«Ўзбекистон мустақиллиги Буюк Британия учун муҳим аҳамиятга эга». Элчи Тимоти Смарт ислоҳотлар, ҳамкорлик ва минтақавий хавфсизлик ҳақида

«Ўзбекистон мустақиллиги Буюк Британия учун муҳим аҳамиятга эга». Элчи Тимоти Смарт ислоҳотлар, ҳамкорлик ва минтақавий хавфсизлик ҳақида

Буюк Британиянинг Ўзбекистондаги элчиси Тимоти Смарт Тошкентдаги миссиясини якунламоқда. У 2023 йилдан 2026 йилгача Унинг Олийжаноблиги элчиси сифатида хизмат қилди. Кетишидан олдин берган сўнгги интервьюсида у «Газета.uz»га охирги уч йил ичида савдо, инвестициялар, таълим ва хавфсизлик соҳаларида нималар ўзгаргани, Ўзбекистон мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлиги Британия учун нега муҳимлиги ҳамда Марказий Осиё билан ҳамкорликни келажакда нималар кутаётгани ҳақида гапириб берди.

— Ўзбекистонга келганимда, менинг устувор вазифам ушбу мамлакат ва менинг юртим ўртасидаги муносабатларни мустаҳкамлашдан иборат эди: савдо ва инвестицияларни рағбатлантириш, хавфсизлик ва одамлар ўртасидаги алоқаларни ривожлантириш учун нималар қила оламиз. Буларнинг барчаси мендан олдинги элчилар — Тим Торлот, Крис Аллан ва улардан олдин бу ерда ишлаган барчанинг саъй-ҳаракатлари билан яратилган пойдеворга асосланди. Сизнинг буюк тарихингиз ва маданиятингизни унутмаган ҳолда, биз муносабатларимиздаги ва минтақадаги ҳақиқий трансформация 2016 йилдан кейин бошланганини тан олдик.

2023 йилга келиб, мен Тошкентга келган пайтда, биз COVID пандемиясидан эндигина чиққан эдик, Кобулда ҳукумат аллақачон алмашган, Россиянинг Украинага бостириб кириши ҳам юз берган эди. Шу боис, ушбу даврга келиб геосиёсат янада мураккаб тус олган эди.

Тошкентга келишимдан атиги бир ой олдин Буюк Британияда Ўзбекистон ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидов ва ўша пайтдаги ташқи ишлар вазири Жеймс Клеверли ўртасидаги учрашувда қатнашган эдим. Улар биринчи марта учрашганларида жуда ёқимли лаҳза бўлди — улар бир-бирларини қучоқлаб кутиб олишди. Мен ўша заҳоти ҳақиқий самимият ва меҳмондўстликни кўрдим.

Сизнинг ислоҳотлар дастурингиз ҳақиқатан ҳам ҳайратланарли ва биз бизнинг қўллаб-қувватлашимиз ҳақиқий фойда келтириши мумкин бўлган соҳаларда сизнинг шеригингиз бўлишга тайёрмиз.

Мамлакатингиз мураккаб минтақада жойлашганини, жумладан, жанубий чегарангиздаги — Афғонистондаги вазият туфайли шундай эканини тушунамиз. Шунингдек, сиз ўз мамлакатингизнинг геосиёсий мавқеини биздан кўра яхшироқ англашингизни ҳам эътироф этамиз. Ҳа, биз сизни Украинадаги урушга чек қўйишга ёрдам бериш учун қўлингиздан келган барча ишни қилишга чақирамиз, лекин бу масала сиз учун қанчалик мураккаб эканини биламиз. Шу боис, биринчи навбатда, сиздан эшитишни истаймиз: биз қандай ёрдам бера оламиз? Ислоҳотлар дастурингизни, ҳудудий яхлитлигингизни ва мустақиллигингизни қандай қўллаб-қувватлашимиз мумкин?

Ва мен ўзбекистонлик ҳамкасблари билан учрашган ҳар бир Британия вазири, ҳар бир ташқи ишлар вазири ва бошқа барча расмийлар учрашувни айнан мана шу мурожаат билан бошлаганини эшитганман:

«Биз бу ерда шерик ва дўст сифатида турибмиз — қаерда ёрдам бера оламиз?»

Сизга ёрдам бериш бизнинг ўзаро манфаатларимизга мос келади. Бу менинг бутун фаолиятим давомидаги йўлчи юлдузим бўлди.

— Дипломатияни баъзан KPI (самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари) ёки индекслар билан ўлчаш қийин. Биз шуғулланадиган соҳа кўпинча олди олинган урушлар ва сақлаб қолинган ҳаётлар билан боғлиқ. Аммо Ўзбекистонда буни ўлчаш мумкин.

Мен келган пайтда икки томонлама савдо ҳажми 275 миллион фунт стерлингни ташкил этарди. Охирги кўрсаткич, 2026 йил июль ойи охирига кўра, 1,3 миллиард фунт стерлингни ташкил этди, 2025 йилда эса умумий ҳажм 2,1 миллиард фунт стерлингга етди. Бунинг катта қисми Буюк Британия томонидан олтин сотиб олиниши билан боғлиқ. Шунга қарамай, савдо ҳажми бир неча баробар ўсди.

