Ўсишдан имкониятлар сари

**Ўсишдан имкониятлар сари**

35 йиллик мустақиллик даврида Тожикистон иқтисодиёти ишлаб чиқаришнинг пасайиши ва хўжалик алоқаларининг узилишидан тортиб, юқори ўсиш суръатлари, янги корхоналар ва йирик инфратузилма лойиҳаларининг пайдо бўлишигача бўлган йўлни босиб ўтди. Аммо бу ўзгаришлар оддий одамлар ҳаётига қанчалик таъсир қилди? Мамлакат иқтисодиёти қандай ўзгаргани, унда саноат ва меҳнат миграцияси қандай рол ўйнагани ҳамда ЯИМ ўсишини фаровонлик ўсишига айлантиришнинг уддасидан чиқилдими-йўқми, шу ҳақда фикр юритамиз.

Тожикистон мустақилликка иқтисодий жиҳатдан мутлақо нолдан эришгани йўқ. 1991 йилда республика саноат, гидроэнергетика, қишлоқ хўжалиги, қурилиш ва тўқимачилик тармоқлари корхоналарига, шунингдек, тайёрланган кадрларга эга эди.

Муаммо бошқа нарсада эди: бу тизимнинг деярли барчаси улкан совет механизмининг бир қисми эди. Хомашё бир республикадан, ускуналар бошқасидан келиши мумкин эди, тайёр маҳсулот эса бутун Иттифоқ бўйлаб бозорларга кетарди.

Иттифоқ парчаланганидан кейин одатий алоқалар вайрон бўлди. Корхоналар етказиб берувчиларсиз, сотиш бозорларисиз ва молиялаштиришсиз қолди. Кейин эса иқтисодий инқирозга 1992–1997 йиллардаги фуқаролар тўқнашуви ҳам қўшилди. Натижада Тожикистон бир вақтнинг ўзида ҳам янги давлат қуришга, ҳам хўжаликни тиклашга ва ўз иқтисодий моделини излашга мажбур бўлди.

35 йил ўтгач, манзара бутунлай бошқача кўринишга эга. 2025 йилда мамлакат ЯИМ ҳажми қарийб 176,9 млрд сомонига етди, иқтисодиёт эса 8,4% га ўсди. Жаҳон банки маълумотларига кўра, Тожикистоннинг номинал ЯИМ ҳажми қарийб $17,6 млрд ни, аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ эса тахминан $1,4 мингни ташкил этди.

Янги корхоналар, йўллар ва энергетика объектлари пайдо бўлди, ишлаб чиқариш ва қурилиш ҳажми ортди.

Аммо ЯИМ — муҳим кўрсаткич бўлса-да, афсуски, уни тўғридан-тўғри оила ҳамёнига солиб қўйиб бўлмайди. Шу боис, катта рақамлар ортида асосий савол қолмоқда: иқтисодий ўсиш қанчалик даражада иш ўринларига, юқорироқ даромадларга ва оддий оилалар учун янги имкониятларга айланди?

### Иқтисодиёт стартда: Тожикистонга нима мерос қолган эди

Республиканинг энг йирик саноат объектларидан бири Тожикистон алюминий заводи эди. Енгил саноат, қурилиш тармоғи корхоналари, қишлоқ хўжалиги мажмуаси, энергетика объектлари ишлаб турганди. Бироқ ишлаб чиқаришнинг катта қисми ички бозорга эмас, балки умумиттифоқ кооперациясига йўналтирилган эди.

1991 йилдан кейин кўплаб ишлаб чиқариш занжирлари амалда йўқ бўлди. Корхоналар хомашё ва ускуналар етишмовчилиги, сотиш бозорларини йўқотиш ва молиявий қийинчиликларга дуч келди.

Шу боис мустақилликнинг дастлабки йиллари мамлакат иқтисодиёти учун энг оғир давр бўлди. Ишлаб чиқариш кескин қисқарди, кўплаб корхоналар тўхтаб қолди ёки тўлиқ қувват билан ишламади.

Шу билан бирга, иқтисодиётнинг модели ҳам ўзгарди. Агар илгари асосий қарорлар ягона совет режалаштириш тизими доирасида қабул қилинган бўлса, энди мамлакат қайси тармоқларни ривожлантиришни, инвестицияларни қаерга жалб қилишни, иш ўринларини қаерда яратишни ва жаҳон бозорларига қандай чиқишни мустақил равишда белгилаши керак эди.

