Ўтмишисиз Тошкент — энди Тошкент эмас

Тошкент ўтмишсиз — энди Тошкент эмас

XIX аср охири — XX аср бошларидаги Тошкент архитектураси шунчаки омон қолган эски бинолар тўплами эмас, балки шаҳарсоликни қайта қуришнинг энг шиддатли босқичларидан бирининг моддий солномасидир. Бир неча ўн йиллар ичида шаҳар йирик маъмурий, савдо, таълим ва инфратузилма маркази вазифаларини касб эта бошлади. Айнан ўша пайтда анъанавий шаҳарсозлик қурилиши ёнида ўқув бинолари, давлат муассасалари, меҳмонхоналар, савдо пассажлари, банклар, ибодатхоналар ва муҳандислик жиҳатдан жиҳозланган жамоат бинолари пайдо бўлди. Бугунги кунда уларнинг кўпчилигининг ёши 110–140 йилни ташкил этади. Тошкент учун бу айниқса муҳим: шаҳар бир неча бор зилзилаларни, кенг кўламли совет реконструкциясини, аҳолининг тез ўсишини ва XXI асрнинг қурилиш бумини бошдан кечирди. Шу боис, ўша даврдан сақланиб қолган ҳар бир объект нафақат архитектура модасининг, балки шаҳар янги технологиялар ва функцияларни қандай ўзлаштирганининг ҳам гувоҳидир.

Ғазначилик палатаси (Казенная палата) узоқ 1887 йилда пайдо бўлган, ака-ука Вадьяевлар билан боғлиқ бўлган ҳозирги Республика болалар кутубхонаси биноси — 1893 йилда, немис евангелик-лютеран черкови (кирха) — 1896 йилда, Тошкент реал билим юрти XIX асрнинг сўнгги йилларига, «Националь» меҳмонхонаси — 1912 йилга, Яушевлар савдогарлар уйи — 1913 йилга, Яушевлар пассажи эса — 1915 йилга тегишли. Агар ушбу объектларни вақт шкаласига жойлаштирсак, бутун бир янги архитектура қатламининг шаклланиш даври қанчалик қисқа бўлгани яққол кўринади: 30 йилдан камроқ вақт ичида Тошкент энг турли тоифадаги иншоотларга эга бўлди, уларнинг аксарияти бир асрдан кўпроқ вақтдан бери қад ростлаб турибди.

Лойиҳаси архитекторлар Вильгельм Гейнцельман ва Александр Максимов билан боғлиқ бўлган Тошкент реал билим юрти биноси айниқса эътиборга лойиқдир. У нафақат рус ғишт меъморчилиги ва готика мотивлари бирлашган эклектик қиёфаси билан қизиқарли. Бу иншоотнинг муҳандислик мантиғи жуда муҳимроқдир. Тошкент сейсмик хавфли ҳудудда жойлашган бўлиб, XIX аср охиридаёқ йирик ғиштли бинолар қурилиши деворлар ва конструкцияларнинг бардошлилигини ҳисобга олишни талаб қилар эди. Бу вазифани ҳал қилиш усулларидан бири контрфорслардан фойдаланиш бўлди. Европа архитектурасида контрфорс биринчи навбатда готик иншоотлар билан боғлиқ бўлса, Тошкентда у амалий аҳамият касб этди: қўшимча таянч деворларни мустаҳкамлади ва тебранишлар пайтида уларнинг барқарорлигини ошириши керак эди. Айнан шу ерда эски архитектурани нега фақат декоратив мерос сифатида қабул қилиш мумкин эмаслиги яққол кўринади. Фасадлар ортида ўз даврининг муҳандислик изланишлари турган эди. Гейнцельман замонавий темир-бетон каркаслар, сейсмик юкламаларни компьютерда моделлаштириш ва ҳозирги қурилиш меъёрлари мавжуд бўлмаган шароитда ишлаган. Архитектор ва муҳандис барқарорликка асосан иншоотнинг геометрияси, деворларнинг қалинлиги, ғишт териш сифати ва қўшимча таянчлар тизими ҳисобига эришишига тўғри келган. Бундай биноларнинг бир қисми XXI асргача етиб келганининг ўзиёқ уларни қурилиш тарихининг ўзига хос табиий лабораторияларига айлантиради. 1966 йилги Тошкент зилзиласи шаҳарсозлик учун айниқса оғир синов бўлди. Ундан кейин Ўзбекистон пойтахти амалда кенг кўламли қайта қуришнинг янги даврига қадам қўйди, бироқ инқилобгача бўлган архитектура қатламининг бир қисми сақланиб қолди. Бунинг шарофати билан бугунги кунда айнан битта шаҳар ҳудудида бир нечта кетма-кет даврларни — анъанавий Тошкентни, XIX–XX асрлар чегарасидаги шаҳарни, совет модернистик мегаполисини ва замонавий пойтахтни кўриш мумкин.