Жамоатчилик фикрини шакллантирувчилар, вазирлар ва Президент Администрацияси вакиллари билан суҳбатларда мен қайта-қайта бир хил асосий фикрни эшитаман: Ўзбекистонда ҳар йили бир миллионга яқин одам дунёга келади ва денгизга чиқиш имконияти бўлмаган мамлакат учун, энг аввало, савдони кенгайтириш ва инвестицияларни жалб қилиш зарур. Бугунги кунда Ўзбекистон замонавий, ислоҳ қилинган бозор иқтисодиёти сари бормоқда. Бундай трансформация вақт талаб этади. Ва мамлакат барча йўналишларда: шимол, жануб, шарқ ва ғарб билан савдо алоқаларини ўрнатишни истайди. Бунинг учун унга ишончли шериклар керак. Ўзбекистонга Хитойдан, Кўрфаз мамлакатларидан ва анъанавий шериклардан ҳам инвестициялар оқиб келмоқда.

Мен берадиган саволлар қуйидагича: Ислоҳотларни қўллаб-қувватлаш учун нима керак? Барқарорликни нима таъминлайди? Инвестицияларни нима жалб қилади? Британия ўзаро манфаатли бўлиши учун нима таклиф қила олади? Шубҳасиз, бу Лондондаги капиталга кириш имкониятидир — Лондон фонд биржаси, қарз ва улушли капитал, хусусий молиялаштириш, ислом молияси — булар менга биз ёрдам бера олишимиз мумкинлиги қайта-қайта айтиладиган соҳалардир. Масалан, биз жорий йилнинг май ойида Ўзбекистон Миллий инвестиция жамғармаси (ЎзМИЖ) активларини биржага чиқаришда ёрдам бермоқдамиз. Ҳукумат яқин бир неча йил ичида бошқа давлат активларини ҳам биржага чиқаришни режалаштирмоқда. Биз сиз билан ушбу жараённинг бир қисми бўлишни истаймиз.

— Дэвид Кэмерон бу ерга ташқи ишлар вазири сифатида келганида, жуда аниқ ва адолатли фикр билдирган эди: сизнинг демократиянгиз аслида саккиз ёшда — бугун эса у ўн ёшга тўлди. Британияга аёлларга сайлов ҳуқуқини бериш учун 300 йилдан кўпроқ вақт керак бўлди. Сиз эса аллақачон қанчалик катта йўлни босиб ўтдингиз.

Мен қўлимдан келганча қўллаб-қувватлаган соҳалардан бири: мен келишимдан сал олдин ёки тахминан ўша вақтда Президент хорижий тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб қилишга ёрдам бериши учун Дубай ва Остонадаги мавжуд тизимлар андозаси асосида, айнан Ўзбекистонга мослаштирилган халқаро тижорат судини ташкил этиш истагини билдирган эди.

Яқинда шундай суд ташкил этилиши эълон қилинди ва мен кўриб турганимдек, у ҳақиқатан ҳам мустақил бўлади. Бу арбитраж учун Лондон, Нью-Йорк, Кўрфаз ёки Остонага бориш шарт эмаслигини англатади — бу ишлар шу ернинг ўзида ҳал қилинади. Бу эса менинг ворисларимга асосий вазифалардан бирини — Ўзбекистонга инвестициялар олиб киришни амалга оширишда ёрдам беради.

Мен келган пайтда жуда кам сонли Британия компаниялари Ўзбекистон ҳақида билар эди; бугун эса уларнинг сони анча кўп. Улар сизнинг Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш арафасида эканингизни эшитганда, ислоҳотлар дастури ҳақида билганда ёки ялпи ички маҳсулот ўсиши 7 фоиздан юқори эканини кўрганда, улар ҳам савол беришади: Мен ўзим билмайдиган бозорда қандай кафолатларга эга бўламан? Мустақил тижорат суди ушбу саволга жавоб бўлади ва инвесторларни жалб қилади; улар ўзлари учун янги бўлган бозорда ўзларини анча ишончли ҳис қилишади.

Албатта, ривожланиш секинроқ кечаётган соҳалар ҳам бор — лекин бунинг мутлақо тушунарли сабаблари бор ва дунёдаги кўплаб мамлакатлар буни тезлаштира олишига ишончим комил эмас. Сиз гендер зўравонликка қарши қонунчилик борасида ҳайратланарли ютуқларга эришдингиз. Аммо давлат қилаётган барча ишлардан ташқари, улкан маданий ўзгариш ҳам юз бериши керак.

Бизнинг маданиятларимизда аёл киши бўлиш қандай эканини тушуниш ҳақида дунёдаги жуда кам сонли эркаклар фикр юритади. Ҳаётимиздаги ва жамиятимиздаги аёллар эркаклар томонидан кўпроқ қўллаб-қувватланиши ва тушунилишига муҳтож. Мамлакатларимизда аёллар иқтисодий ўсишнинг фаол иштирокчилари — тадбиркорлар, элчилар бўла олмагунларича, биз ишчи кучимизнинг 50 фоизини йўқотаётган бўламиз. Барқарор иқтисодий ўсиш учун барчамиз аёлларнинг тўлиқ жалб этилишини таъминлашимиз керак.

Маданий жиҳатдан мени энг кўп ҳайратга соладиган нарса — Ўзбекистоннинг исломий анъаналарни очиқлик, замонавийлик ва ўзининг кўп қатламли тарихий меросига бўлган ҳурмат билан уйғунлаштира олишидир.

Бунинг ажойиб намунасини Тошкентдаги янги Ислом цивилизацияси марказида кўриш мумкин. У ерда мамлакат тарихининг барча қатламлари, жумладан, зардуштийлик, буддизм ва Бақтрия подшоҳлиги акс эттирилган бўлиб, шу билан бирга бизни бирлаштирувчи қадриятлар: билимга интилиш, илм-фанга бўлган муҳаббат ва умуминсонийлик алоҳида таъкидланган. Бу ғоялар Мирзо Улуғбек, Ибн Сино ва Ал-Хоразмий меросида жуда ёрқин намоён бўлган.

