқ қилиш ёки Тўқаев ҳокимият тизимига қарши ҳужум сифатида қабул қилмаслик керак. Юқорида тасвирланган муаммолар тизимли хусусиятга эга ва қандайдир бир лаҳзалик чоралар билан ҳал этилмайди. Ва уларда янгилик ҳам йўқ: бу «туғма доғлар»нинг барчаси Назарбоев давридаёқ яққол намоён бўлган эди. Бунинг устига, шунчаки намоён бўлиб қолмай, Қозоғистон жамиятининг энг юқори қатламларидан келаётган хавфли тенденциялар билан бирлашиб, портловчи аралашмага айланган эди.

Баъзиларнинг ўта бойлиги ва ўта таъсири ҳамда бошқаларнинг ўта қашшоқлиги — мана нима хусусий армияларнинг амалда яратилишини имконли қилди. Мана нима ҳокимиятни эгаллашга интилиш, диний экстремизм, криминал ва «кулранг» ёки «қора» схемаларга асосланган бизнесдан иборат бўлган ва 2022 йил январида Қозоғистонда портлаган ўша ғаройиб «коктейл»ни юзага келтирди.

Бироқ, бу тавсиф бир оз тўлиқ эмас. Бу «коктейл»да яна бир ингредиент бор эди — мамлакат раҳбариятида иккита параллел таъсир маркази пайдо бўлиши натижасида юзага келган ҳокимиятнинг заифлиги. Қозоғистон каби мамлакатлар учун — ва, айтганча, Россия учун ҳам — ҳокимиятнинг заифлиги деярли ҳалокатлидир, уни фақат инсон организмида иммунитетнинг кескин заифлашиши билан солиштириш мумкин. Қозоғистонда ҳокимият кучли бўлиши керак. Қозоғистонда ҳокимият «сўроқ белгиси» билан ёнма-ён турмаслиги керак.

2022 йил январидан кейин рақобатлашувчи параллел сиёсий таъсир марказларини йўқ қилиб, Қосим-Жомарт Тўқаев бу «сўроқ белгиси»ни ҳам бартараф этди. Аммо кейин мамлакатда янги сиёсий цикл бошланди. Ўша йилнинг кузида Тўқаев муддатидан олдин президентлик сайловларини ўтказишни, президентлик муддатини беш йилдан етти йилгача узайтиришни, лекин шу билан бирга давлат раҳбарининг ҳокимиятда қолишини фақат бир муддат билан чеклашни таклиф қилди.

Шундай қилиб, Қозоғистонда янги «ҳокимият транзити» 2029 йилга белгиланди. 2022 йилда бу марра жуда узоқ туюлганди. Аммо 2026 йилга келиб вазият ўзгарди. Қозоғистон ҳокимият вертикали ёнида яна Тўқаев ва мамлакатдаги сиёсий барқарорлик учун потенциал хавфли бўлган ўша машҳур «сўроқ белгиси» пайдо бўлди. Россияга қўшни мамлакатда бу йил ўтказилган ҳокимият тизимини «қайта ташкил этиш»нинг маъноси ушбу белгини бошқа бир «сўроқ белгиси»га — бу сафар аллақачон Тўқаев учун фойдали бўлган белгига алмаштиришдан иборат.

Бу ёзда Қозоғистонда янги Асосий қонун пайдо бўлганидан кейин, маҳаллий Конституциявий суд шундай тушунтириш берди: «Шахснинг 1995 йилги Конституция амал қилган даврда кўрсатилган лавозимлардан бирини эгаллаганлиги фактининг ўзи Қозоғистон Республикаси Конституцияси кучга кирганидан кейин унинг сайланиши ёки тайинланиши учун тўсиқ бўлмайди». Айниқса тушунмайдиганлар учун бу юридик жаргон нимани англатишини тушунтираман: агар Тўқаев 2029 йилда Қозоғистон президентлигига қайта номзодини қўйишга қарор қилса, унда бундай ҳуқуқ бор.