Модернизациянинг кам бўлмаган муҳим гувоҳи 1915 йилдаги Яушевлар пассажидир. Пассаж типининг ўзи шаҳар иқтисодиётининг ўзгаришини акс эттирар эди. Савдо аста-секин анъанавий бозор ва дўкон моделидан чиқиб, бир том остида товарлар, хизматлар, харидорлар ва техник инфратузилма жамланган ташкилий маконга айланиб борди. XX аср бошидаги Тошкент учун мажмуанинг электр ёриткичлари, телефон алоқаси, буғ иситиш тизими ва юк кўтариш механизмлари билан жиҳозланиши айниқса эътиборга лойиқ эди. Бугунги кунда бу элементлар тижорат биноси учун оддий талаблардек туюлади, аммо 111 йил олдин улар шаҳар ҳаётининг мутлақо бошқа даражасига ўтишни англатарди. Электр энергияси иш вақтини узайтирди ва дўконларнинг ички маконини ўзгартирди. Телефон ишбилармонлик операцияларини тезлаштирди. Буғ иситиш тизими йирик хоналарни анъанавий иситиш усулларига камроқ қарам қилди. Юк кўтариш механизмлари бино ичида товарлар ҳаракатини анча самарали ташкил этиш имконини берди. Шундай қилиб, пассаж бир вақтнинг ўзида архитектура объекти, савдо маркази ва ўз даврининг технологик платформаси эди.

Шунга ўхшаш тарихни И. А. Маркевич лойиҳаси бўйича қурилган 1913 йилдаги Яушевлар савдогарлар уйи ҳам ҳикоя қилади. Савдогарлар архитектураси умуман олганда Тошкент ривожланишининг иқтисодий томонини кўплаб расмий ҳужжатлардан кўра яхшироқ кўриш имконини беради. Йирик капитал бино товарларнинг барқарор айланмаси, тўпланган капитал ва шаҳарнинг янада ўсиши кутилаётган жойда пайдо бўлади. Тадбиркорлар кўчмас мулкка фақат ташқи эффект учун катта маблағ киритмаганлар. Уй, дўкон, омбор ёки пассаж узоқ муддатли активлар эди. Шунинг учун архитектура тарихи бир вақтнинг ўзида иқтисодиёт тарихига айланади: савдо биноларининг кўламига қараб бозорнинг кенгайиши, меҳмонхоналарга қараб — аҳоли ҳаракатчанлигининг ўсиши, ўқув юртларига қараб — мутахассисларга бўлган талаб, маъмурий иншоотларга қараб — бошқарув тизимининг мураккаблашиши ҳақида фикр юритиш мумкин.