Менимча, бу бутун минтақа учун ҳақиқатан ҳам илҳомлантирувчи намунадир. Жанубингизда содир бўлаётган воқеалар фонида сиз очиқ, бағрикенг ва замонавий ислом жамиятини намойиш этмоқдасиз. Бу маънода Ўзбекистон минтақа учун ҳақиқий мўлжал бўла олади ва мен буни юқори баҳолайман.

— Ўшандан бери алоқалар мунтазам тус олди; вазирлар ташриф буюришда давом этмоқда. Мен кетганимдан кейин ҳам икки ёки учта вазирлик даражасидаги ташрифлар режалаштирилган. Президент Администрацияси раҳбари Буюк Британияга икки марта ташриф буюрди. Президент ва бизнинг аввалги Бош вазиримиз Доҳа ва Бокуда учрашишди. Февраль ойида Лондонда «Марказий Осиё — Буюк Британия» форматида ташқи ишлар вазирларининг учрашуви бўлиб ўтди. Ушбу учрашувларнинг айримлари кечикишига бизнинг ташқи ишлар вазирларимиз тез-тез алмашгани сабаб бўлди.

Ва ҳар сафар янги ташқи ишлар вазири ёки янги Бош вазир иш бошлаганида, биз уларга Ўзбекистон ва Марказий Осиё қанчалик муҳим аҳамиятга эга эканини тушунтиришга ҳаракат қиламиз.

Дэвид Кэмеронгача, 1990-йилларнинг охирида Малкольм Рифкинд келганидан бери ҳеч бир Британия ташқи ишлар вазири бу ерга келмаган эди. Энди эса ташқи ишлар вазирларимиз мунтазам учрашиб турибди. Вазир Саидов Жеймс Клеверли, Дэвид Лэмми ва Иветт Купер билан учрашди ва ишончим комилки, у тез орада жаноб Милибэнд билан ҳам учрашади. Улар аллақачон ўзаро хабар алмашаётганини биламан. Вазирлар иккала йўналишда ҳам сафар қилишмоқда: вазир Қудратов ўтган йили Лондонда иқтисодий ҳамкорликни чуқурлаштириш бўйича ҳаракатлар режаси ва муҳим фойдали қазилмалар бўйича ўзаро англашув меморандумини имзолади. Савдо вакили Лорд Олдердайс Тошкентга келди; у Президент билан ажойиб учрашув ўтказди ва бу ерда бир ҳафта қолди. Инвестициялар вазири Лорд Жейсон Стоквуд Тошкент халқаро инвестиция форумида иштирок этиш учун келди. Ва унинг ташрифи жуда рамзий маънога эга эди.

2024 йил май ойида мен учинчи Тошкент халқаро инвестиция форумида қатнашдим ва бутун дунёдан жуда кўп сонли делегатларни кўрдим. Мен ўйладим: бу дунё Ўзбекистон ва Марказий Осиё билан учрашадиган жой — биз янада яхшироқ ҳаракат қилишимиз, Британиянинг иштирокини анча сезиларли қилишимиз керак.

Ва бизнинг Ўзбекистондаги савдо директоримиз Лори Мурҳед, кейин эса унинг вориси Николас билан биргаликда 2025 йилда Британия бизнесининг 60 га яқин вакилини олиб келдик. Бу йил делегацияга Лорд Стоквуд бошчилик қилди. «Standard Chartered Bank» бош ижрочи директори, Лондон фонд биржаси ва «UK Export Finance» раҳбарлари келди — бу сафар 250 нафар Британиялик иштирокчи қатнашди.

Шундай қилиб, бу Британиянинг Ўзбекистонга ягона, бирлашган таклифи бўлди: ҳукумат, бизнес ва молия.

Фото: Президент матбуот хизмати

Инвестиция форумининг ўзида бир нечта сессиялар ўтказдик ва Президент, Президент Администрацияси раҳбари, Бош вазир ўринбосарлари Қўчқоров ва Хўжаев ҳамда бошқа расмийлар билан ажойиб учрашув ўтказдик. Анча кўп келишувлар имзоланди ва биргаликда ишлашга бўлган қизиқиш янада ортди. Президент билан кузда Бош вазир ўринбосари Хўжаев бошчилигидаги Ўзбекистон делегацияси кейинги босқичга ўтиш, янги лойиҳалар ва «йўл хариталари»ни келишиб олиш ҳамда биргаликда яна нималар қила олишимизни ишлаб чиқиш учун Британияга боришига келишиб олдик.

— Мен учун бу соҳада ҳеч қандай чеклов йўқ. Агар сиз 2015 йилда Ўзбекистон бўйича халқаро кун тартибига назар ташласангиз, у ерда инсон ҳуқуқларига жуда катта эътибор қаратилган эди — менимча, бу асосли эди — ва террорчиликка қарши кураш бўйича келишувларни имзолаш имконсиз эди. Энди эса биз бир-биримиз билан ишлаяпмиз, энди биз бир-биримизни таниймиз. Сиз биздан ёки биз сиздан хавотир олишимиз мумкин бўлган барча нарсаларни муҳокама қилдик ва ишонч ҳосил қилдик.

Биз Бош прокуратура билан, хусусан, малака ошириш йўналишида ишлаяпмиз. Икки томоннинг хавфсизлик хизматлари анча яқин ҳамкорлик қилмоқда. Миллий гвардия ва Мудофаа вазирлиги билан ҳамкорлик йўлга қўйилган.