«Оқўрда»нинг ҳозирги асосий соҳиби бу ҳуқуқдан фойдаланадими ёки йўқми — бу 1953 йилда туғилган Тўқаев ҳозирча аниқ жавоб бермаётган савол. Аммо Қозоғистон президенти ўзига керак бўлган аниқликни аллақачон олди: ўз мамлакатининг сиёсий элитаси ва ташқи ўйинчилар кўзида у «чўлоқ ўрдак»дан тўлиқ ҳаракат эркинлигига эга бўлган шахсга айланди.

**Ўзини қурбон қилиб кўрсатмасдан**

Замонавий дунё сиёсатида — ва нафақат сиёсатда, балки ҳозир айнан у ҳақида гап кетмоқда — ўзини қурбон қилиб кўрсатиш жуда урфда ва фойдали. Ва фақат кам сонли раҳбарларгина бундай сиёсий моделда яширинган хавфни тушунадилар ва оқимга қарши сузишга ўзларида куч топадилар. Қосим-Жомарт Тўқаев — ана шундайлар жумласидандир.

Сентябр ойида янги Қозоғистон парламенти — Қурултой сессиясини очар экан, Тўқаев шундай деди: «Уйғун миллий ўзликни англашни шакллантиришга алоҳида эътибор қаратиш лозим… Халқ хотирасини шубҳали фактлар ва бузиб кўрсатилган маълумотлар билан заҳарлаш мумкин эмас. Бундай ҳаракатлар ўтмишга бўлган ишончни ва келажакка бўлган умидни заифлаштиради. Бизнинг тарихимиз ва адабиётимиз — бу чексиз қурбонликлар, азоб-уқубатлар ва фожиалар солномаси эмас.

Шубҳасиз, биз тарихимизнинг фожиали ва бурилиш нуқталари бўлган саҳифаларини ҳеч қачон унутмаймиз. Бироқ, халқимиз бошидан кечирган азоб-уқубатлар миллий ўзлигимизнинг асоси бўла олмайди. Миллат тарихи фақат мағлубиятлар ва муваффақиятсизликлардан иборат эмас, тарихимизда зафарли ғалабалар ва ютуқлар етарли бўлган. Шунинг учун жаҳон тарихини, шу жумладан алоҳида халқлар тарихини ва ўз миллатимиз тарихини юзаки, соддалаштирилган, бир томонлама кўриб чиқиш ва баҳолаш мумкин эмас».

Ишончим комилки, кўпчилик бу вазиятда Қозоғистон президенти нимага қарши ва нима учун чиққанини охиригача тушунмади ҳам. Аммо бу менга унинг биринчи сўзлариданоқ мутлақо аниқ эди. Тўқаев каби мен ҳам совет Қозоғистонининг пойтахти Олмаотада туғилганман, тўғри, ундан 22 йил кейин. Тўқаевдан фарқли ўлароқ, мен у ерда онгли ёшимда ҳеч қачон доимий яшамаганман — лекин вояга етгунимча у ерга ёзги таътилга мунтазам бориб турардим.

Ва ўша йиллардаги Олмаота хотирамда қуёш нурига бурканган шаҳар бўлиб қолди. Яшаш учун қулай шаҳар. Хайрихоҳликка тўла шаҳар. Албатта, бу ўша давр ҳаётининг унчалик «қуёшли» бўлмаган томонларини ҳисобга олмайдиган чуқур шахсий ва юз фоиз субъектив баҳодир. Аммо агар биз об-ҳаво ҳақида эмас, балки инсон ҳаёти ҳақида гапирадиган бўлсак, унда ҳеч қаерда ва ҳеч қачон юз фоиз «қуёшли» нарса бўлмайди.

Субъективликка келсак, собиқ Иттифоқ бўйлаб аллақачон биринчи ўн йиллик эмаски, худди шундай субъектив, аммо шу билан бирга «тарихий объективлик»ка даъво қиладиган баҳоларнинг «тўққизинчи тўлқини» юрибди, уларда умумий ўтмишимизнинг «қуёшсиз» томонлари бўрттириб кўрсатилади ва мутлақо бемаънилик даражасига етказилади.