Айнан функцияларнинг хилма-хиллиги ўша даврнинг архитектура қатламини айниқса қимматли қилади. 1912 йилда қурилган собиқ «Националь» меҳмонхонаси шаҳар ривожланишининг бошқа бир томонини кўрсатади. Йирик меҳмонхоналарнинг пайдо бўлиши ташриф буюрувчилар — амалдорлар, тадбиркорлар, муҳандислар, савдогарлар ва сайёҳлар оқимининг ўсишини англатади. Шаҳар асосан ўз аҳолисига хизмат кўрсатишдан тўхтайди ва минтақавий алоқалар тугунига айланади. Реал билим юрти техник ва амалий таълимга бўлган эҳтиёжнинг ортишини акс эттиради. 1887 йилдаги Ғазначилик палатаси маъмурий инфратузилманинг ривожланишини намойиш этади. 1896 йилдаги лютеран кирхаси ва қурилиши XX аср бошларига тўғри келадиган Муқаддас Исо Қалби собори ўша пайтдаги Тошкентнинг диний хилма-хиллигини кўрсатади.

XIX аср охирида қурилган ҳозирги Республика болалар кутубхонаси биноси бу манзарага яна бир қатлам қўшади. Натижада гап шаҳар бўйлаб тасодифан тарқалиб кетган алоҳида ёдгорликлар ҳақида эмас, балки шаклланган шаҳар тизимининг парчалари ҳақида бормоқда. Бир неча ўн йиллар давомида Тошкент бир вақтнинг ўзида савдо майдонларини, маъмурий муассасаларни, таълим инфратузилмасини, меҳмонхона хўжалигини ва жамоат маконларини кенгайтириб борди. Архитектура бу жараённи ғишт ва тошда муҳрлади. Шу билан бирга, Европа қурилиш шакллари маҳаллий муҳитдан алоҳида мавжуд бўлмаган. Иқлим, мавжуд материаллар, сейсмик хавфлар, шаклланган қурилиш маданияти ва турмуш тарзи лойиҳаларни мослаштиришга мажбур қилди. Натижада Европа шаҳрининг оддий нусхаси эмас, балки модернизациянинг ўзига хос Тошкент версияси пайдо бўлди.

Бугунги кунда бу биноларнинг аҳамияти пойтахтнинг ўзгариш тезлиги туфайли янада яққол намоён бўлмоқда. Замонавий Тошкент — кўп миллионли аҳолига, улкан уй-жой фондига, ўсиб бораётган транспорт юкламасига ва янги тижорат ҳамда жамоат маконларига доимий талабга эга бўлган Ўзбекистоннинг энг йирик шаҳридир. Марказий туманлардаги ернинг қиймати кам қаватли тарихий биноларни иқтисодий жиҳатдан заиф қилиб қўяди: эски икки қаватли иншоот остидаги ер участкасидан потенциал равишда анча интенсив фойдаланиш мумкин. Тез ўсиб бораётган мегаполиснинг классик зиддияти юзага келади — ҳудуд қиймати ва тарихий муҳит қиймати ўртасида. Биринчисини квадрат метрларда, инвестицияларда ва бўлажак даромадларда осонгина ифодалаш мумкин. Иккинчисини бухгалтерия жадвалига жойлаштириш анча қийин. Бироқ, айнан тарихий муҳит таржимаи ҳоли бор шаҳарни янги турар-жой мавзелари, йўллар ва савдо марказлари тўпламидан ажратиб туради. Алоҳида эски бинони жисмоний жиҳатдан сақлаб қолиш мумкин, аммо агар унинг атрофидаги қурилиш кўлами бутунлай ўзгартирилса, у тарихий контекстдан маҳрум бўлади. Кўп қаватли мажмуалар билан ўралган икки қаватли ёдгорлик расман мавжуд бўлишда давом этади, аммо энди бошқача қабул қилинади. Шу боис, архитектура меросини сақлаб қолиш нафақат фасадларни таъмирлаш билан боғлиқ. У шаҳар тўқимасини — объектлар ўртасидаги масофани, тарихий кўчаларни, мавзелар силуэтини ва визуал алоқаларни тушунишни талаб қилади.