Илгари, тушунишимча, бизга фақат инглиз тилини ўргатишга рухсат берилган эди, холос. Энди эса: Сиз нима қилмоқчисиз? Дронлар ҳақида гаплашмоқчимисиз? Тоғли ҳудудларда жанг қилиш тактикаси ҳақида гаплашмоқчимисиз? Биз энди ушбу ва бошқа масалалар устида биргаликда ишлай оламиз. Ўзбекистон Буюк Британиядаги «Cambrian Patrol» машғулотларида ажойиб натижаларга эришди, у ерда сизнинг ҳарбийларингиз беллашадилар; улар юқори даражадаги спортчилар ва профессионаллардир. Аммо бугунги муносабатларимиз ушбу машғулотлардан анча кенгдир.

Биргаликда ишлашда бизда ҳеч қандай муаммо йўқ. Биз ўз тизимимиз ҳақида қўлимиздан келганча маълумот бердик, сиз ҳам ўз тизимингиз ҳақида баҳам кўрдингиз ва ўртамизда улкан ишонч бор. Бу муносабатлар ҳақиқатан ҳам мустаҳкам. Биз келгуси ўн йилликларда чегараларингиз хавфсизлигини таъминлаш учун биргаликда ишлаяпмиз. Сизнинг хавфсизлигингиз — бизнинг хавфсизлигимиздир.

Биз йирик давлатларнинг кенгайишини ва бошқаларнинг заифлигидан фойдаланишини ёқтирмаймиз.

— Сизнинг мустақиллигингиз Британия учун муҳим. Агар бирор йирик давлат ушбу минтақанинг ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилмасликка қарор қилса, бу сиз учун қанчалик муҳим бўлса, биз учун ҳам шунчалик муҳимдир.

Ва биз БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзоси сифатидаги мақомимиз орқали ёки бугунги кунда биз қураётган иқтисодий ўсиш ва хавфсизлик муносабатлари орқали сизни энг яхши мавқега эга қилиш учун қўлимиздан келган барча ишни қиламиз, токи ҳеч ким ҳеч қачон мустақиллигингизни яна тортиб ололмасин. Чунки бу қоидаларга асосланган халқаро тизимнинг бутунлай парчаланишини англатади ва бу, худбинлик билан айтганда, Британия учун муҳимдир.

Шахсан мен — Ўзбекистонда ишлаётган деярли ҳар қандай Британиялик дипломат ёки бизнес вакили сизга шуни айтади: сиз яхши дўстсиз ва биз сизнинг гуллаб-яшнашингизни истаймиз. Чин қалбдан.

— Ҳамкорликнинг мен шахсан жуда қизиқадиган ва бизнинг тизимимиз тўлиқ қўллаб-қувватлайдиган жиҳатларидан бири — бу раҳбарлар даражасидаги мулоқотга эришишдир. Бунга тўсқинлик қилаётган ягона нарса Буюк Британияда бош вазирлар ва ташқи ишлар вазирларининг ўзгариши бўлди. Охирги беш йилда бизда бешта бош вазир алмашди.

Шундай экан, раҳбарлар даражасидаги учрашувни ўтказишга бўлган хоҳиш ҳақиқатан ҳам бор.

Мен буни кўришни истайман, чунки бу сизнинг тизимингизда қанчалик муҳимлигини биламан. Раҳбарларимизнинг мунтазам гаплашиб туриши менинг тизимимда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ҳозиргача буни амалга ошира олмаганимдан афсусдаман.

Бизда янги Бош вазир иш бошлади ва умид қиламанки, менинг ворисим фаолиятининг бошида олий даражадаги ушбу учрашувлар ниҳоят бошланади.

Менимча, биз айнан шу йўналишда ҳаракат қилишимиз керак. Биз буни хоҳлаймиз, сиз буни хоҳлайсиз, биз бунинг фойдасини кўриб турибмиз, бу амалга ошиши керак. Дэвид Кэмерон икки йил олдин бу ерга келганида, Буюк Британия Бош вазири ва Ўзбекистон Президентининг мунтазам равишда — жумладан, «Марказий Осиё + Буюк Британия» форматида, икки томонлама ва саммит даражасида учрашиб туриши зарурлигига ишонч ҳосил қилган эди. Ягона тўсиқ ҳукуматимизнинг тез-тез ўзгариши бўлди. Лекин ўйлайманки, барқарорлик билан биз ниҳоят ушбу сўнгги бўшлиқни тўлдирамиз.

— Бизга сизнинг кўп векторли ташқи сиёсатингиз ва турли соҳаларда турли шерикларга эга эканингиз жуда ёқади. Биз буни жуда прагматик ва оқилона ёндашув деб ҳисоблаймиз. Сизда кенг кўламли шериклик алоқалари борлигини биламиз — биз буни тушунамиз, қабул қиламиз ва қўллаб-қувватлаймиз.

Сиз Марказий Осиё учун мустақиллик маёғисиз. Илгари, ҳозирги Президентгача, сиз минтақавий интеграцияга унчалик эътибор қаратмаган пайтларингизда, Марказий Осиё тарқоқ эди ва бунинг натижасида ҳамма заифроқ эди. Қозоғистон нефть ва газ туфайли асосан ўз оёғида тура оларди. Аммо Президент Мирзиёев даврида Марказий Осиёнинг ҳар бир давлати билан алоқалар ўрнатилди ва энди Боку ҳам қўшилмоқда; минтақавий ўзлик шаклланмоқда ва бу ҳақиқатан ҳам кучлидир. Бу ўзаро боғлиқлик сизнинг ўсишингизни молиялаштиришга ёрдам беради ва бозорларга чиқиш имконини беради.

Қирғизистон орқали Хитойга борадиган темир йўл келгуси авлодлар учун бутун шарқ-ғарб таъминот йўналишини ўзгартиради. Транскаспий йўналиши ҳам худди шундай қилади.