Бироз кейинроқ тушунтирадиган сабабларимга кўра, шу муносабат билан Қозоғистон эмас, балки Украина воқелигидан мисол келтираман. Жорж Оруэлл асарларининг энг яхши анъаналарида «Миллий хотира институти» деб номланувчи тузилма — буюк ёзувчи Михаил Булгаков ҳақида, 2024 йил марти: «Дунёқараши бўйича рус империализми, оқгвардиячилик позициясида бўлган, рус коммунизмининг кенгайишини маъқуллаган».

Кейин матнда узоқ ва зерикарли тарзда «ёзувчи, Киевда яшаган йилларига қарамай, украинларни ва уларнинг маданиятини менсимаган, украинларнинг мустақилликка интилишини ёмон кўрган, украин давлатининг шаклланиши ва унинг раҳбарлари ҳақида салбий фикр билдирган» деб айтилади. Аммо бу энди унчалик муҳим эмас.

Муҳими бошқа нарса. Ҳатто Россия ва советларга тегишли ҳамма нарсага кескин салбий муносабатда бўлган одам ҳам тан олмай иложи йўқ: бир вақтнинг ўзида «рус коммунизмининг кенгайишини маъқуллаган» «оқгвардиячи» Булгаков ҳақидаги тезис — бу мутлақо бемаъниликдир. Гап кетаётган ўша давр воқелигида бундай бўлиши асло мумкин эмас эди.

Бироқ, бу лойқа онг оқимининг бемаънилиги, афсуски, унинг самарадорлигини йўққа чиқармайди. Украинада бир неча ўн йиллар ичида миллионлаб ёки ҳатто ўн миллионлаб шу каби матнлар ёрдамида аҳолининг дунёқарашини қайта дастурлашга муваффақ бўлинди. Ва бундай сиёсий технологиялар нафақат Украинада қўлланилган ва қўлланилмоқда. Улар барча постсовет мамлакатларига, жумладан Қозоғистонга қарши ҳам ишлатилмоқда.

Бироқ, фақат «вайронкор сиёсий технологияларни қўллаш» ҳақида гапириб, биз, менинг фикримча, юзакиликка йўл қўямиз. Вазиятни анча чуқурроқ ўрганиш керак. Буни Қосим-Жомарт Тўқаевнинг 2003 йилда чоп этилган «Енгиб ўтиш» китобидан олинган иккита хотира парчаси ёрдамида қилишни таклиф этаман.

Биринчи парча 80-йилларнинг иккинчи ярмида Қозоғистоннинг бўлажак президенти Хитойдаги совет элчихонасида ёш дипломат бўлган даврга тегишли: «1988 йилда қўлимга хитойлик раҳбарлар учун мўлжалланган махфий таҳлилий материал тушиб қолди. Етакчи тадқиқот марказининг муаллифлар жамоаси Совет Иттифоқи ҳалокатга маҳкум, унинг ўрнида мустақил давлатлар пайдо бўлади, деб даъво қиларди…

Бу материал билан мен (СССР элчиси) Трояновскийнинг ҳузурига бордим ва парчаланиш эҳтимоли ҳақида ўзимнинг шубҳали фикримни билдирдим. Ҳақиқатан ҳам, ўша пайтда ҳеч ким воқеаларнинг бундай тус олишига ишонмасди. Ҳамма нарса ўзгаради ва тинчиб кетади, соғлом кучлар келади ва мамлакат қайта қад ростлайди, деб туюларди».

Иккинчи парча Қосим-Жомарт Тўқаевнинг 1991 йил декабрида СССР парчаланиши пайтидаги туйғуларини тасвирлайди: «Ўша пайтда мен Москвада эдим, иттифоқ вазирлиги билан ўзимнинг осон бўлмаган «ажрашишим»ни расмийлаштираётгандим. Осон бўлмаган, чунки 18 йил давомида, меҳнат фаолиятимнинг биринчи кунларидан бошлаб, мен Смоленск майдонидаги ТИВ деворлари ичида бўлдим. Ва инсоний жиҳатдан мен учун бундан буён бу бинога фақат расмий баҳоналар билан ташриф буюришга тўғри келиши ҳақидаги фикрга кўникиш қийин эди. Аммо янги тарихий давр бошланди, у Қозоғистон фаровонлиги йўлида куч ва маҳоратни сарфлашга имкон берарди…

Қаерга кирсам ҳам, мени фикримдан қайтаришга ҳаракат қилишарди: «Суверенитетлар парадидан ҳеч нарса чиқмайди. Ҳамма Россиядан халқаро майдонда республикалар манфаатларини ифода этишни сўрайди, ахир бизда шаклланган инфратузилма, тайёр кадрлар бор»… Аммо мен қатъий ва орқага қайтмас қарор қабул қилган эдим».