Бундай мероснинг иқтисодий қиймати ҳам тўғридан-тўғри туристик даромадлардан анча кенгдир. Шаҳарлар нафақат янги бинолар, йўллар ва меҳмонхона хоналари сони билан рақобатлашади. Улар танилувчанлик билан рақобатлашади. Замонавий савдо марказини деярли исталган мамлакатда ўхшаш лойиҳа бўйича қуриш мумкин. 1890-йиллар ёки 1910-йиллардаги бинони худди шундай тарихий қиймат билан қайта тиклаш имконсиз, чунки унинг асосий ресурси вақтдир. Янги объект ғишт теришни, аркаларни ёки декоратив элементларни тақлид қилиши мумкин, аммо у шаҳарда ҳақиқатан ҳам 120 йил олдин мавжуд бўлган иншоотга айлана олмайди. Айнан шунинг учун тарихий бинолар — бу ўрнини тўлдириб бўлмайдиган шаҳар капиталидир. У йўқотилгандан кейин оддий қурилиш билан қайта тиклаб бўлмайди. Нусхасини яратиш мумкин, аммо нусха энди XIX–XX асрлар чегараси тарихини эмас, балки XXI аср қайта қуриш тарихини ҳикоя қилади. Тошкент учун бу масала айниқса муҳим, чунки сақланиб қолган иншоотлар пойтахт ривожланишини нафақат қадимий ёдгорликлар ва совет архитектураси орқали кўрсатиш имконини беради. Бу даврлар оралиғида мустақил қатлам мавжуд бўлиб, у шаҳарга электр энергияси, телефон, замонавий ўқув юртлари, меҳмонхоналар, маъмурий бинолар ва йирик савдо мажмуалари кириб кела бошлаган пайт ҳақида ҳикоя қилади.

Бу маънода Яушевлар пассажи, Реал билим юрти, Ғазначилик палатаси, «Националь» меҳмонхонаси, кирха, католик собори, Яушевлар уйи ва бошқа иншоотлар айнан биргаликда қимматлидир. Алоҳида-алоҳида уларнинг ҳар бири — муайян архитектура ёдгорлиги. Биргаликда эса улар юз йил олдинги шаҳар моделини беради. Улар орқали қаерда савдо қилишганини, қаерда ўқишганини, келганлар қаерда тўхташганини, давлат муассасалари қаерда ишлаганини, қайси технологиялар илғор ҳисобланганини ва сейсмик ҳудудда қандай муҳандислик ечимлари қўлланилганини тушуниш мумкин. Бу шаҳар тарихи архив ҳужжатидан эмас, балки тўғридан-тўғри шаҳар муҳитидан ўқиладиган нодир ҳолатдир. Инсонга 1887, 1896, 1912, 1913, 1915 ва 2026 йиллар ўртасидаги масофа мавҳум бўлишдан тўхташи учун бир неча мавзени пиёда босиб ўтиш кифоя. Бу саналар учун ҳақиқий деворлар, деразалар, зинапоялар ва фасадлар жавоб беради. Улар сиёсий тизимлар, иқтисодий моделлар, технологиялар ва аҳолининг бир неча авлодлари алмашинувини бошдан кечирдилар. Шу боис, XIX аср охири — XX аср бошларидаги архитектура Тошкент тарихининг чекка бир эпизоди эмас, балки замонавий пойтахтнинг нега айнан шундай кўринишга эга эканини тушуниш калитларидан биридир. Шаҳар бир лаҳзада ва битта бош режа туфайли замонавий бўлиб қолмаган. У қатлам-қатлам бўлиб шаклланган. Ва юз йилдан ортиқ ёшга эга бинолар Тошкент илк бор катта замонавий мегаполиснинг кўплаб функцияларини касб эта бошлаган ўша қатламни сақлаб келмоқда. Пойтахт янги туманларни қанчалик тез қурса ва одатий силуэтини ўзгартирса, бу иншоотларнинг ахборот ва тарихий қиймати шунчалик юқори бўлади: янги қурилиш шаҳар қаерга кетаётганини кўрсатса, эски архитектура унинг қаердан келганини тушунтиради.