### 2000-йиллар: тикланиш даври

Фуқаролар тўқнашуви якунланганидан кейин янги босқич бошланди. 2000-йилларда иқтисодиёт аста-секин тиклана бошлади.

Қурилиш, саноат, энергетика лойиҳалари, хорижий инвестициялар, савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси ўсишнинг асосий манбаларига айланди. Аммо вақт ўтиши билан мамлакат иқтисодий моделининг асосий хусусиятларидан бирига айланган яна бир омил бор эди — бу меҳнат миграцияси.

Яқинларнинг хориждаги даромадлари оилаларга уй-жой қуриш, фарзандларининг таълими учун пул тўлаш ва кундалик харажатларни қоплашда ёрдам берди. Пул ўтказмалари ички истеъмолни қўллаб-қувватлади ва камбағалликни камайтиришга хизмат қилди.

Шу билан бирга, ташқи меҳнат бозорига қарамлик иқтисодиётнинг заиф томонини ҳам кўрсатиб турарди: мамлакат ичида ҳамон мақбул иш ҳақи тўланадиган иш ўринлари етишмасди. Бу иккиёқламалик бугунги кунда ҳам сақланиб қолмоқда.

### Қўшнилар фонидаги ўсиш

Агар ҳозирги Тожикистонни фақат 1990-йиллардаги Тожикистон билан солиштирсак, ўзгаришлар жуда улкан кўринади. Мамлакат чуқур инқироздан кейин иқтисодий ўсишни тиклади, ишлаб чиқаришни оширди, янги инфратузилма объектларини қурди ва иқтисодиётнинг янги йўналишларини шакллантирди.

Аммо иқтисодиёт бўшлиқда ривожланмайди. Худди шу 35 йил ичида Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатлари ҳам ўзгарди.

Қозоғистон биринчи навбатда нефть-газ секторига ва йирик хорижий инвестицияларга эътибор қаратди. Ўзбекистон катта ички бозорга, саноат базасига таянди ва иқтисодиётини аста-секин очди. Қирғизистон савдо, хизмат кўрсатиш, олтин қазиб олиш ва янада либерал иқтисодий моделни ривожлантирди.

Тожикистонда эса энергетика, саноат, қурилиш, қишлоқ хўжалиги ва меҳнат миграцияси ўсишнинг асосий драйверларига айланди. Бироқ якуний рақамларни оддийгина солиштириш кўп нарсани тушунтириб бермайди. Бошланғич шароитлар жуда фарқли эди.

Қозоғистон сезиларли табиий ресурс захираларига эга эди. Ўзбекистон минтақадаги энг кўп аҳолига ва янада ривожланган саноат базасига эга эди. Тожикистон эса мустақил йўлини фуқаролар тўқнашуви ва аввалги хўжалик алоқаларининг катта қисми вайрон бўлиши фонида бошлади.

Шу боис минтақа мамлакатлари иқтисодиётини нафақат бугунги ЯИМни, балки уларнинг ҳар бири қайси нуқтадан бошлаганини ҳам ҳисобга олган ҳолда солиштириш лозим.

### Саноат: заводларга тикилган тикиш

Сўнгги йилларда саноат Тожикистон иқтисодий сиёсатининг асосий йўналишларидан бирига айланди. Индустриаллаштириш стратегик мақсад деб эълон қилинди.

Совет даврида Тожикистондаги корхона бир нечта республикага чўзилган ишлаб чиқариш занжирининг бир бўғинигина бўлиши мумкин эди. Аммо замонавий саноат бутунлай бошқача шароитларда қурилмоқда. Бугунги вазифа ҳам ички бозорга, ҳам экспортга мустақил ишлай оладиган корхоналарни яратишдан иборат.

Совет саноат меросининг бир қисми мустақиллик йилларида йўқотилди. Машинасозлик, енгил саноат ва қайта ишлаш соҳасидаги кўплаб корхоналар ишлаб чиқаришни қисқартирди ёки фаолиятини тўхтатди.

Шу билан бирга, янги йўналишлар пайдо бўлди ва кенгайди: қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, фойдали қазилмаларни қазиб олиш, металлургия, цемент саноати, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш ва энергетика.