Қайта тикланадиган энергияга, электр энергиясини биргаликда ишлаб чиқаришга, ўзаро боғлиқликка ва сув таъминотига қаратилган эътибор улкан кескинлик манбаи бўлиши мумкин бўлган нарсани куч манбаига айлантирмоқда.

Сиз худди 1950-йилларнинг охирида Европа Ҳамжамияти қилгани каби бир-бирингиз билан боғланмоқдасиз. Ва бундан келиб чиқадиган иқтисодий ўсиш жуда ажойибдир. Шу боис, ўз дастурларимиз орқали бевосита ёки БМТ ва халқаро молия институтлари орқали ушбу жараённи қўллаб-қувватлаш биз учун мамнуният бағишлайди. Бу ерда бўлиш ва буни қўллаб-қувватлаш жуда соз.

— Бошқа ҳамма нарсада бўлгани каби, мен бунга ўз фикримдан келиб чиқиб жавоб беришим мумкин, лекин энг яхшиси минтақанинг ўзидан нима хоҳлашини сўрашдир. Минтақа Британия ва биз каби мамлакатларнинг қаерда фаол иштирок этишини истайди?

Британия тажрибаси қаерда керак? Биз қандай ёрдам бера оламиз? Лойиҳалаш соҳасида бизда жуда яхши тажриба бор. Агар минтақавий боғлиқлик ва Транскаспий йўналиши ҳақида гапирадиган бўлсак, Британия тажрибаси сизга йўлларни, чегара ўтиш жойларини ва бошқа ҳамма нарсани лойиҳалашда қайси соҳаларда ёрдам бериши мумкин? Бизда минтақа учун жуда яхши молиялаштириш таклифи бор. Фақат Ўзбекистоннинг ўзи учун тўрт миллиард фунт стерлинг миқдоридаги экспортни молиялаштириш имконияти мавжуд. Бешта Марказий Осиё давлати ва Озарбайжон учун ўнлаб миллиард доллар. Бу жуда салмоқли ҳаракатдир. Биз, шунингдек, аксарият халқаро молия институтларининг директорлар кенгашида ўтирамиз, шунинг учун агар бирор нарса тўғри ишламаётган бўлса, биз билан гаплашишингиз мумкин ва биз ёрдам бера оламиз. Биз ЖСТга аъзо бўлишни аллақачон маъқуллаганмиз; биз асосий қўллаб-қувватловчимиз.

Ўзбекистоннинг транспорт ва авиация хабига айланишига аниқ интилиш бор. Британия бу борада қандай ёрдам бера олади? Авиация соҳасида бизда дунёда етакчи бўлган — дунёдаги энг тежамкор ва самарали двигатель бўлган Trent 1000 ни ишлаб чиққан «Rolls-Royce» компанияси бор. У билан ҳеч нарса рақобатлаша олмайди. Улар муаммолари бўлган биринчи босқичдан ҳар қандай рақобатчини ортда қолдирадиган учинчи босқичга ўтиш учун тадқиқот ва ишланмаларга 2 миллиард фунт стерлинг сармоя киритишди. Сиз яхшироқ двигателга эга бўласиз, уни арзонроқ оласиз, у узоқроқ хизмат қилади, охирида уни анча қимматроқ сотишингиз мумкин ва у ўз хизмат муддати давомида энг яқин рақобатчисига қараганда ёнилғидан ўнлаб миллион маблағни тежайди. Бу биз ёрдам бера оладиган соҳага кичик бир мисол, холос.

Қайси давлат корхоналари IPO га чиқади ва биз ушбу жараённинг бир қисмига қандай айланамиз, токи сизда ушбу минтақада кутилаётган улкан ўсишни молиялаштириш учун маблағ бўлсин? Иқлим барқарорлиги бўйича қандай ёрдам бера оламиз? Бу соҳада бизда катта тажриба бор. Биз қуёш панелларини етказиб беришда Хитой билан рақобатлашмоқчи эмасмиз — лекин биз ушбу тармоқларни лойиҳалашда ёрдам бера оламиз. Шамол энергетикаси — биз бу борада анча яхшимиз. Кичик модулли реакторлар — қайта тикланадиган энергия манбаларига ўтаётганингизда тармоғингиз барқарорлигини таъминлайдиган ядровий авлод қисми бўйича биз дунё даражасидамиз. Шундай экан, бу ерда ҳам, бутун минтақада ҳам ҳамкорлик учун улкан салоҳият мавжуд.

Мен учун энг катта саволлардан бири қуйидагича: сиз Марказий Осиё бешлигимисиз ёки Марказий Осиё олтилигими? Буни ҳал қилиш бизнинг вазифамиз эмас. Биз сиз бизга айтган ҳар қандай форматда ишлаймиз.

14 сентябрь куни Марказий Осиё халқаро институтида Британиянинг бир гуруҳ таҳлилий марказлари — RUSI, Chatham House ва бошқалар иштирокида айнан шу мавзуда: ўзаро боғлиқлик ва Марказий Осиёнинг келажаги ҳақида учрашув ўтказилади. Сизга режалаштириш, фикр алмашиш ва уларни синаб кўришда ёрдам бериш учун етакчи мутахассисларимизни, энг яхши стратегларимизни қандай жалб қиламиз?