Бу икки парча ҳам бир одам ҳақида — ва шу билан бирга икки мутлақо фарқли одам ҳақида ҳикоя қилади. «Биринчи» Қосим-Жомарт Тўқаев — совет фуқаролик ўзлигининг содиқ ташувчиси. Аммо Совет Иттифоқи «узоқ умр кўришни тилади». Ва Тўқаев мустақил Қозоғистоннинг янги фуқаролик ўзлигининг худди шундай содиқ ташувчисига айланди.

Қозоғистонда янги фуқаролик ўзлигининг пайдо бўлиши мамлакатнинг ўзи учун ҳам, Россия учун ҳам охиригача ўзлаштирилмаган сиёсий сабоқларни ўзида мужассам этади. Россия учун асосий «сабоқ»дан бошлайман: мустақил Қозоғистон совет Қозоғистонининг нусхаси бўла олмайди ва бўлмайди ҳам. Бу Москвада бизга ёқадими ёки йўқми, бу аллақачон «ўз уставига эга бўлган ибодатхона».

Қозоғистон учун унчалик яққол бўлмаган, аммо худди шундай муҳим «сабоқ»: янги мустақил давлатнинг фуқаролик ўзлиги ҳали ҳам шаклланиш босқичида. Бу шаклланишда иштирок этиш ҳуқуқи учун энг турли кучлар курашмоқда. Ва уларнинг орасида очиқдан-очиқ вайронкор кучлар ҳам бор — Украинани ҳозирги уруш ва миллий ҳалокат ҳолатига олиб келган кучларнинг аналоглари.

Ва мана шу ерда биз Тўқаевнинг мен ушбу бобни бошлаган «уйғун миллий онгни шакллантириш» ва «тарихни юзаки ва бир томонлама қабул қилиш»нинг йўл қўйилмаслиги ҳақидаги сўзларига қайтишимиз керак. Генераллар ҳақидаги машҳур афоризмни бошқача ифодалаб, ХХ асрнинг британ журналисти ва сиёсий арбоби Йэн Маклеод бир сафар шундай деганди: «Тарих — тарихчиларга ишониб топшириш учун жуда жиддий иш». Жуда муваффақиятли ифода. Бироқ, амалиёт шуни кўрсатадики, тарих билан сиёсий технологлар ва қора тарғибот мутахассислари шуғулланишни бошлаганда, бундан аҳвол яхшиланмайди.

Бироқ, бу ерда, эҳтимол, сўраш ўринлидир: ким учун яхшироқ? 2024 йилнинг баҳорида, 9 май арафасида, Олмаотада яшайдиган қариндошим менга ўша пайтда маҳаллий ижтимоий тармоқларда фаол айланиб юрган видеони юборди: қайсидир «туб миллат вакили» номаълум шаҳар кўчасида кетаётиб, умумий Буюк Ғалабамиз ва русзабон қозоғистонликлар шаънига қўпол ҳақоратлар ёғдирмоқда.

Бу провокаторни тез орада аниқлашга муваффақ бўлинди. У аллақачон чет элга қочиб кетган ва Қозоғистонда қидирувга берилган мамлакатнинг Санкт-Петербургдаги собиқ бош консули Мейрам Канапьянов бўлиб чиқди. Аммо миллатчилик заминида ақлдан озган истеъфодаги дипломатнинг барча мафкуравий маслакдошлари ҳам бунчалик қўпол «ишламайди» ва натижада Қозоғистон куч ишлатар аппаратининг босими остига тушмайди. Канапьяновнинг бундай маслакдошлари легал Қозоғистон ижтимоий маконида ҳали ҳам оз эмас.

Менинг фикримча, бундай маслакдошларни қисман кесишадиган учта тоифага бўлиш мумкин. Биринчи тоифа — турли сахий ғарб грантларини оқлаётганлар. Иккинчи тоифа — ўз сиёсий карьераларини илгари суриш учун миллатчилик ва антироссия шиорлари ҳамда, ҳозир айтиш урф бўлганидек, «нарративлар»дан фойдаланаётганлар. Учинчи тоифа — чин дилдан шундай ўйлайдиганлар ёки, менга шундай ифодалашга рухсат беринг, чин дилдан шундай адашаётганлар.

Нима бўлганда ҳам, мен Тўқаевнинг баёнотини ушбу учта тоифанинг барчасига огоҳлантирувчи ва тақиқловчи сигнал сифатида қабул қиламан. Бу сигнал етарли бўладими? Албатта йўқ. Гап яна кўп йиллик тизимли муаммо ҳақида кетмоқда, у битта ёки ҳатто ўнта сиёсий сигнал билан ҳал этилмайди — ҳатто улар энг юқоридан келаётган бўлса ҳам. Аммо шундай сигнал янграганининг ўзи Остонадаги олий раҳбарият томонидан Қозоғистонни «украиналаштириш» уринишларига қатъий ва қаттиқ жавоб берилиши кераклиги ҳақидаги тушунчанинг ўсиб бораётганини акс эттиради.

Ва «Остонадаги олий раҳбарият» ҳақида гапирганда, мен нафақат биргина Тўқаевни назарда тутяпман. Давлат раҳбарининг кўп йиллик ўнг қўли, Қозоғистоннинг янги вице-президенти Ерлан Карин тез-тез баъзи россиялик блогерларнинг танқид объектига айланади, улар уни ҳаддан ташқари «ғарбпараст» деб ҳисоблашади. Бироқ, Москва ҳокимият йўлакларида Каринга ҳурмат билан қарашади ва уни ўз мажбуриятларини доимо бажарадиган одам деб ҳисоблашади. Худди шу нарса Хавфсизлик кенгаши раисининг янги ўринбосари Аида Балаевага ҳам тегишли.

2019 йилда Қозоғистон президенти бўлгач, Қосим-Жомарт Тўқаев ўзи мақбул деб ҳисоблаган ўша ҳукмрон жамоани ва ўша сиёсий тизимни дарҳол шакллантира олмас эди. Аммо ҳозирги вақтга келиб унинг барча истаклари — ёки, ҳар ҳолда, ташқи кузатувчилар учун яққол бўлган барча истаклари — бу соҳада амалга оширилди. Кўрамиз, Қозоғистоннинг made by Tokayev сиёсий конструкцияси ўзини қандай кўрсатар экан. Мураккаб ички ва ташқи чақириқлар билан тўғридан-тўғри тўқнашувда ўзини кўрсатиш имкониятлари унда албатта етарли бўлади.

**Дунё эса тобора мураккаблашиб бормоқда**

«Енгиб ўтиш» хотиралар китобининг энг бошида Қосим-Жомарт Тўқаев ёш дипломат бўлган пайтида ўз бошлиғи — совет ТИВнинг Хитой бўйича бош мутахассиси Михаил Капицанинг «марҳамати» билан тушиб қолган ноқулай вазият ҳақида гапириб берганди: «Мени хонасига чақириб, у шундай деди: «Ошна, мен бу ерда бир хонимникига бориб келаман, сен эса телефонда ўтир. Громыко каби бошлиқлар қўнғироқ қилса, тиш шифокорига кетди, деб айт».

Худди сувга ботгандай топди. Сиёсий бюро аъзоси, ташқи ишлар вазирининг телефони ўзини узоқ куттирмади. Гўшакдан ўзига хос белорусча талаффуз билан паст овоз эшитилди: «Михайло Степановитш қани?» Мен буюрилганидек жавоб бердим. Гўёки зудлик билан стоматологга таклиф қилинганмиш. «Тиш шифокорида эмас у. Яна қизларникига кетган», — деб янгради вазирнинг ҳукми».