Биз биргаликда анча кўп ишларни қилишимиз мумкин, лекин мен минтақанинг хоҳишига қараб иш тутишни истайман. Мен гапирадиган мавзулардан бири — қишлоқ хўжалигидир. Бизда қайта тикланадиган қишлоқ хўжалиги дастурлари мавжуд. Сиз боғингизда ёки исталган бошқа ер майдонида учдан бир қисм камроқ сув ишлатишингиз мумкин. Сиз худди шундай ҳосил оласиз ва умуман саноат ўғитларидан фойдаланмайсиз. Бу оддий деҳқон ўғит учун жаҳон нефть нархларига қарам бўлишни тўхтатишини англатади. Учдан бир қисм камроқ сув, кескин паст харажатлар, жаҳон нефть нархига қарамликнинг йўқлиги — ва худди шундай ҳосил. Тупроқ эса яхшиланади. Қирғизистонда синов лойиҳаларидан мисоллар бор.

— Менимча, Лондон фонд биржасида битта листингнинг ўзи етарли эмас. Лекин бу жуда муҳим сигналдир. Биз Халқаро тижорат суди ҳақида аллақачон гаплашдик ва мен ҳақиқатан ҳам бу каби институтлар инвесторлар ишончини оширишга ёрдам беради деб ўйлайман.

ЎзМИЖ листинги ҳамма сўзма-сўз нафасини ичига ютиб турган лаҳза бўлди. Бу иш берадими ёки йўқми? Энг йирик халқаро инвесторлар ва хеж-фондлар Ўзбекистонга қараб: «Биз бу мамлакат ҳақида ҳеч нарса билмаймиз», дейишадими? Ёки улар: «Бу ерда барқарорлик бор, ислоҳотлар олиб борилмоқда, хавф-хатарлар сақланиб қолмоқда, лекин сиз аллақачон инвестиция киритишингиз мумкин», дейишадими? Менимча, бозор аллақачон ўз жавобини берди.

Шу билан бирга, катта инвестициялар фақатгина битта муваффақиятли листинг билан кириб қолмайди.

Биз ҳукуматлараро даражада ёрдам бера оламиз: Стратегик ислоҳотлар агентлиги билан ишлаш, давлат бошқаруви ислоҳотини қўллаб-қувватлаш, ҳуқуқ, тартибга солиш, стратегик коммуникациялар ва бошқа соҳаларда Британия тажрибасини тақдим этиш. Агар сиз тўғри пойдевор қўя олсангиз, унда бозор кириб келади. Ҳақиқий катта пуллар эса айнан ўша ерда.

Муносабатларимиз аллақачон донор-реципиент моделидан чиқиб кетгани ҳам мен учун муҳим. Бу ҳақиқий шериклик бўлиши керак. Албатта, ҳар бир давлат ўз миллий манфаатларига амал қилади. Британия ҳам. Аммо мустаҳкам муносабатлар фақат иккала томон ҳам ютганда — ўзаро манфаатли бўлгандагина ишлайди. Агар биз шунчаки алоҳида битимлар тузишни эмас, балки стратегик шериклик қуришни истасак, ишонч жуда муҳимдир. Инвестиция қарорларининг негизида айнан ишонч ётади.

Шу боис, ЎзМИЖ фақат ўзи учунгина муҳим эмас. Умид қиламанки, бу Ўзбекистон активларининг келгуси листинглари учун ишончни мустаҳкамлашга ёрдам берди. Кейинги листингларни қаерда ўтказишни Ўзбекистоннинг ўзи ҳал қилади. Лекин мен Лондон жуда яхши майдон деб ўйлайман, чунки сиз у ердан олаётган даромад ва бу халқаро инвесторларга Ўзбекистон бозорининг етилганлиги ҳақида берадиган сигнал жуда муҳимдир.

Муайян даражадаги шаффофлик, корпоратив бошқарув ва ESG стандартларига мувофиқликни намойиш этмасдан туриб, Лондон фонд биржаси каби майдонга чиқиб бўлмайди. Бундай листингнинг мавжудлиги жаҳон инвестиция ҳамжамиятига шундай дейди: Ўзбекистон бизнес учун очиқ ва халқаро қоидалар асосида ишлашга тайёр.

Шу боис, бу шунчаки фонд биржасидан кўра кўпроқ нарса деб айтган бўлардим. Бу қонун устуворлиги, институтлар сифати, ислоҳотларнинг прогноз қилиниши ва инвесторлар ишончи ҳақидадир. Ва сўнгги йиллардаги ривожланиш йўлига назар ташлаб, менга Ўзбекистон аста-секин «чегара бозори» (frontier market) сифатида қабул қилинишдан узоқлашиб, ўзини жиддий инвестиция йўналиши сифатида намоён қила бошлаётгандек туюлади.

— Мен икки йил олдин айтган гапимга қайтаман: биз одамларнинг Буюк Британияда яхши тажрибага эга бўлишини истаймиз. Бу биз учун фойдали — биз меваларимизни теришда ёрдам кераклигини биламиз; заводларимизда ёрдам керак. Лекин биз Британияга келаётган ўзбекистонликларнинг ҳақиқатан ҳам ижобий тажрибага эга бўлишига ва уларнинг уйларига қайтиб, ўз бизнесларига сармоя киритиш учун маблағлари бўлишига ишонч ҳосил қилишни истаймиз.

Биз рақамларни белгиламаймиз; буни хусусий сектор қилади. Агар Бош вазир ўринбосари ҳузуримга келиб, бизга ҳозир Буюк Британияда 20 000 нафар мавсумий ишчи керак деса, мен буни таъминлай олмайман деб айтишга мажбур бўламан — сиз компаниялар билан музокара олиб боришингиз керак бўлади. Аммо биз бу борада ишлаяпмиз: биз Халқаро миграция ташкилотини молиялаштиришга ёрдам бердик ва Миграция агентлиги билан ҳамкорлик қиламиз, токи кетаётган ўзбекистонликлар ҳақиқатан ҳам яхши тайёргарлик кўришсин — маданий фарқларни тушунишсин, ишлаб топган пулларини қандай сарфлашни билишсин ва муаммолар юзага келганда кимга ва қачон мурожаат қилишни билишсин.

Британия Ички ишлар вазирлиги виза шартларини бузиш бўйича анча қатъий чегаравий фоизларни белгилаган, ундан ошганда дастур тўхтатилиши мумкин. Мен бу ерда ишлаган бутун давр мобайнида Ўзбекистон ушбу чизиқнинг тўғри томонида қолди. Бир марта унга яқинлашдик, лекин муаммони тезда ҳал қилдик. Бу эса Буюк Британияга саёҳат қилаётган ўзбекистонликларнинг ижобий тажрибага эга бўлаётганини, шу билан бирга Ўзбекистонга қайтиб, у ерга сармоя киритишдан манфаатдор эканини кўрсатади. Бу барча учун фойдалидир.

Ва биз ҳозир меҳнат мигрантларингиз борадиган мамлакатларни қанчалик диверсификация қилаётганингизни кўриб турибмиз. Буюк Британиядан пул ўтказмаларининг яқинда 62 фоизга ошганини кўриш жуда ёқимли.

Одамлар ўртасидаги алоқаларнинг кучи ҳам айнан шунда — хоҳ у мавсумий ишчилар бўлсин, хоҳ талабалар ёки бизнес. Мен буларнинг барчаси охирги уч йил ичида қандай ривожланганини кузатдим. Бу менинг хизматим эмас; ҳамкасбларимиз билан бизнинг вазифамиз кенгроқ пойдевор ва муносабатларни қуришга ёрдам беришдир. Биз имкониятларни аниқлаймиз ва уларни бирлаштирамиз.

— Мен учун буларнинг барчаси одамлар ўртасидаги алоқаларга бориб тақалади.

Элчи сифатида мен ушбу алоқаларни ўрнатишга ёрдам бераман, лекин бу ерда менинг бахтим кулди. Улар мен келишимдан анча олдин, Вестминстер халқаро университетининг очилиши билан шакллана бошлаган эди. Бугунги кунда Ўзбекистонда Британия университетлари билан ҳамкорликда йигирмага яқин дастур ишламоқда. Ўтган йили бу ерда 15 000 киши Британия олий таълим дастурлари бўйича таҳсил олган бўлса, бир йил олдин бу кўрсаткич 10 000 нафарни ташкил этган эди. Бу йил бу кўрсаткич 20 000 дан ошишига ажабланмайман.

Кембридж университети нашриёти миллионлаб ўзбекистонликларни дарсликлар билан таъминлайди. Бу нафақат инглиз тили ёки Британия дипломи ҳақида. Бу ерда энг муҳими — танқидий фикрлаш ва келажак иқтисодиётига керак бўладиган кўникмалардир. Улар ёшларга сунъий интеллект, молиявий хизматлар, муҳим фойдали қазилмалар ва бошқа соҳаларда имкониятларни кўришга ёрдам беради. Аслида, сиз иқтисодиётга жиддий туртки бера оладиган янги авлод мутахассислари ва тадбиркорларини тарбиялаяпсиз. Бунинг бир қисми бўлиш ва буни фаол қўллаб-қувватлаш ҳақиқатан ҳам ҳаяжонлидир.

Ва агар мен ушбу лавозимдан олиб кетадиган бир нарса бўлса, бу таълим соҳасида биргаликда кўпроқ иш қила олганимиздир — чунки бу нафақат бугун ва эрта учун, балки фарзандларингиз ва набираларингиз учундир. Бу Британия учун ҳам фойдали, чунки биз энди бир-биримизни анча яхши тушунамиз.

Бунга Буюк Британияга бораётган талабаларни қўшсангиз — 1500 га яқин ўзбекистонлик Британия университетларида таҳсил олмоқда. Уларнинг аксарияти ўз маблағлари ҳисобидан, баъзилари эса «Эл-юрт умиди» жамғармаси ёки «Chevening» дастури стипендиатларидир. Охирги бир неча йил ичида жамғарма билан ҳамкорлигимиз гуллаб-яшнамоқда. Ўтган йили биз сизнинг стипендиатларингиз учун биринчи рақамли йўналиш бўлдик; бу йил ҳам биринчимиз. Яқинда «Эл-юрт умиди» дастури бўйича кетган 210 кишидан 104 нафари Буюк Британияга бормоқда. Биз ва Британия Кенгаши жамғармага Британия университетлари билан алоқалар ўрнатишда ёрдам бердик, токи сиз улар билан яхши шартлар бўйича музокаралар олиб боришингиз ва Буюк Британияга ўқиш учун янада кўпроқ стипендиатларни юборишингиз мумкин бўлсин.

Бу йил Британия Кенгашининг Ўзбекистондаги фаолиятига 30 йил тўлади ва унинг бош ижрочи директори буни нишонлаш учун келади. Бу муносабатларга умумий назар ташлаш учун яхши имкониятдир. Биз қаерга кетяпмиз? Умид қиламанки, мен, менинг жамоам ва Британия Кенгаши қўллаб-қувватлаган мавжуд алоқалар янада мустаҳкамланади. Агар 20 000 нафар ўзбекистонлик олий маълумот тўғрисидаги диплом олаётган бўлса, келинг, бу кўрсаткични ҳар йили ошириб борайлик; агар биз уни ҳар икки йилда икки баравар ошира олсак, бу жуда соз. Агар биз трансмиллий таълимни кенгайтириб, бу ерга кўпроқ Британия университетларини олиб кела олсак, ажойиб. Агар биз кўникма ва билимларни шундай ўтказа олсакки, Ўзбекистон кенгроқ минтақавий таълим хабининг марказига айланса, бу жуда зўр бўларди.