Мен бу эпизодни биринчи марта ўқиганимда, унда ҳеч қандай сиёсий маъно кўрмагандим. Аммо бу бошида эди. Кейин менга аён бўлди: ҳар қандай сиёсий ҳаёт — ҳатто халқаро сиёсат ҳам — бу доимо олий ва қуйи, қувноқ ва фожиали, ўта жиддий ва ўта кулгили нарсаларнинг аралашмасидир. Бу шундай бўлган ва доимо шундай бўлади. Аммо бу айниқса ҳозирги даврда, жаҳон сиёсатида собиқ реалити-шоу юлдузи Дональд Трамп ва истеъфодаги профессионал қизиқчи Владимир Зеленский муҳим ролларни ўйнаётган пайтда долзарбдир.

Касби ва даъвати бўйича дипломат сифатида Қосим-Жомарт Тўқаев ҳозирги вазиятнинг кескинлик даражасини тўлиқ англайди. Қурултойнинг очилишида сўзга чиқар экан, Қозоғистон президенти шундай деди: «Дунёда юз бераётган мисли кўрилмаган воқеалар кўчкисимон, тизимсиз, тартибсиз, олдиндан айтиб бўлмайдиган хусусиятга эга. Бу катаклизмлар ўз орбитасига деярли барча мамлакатлар ва халқларни жалб қилди».

Кўриниб турибдики, Тўқаев бу «деярли барча мамлакатлар ва халқлар» орасидан Қозоғистонни алоҳида ажратиб кўрсатмади. Аммо бу «бири ёзилади, иккиси дилда» деган ҳолатдир. Қозоғистон президенти сифатида Тўқаев энг аввало Қозоғистон ҳақида ўйлайди — ва ўйлашга мажбур. Ва шу муносабат билан мен Қосим-Жомарт Кемелевичнинг шу йилнинг июл ойида Омскдаги Чегараолди ҳамкорлик форумида Владимир Путинга қарата айтган сўзларига алоҳида эътибор қаратмоқчи эдим.

«Қозоғистоннинг Россияга нисбатан позициясига келсак — шубҳа қилманг, биз Россияни доимо буюк давлат деб ҳисоблаганмиз ва ҳисоблаймиз, мен айтганимдек, бу ҳақда мен барча халқаро форумларда гапираман, айтганча, ва Россия билан стратегик ҳамкорликка, иттифоқчилик муносабатларига содиқмиз, бу қанчалик қийин бўлмасин».

«Бу қанчалик қийин бўлмасин» — Тўқаев каби тажрибали дипломатнинг нутқида бундай ибора асло тасодифан пайдо бўлиши мумкин эмас эди. Қозоғистон президентининг Украинадаги можаро бўйича ўз позицияси бор. Ва буни бор ҳақиқат сифатида қабул қилиш керак. Ва яна бир бор ҳақиқат сифатида — бунинг устига янада муҳимроқ аҳамиятга эга бўлган — бошқа нарсани ҳам қабул қилиш керак: мустақил давлатлар ўртасидаги барча қийинчиликлар ва муқаррар зиддиятларга қарамай, Россия ва Қозоғистон бир-бирига керак.

Россияни ҳам, Қозоғистонни ҳам ўз Ватани деб ҳисоблайдиган одам сифатида мен, эҳтимол, субъективдирман. Аммо бу шундай бўлса ҳам, мен ўзимнинг бу субъективлигим билан фахрланаман. Омскдаги ўша форумда икки мамлакат муносабатлари ҳақида гапирар экан, Қосим-Жомарт Тўқаев машҳур қозоқ мақолини келтирди, унинг сўзларига кўра, рус тилига шундай таржима қилиш мумкин: «Қаерда аҳиллик бўлса, ўша ерда бойлик бор».

Менинг фикримча, ҳаммаси тўғри. Қозоғистон — Россия учун мустаҳкам орқа томон. Россия — Қозоғистон учун мустаҳкам орқа томон. Бу шундай бўлган, шундай ва доимо шундай бўлиши керак.