Оксфорд маркази очилганини ва Кембридж университети нашриётининг бу ердаги алоқалари кўламини кўриш жуда ёқимли бўлди. Аммо бу ерда бўлмаган кўплаб Британия университетлари бор. Йигирматаси турли шерикликларда иштирок этмоқда — келинг, кўпроқ иш қилайлик. Сизга нима кераклигини кўриб чиқайлик. Ўз таълим тизимингизда Британия тажрибаси тўлдириши мумкин бўлган қандай бўшлиқлар бор? Ва шу билан бирга, сиз ҳам кўплаб инновацион ишларни амалга оширяпсиз — хўш, ушбу шерикликда биз сиздан нималарни ўрганишимиз мумкин?

Умид қиламанки, келажакда бу муносабатлар янада мувозанатли бўлади, чунки ҳозирги вақтда билим ва тажрибанинг катта қисми Британиядан бу ерга оқиб келмоқда. Лекин мен иккала йўналишда ҳам кўпроқ академик алмашинув, иккала йўналишда ҳам кўпроқ талабалар бўлишини, Британиялик талабаларнинг бу ерга кўпроқ келишини чин дилдан умид қиламан. Мен кўрган мисоллардан бири: биринчи марта Оксфордда ўзбек ва чиғатой тиллари ўқитилмоқда. Бундай ишлар кўпайсин ва Ўзбекистонга бўлган қизиқиш ортиб бораверсин.

— Биринчидан, таълим соҳасида эришган ютуқларимизни кўриш менга жуда ёқади: хоҳ у инглиз тилини тезлаштирилган ўрганиш бўлсин, хоҳ биз гаплашган бошқа ҳамма нарса. Бу соҳада шерик бўлиш ва уни қўллаб-қувватлаш мен учун шараф бўлди.

Иккинчидан, ислоҳотлар дастурини қўллаб-қувватлаш, бизнес муҳити бўйича биргаликда амалга оширган ишларимиз. Бизнинг ривожланишга кўмагимиз муҳим, аммо иқтисодий ўсишингизни тезлаштиришнинг ҳақиқий йўли хусусий сектор орқали ўтади. Шу боис, сизга ёрдам бериш — хоҳ у халқаро тижорат суди, хоҳ ЖСТга аъзо бўлиш ёки Стратегик ислоҳотлар агентлиги ҳузуридаги Лойиҳа офисини қўллаб-қувватлайдиган кенгроқ бошқарув дастурлари бўлсин, айни пайтда ўзимиз ҳам сиздан ўрганаётганимиз — ҳақиқий ютуқдир. Мен уч йил олдин келган пайтимдан бошлаб то бугунги кунгача Британия бизнеси Ўзбекистондаги имкониятлар ҳақида анча яхши маълумотга эга бўлганини кўрдим. Ва менинг ворисим, умид қиламанки, буни бир неча баробар мустаҳкамлайди, чунки ҳали жуда кўп ишларни қилиш мумкин.

Мен келган илк икки ҳафтада Савдо ва инвестициялар вазири, Экспорт вазири — Лорд Оффорд келди ва биз 2030 йилгача экспорт ёки икки томонлама савдо ҳажмини бир миллиард долларга етказишни муҳокама қилдик. Мен эса ўйладим: бу етарли эмас. Биз бу кўрсаткичдан аллақачон ошиб кетдик. Менимча, мақсадлар анча юқори бўлиши керак. Мен менинг давримда экспорт ва икки томонлама савдо қандай ўсганидан жуда миннатдорман ва фахрланаман. Лекин мен бу рақамнинг янада каттароқ бўлишини жуда хоҳлайман. Икки миллиард бизнинг иқтисодиётимиз кўлами учун етарли эмасдек туюлади. У қанча бўлиши керак? Тўғри рақам қандай? Мен билмайман, лекин ўйлайманки, биз бу борада ҳақиқатан ҳам катта мақсадларни қўйишимиз керак.

Шахсий даражада бу ҳақиқатан ҳам ажойиб вақт бўлди. Оилам ва мен Ўзбекистонда уч йил яшадик ва бу вақт кўз очиб юмгунча ўтиб кетди. Бу етарли эмас. Биз бу мамлакатни яхши кўрамиз. Қизларим шу ерда мактабга боришди. Биз хоҳлаганимизча саёҳат қила олмадик, лекин анчагина жойларни кўрдик. Ва биз албатта қайтиб келамиз, чунки бу меҳмондўстлик ва бу шериклик ҳақиқийдир ва улар давом этади.

Ва ниҳоят, балки — Ўзбекистон ҳақида кам биладиган одамлар билан гаплашганимда ва уларнинг мамлакат ривожланиши ҳақида бир нарсани билишларини истаганимда, мен ўта қашшоқлик кўрсаткичини мисол қилиб келтираман. 2017 йилда бу аҳолининг 35 фоизини ташкил этарди. Ҳозир эса бу кўрсаткич тахминан 4 фоизни ташкил этади. Бу Президент Мирзиёев даврида 7,5-8 миллион киши қашшоқликдан олиб чиқилганини англатади. Мамлакатингиз ривожланиш суръатларини кўриш бу ерда ўтказган вақтимнинг энг ижобий жиҳати бўлди. Бу ҳамма нарса мукаммал дегани эмас. Ҳеч нарса мукаммал эмас; менинг ўз мамлакатимда ҳам кўп нарса мукаммалликдан йироқ. Аммо бу мамлакатнинг ҳар бир фуқароси ҳаётини яхшилаш ва анча яхши келажакни кўриш истаги яққол намоён бўлмоқда.