2025 йилда мамлакатда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми қарийб 66,7 млрд сомонига етди ва бир йил ичида 22% дан кўпроққа ошди.

Энди вазифа янада мураккаблашди. Завод очиш — ҳали воқеанинг якуни эмас, балки унинг биринчи бобидир.

Иқтисодиёт учун корхоналар сонининг ўсишидан ишлаб чиқариш сифатининг ошишига ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар чиқаришга ўтиш муҳимдир.

Масалан, агар алюминийдан фақат бирламчи металл экспорт қилинмасдан, тайёр маҳсулот ишлаб чиқарилса, у мамлакатга кўпроқ иқтисодий имкониятлар олиб келади.

Шу боис индустриаллаштиришнинг кейинги босқичи янги корхоналар сони билан эмас, балки технологиялар, малакали кадрлар ва хомашёни чуқур қайта ишлаш билан боғлиқдир.

### Миграция: муаммоли таянч

Меҳнат миграцияси Тожикистон иқтисодиётининг энг кўзга кўринган хусусиятларидан бири бўлиб қолмоқда.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, 2025 йилда пул ўтказмалари мамлакат ЯИМнинг қарийб 47,9% ни ташкил этган. Таққослаш учун, Қирғизистонда бу кўрсаткич қарийб 26,6% ни, Ўзбекистонда эса қарийб 14,4% ни ташкил этган.

Оилалар учун бу пуллар — мутлақо аниқ иқтисодиётдир: уйни таъмирлаш, озиқ-овқат, фарзандлар ўқиши, даволаниш ва йирик харидлар.

Давлат учун эса манзара мураккаброқ. Иқтисодиёт фуқароларнинг хориждаги даромадларига қанчалик кўп боғлиқ бўлса, савол шунчалик яққолроқ ўртага чиқади: нега ишчи кучининг сезиларли қисми мамлакат ташқарисидан жозибалироқ даромад излашга мажбур?

Миграция иқтисодиётни мослаштириш ва миллионлаб оилаларни қўллаб-қувватлашнинг самарали механизмига айланди. Аммо узоқ муддатли мақсад бошқача бўлиб қолмоқда — мамлакат ичида шундай меҳнат бозорини яратиш керакки, унда уйдаги муносиб иш хорижга кетишга реал муқобил бўлсин.

### Аҳоли даромадлари: одамлар ўсишни ҳис қилишдими

35 йил ичида нафақат иқтисодиёт тузилмаси ва ЯИМ ҳажми, балки турмуш даражаси ҳам ўзгарди. Йўллар ва уй-жойлар қурилди, корхоналар ва бизнеслар пайдо бўлди, хизмат кўрсатиш соҳаси кенгайди.

Бироқ инсон учун иқтисодий муваффақиятнинг асосий мезони расмий статистикадан кўра анча оддийроқ: унинг оиласи қанча имкониятга эга бўлди? Иқтисодий ўсиш юқорироқ иш ҳақи, иш ўринлари, қулай таълим, бизнес учун имкониятлар ва хизматларнинг яхшироқ сифатига айлангандагина сезиларли бўлади.

ТЖ Статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2025 йилда Тожикистон аҳолисининг пул даромадлари қарийб 165 млрд сомонига етди. Бу суммага иш ҳақи, тадбиркорлик ва қишлоқ хўжалигидан олинган даромадлар, пенсиялар, нафақалар ва бошқа тушумлар киради.

Ёлланиб ишловчи ходимларнинг ўртача ойлик номинал ҳисобланган иш ҳақи 2025 йилда қарийб 2767 сомонини ташкил этди. Нархлар ўзгариши ҳисобга олинган реал иш ҳақи ҳам ўсди.

Аммо бу ерда муҳим «аммо» бор: статистика умумлаштиришни билади, ҳаёт эса бундан анча мураккаб.

Оилаларнинг даромадлари ҳудудга, касбга ва доимий ишнинг мавжудлигига қараб жуда фарқ қилади. Кўплаб уй хўжаликлари учун мигрантларнинг даромадлари, кичик бизнес ва шахсий ёрдамчи хўжалик ҳамон муҳим рол ўйнамоқда. Шу боис ўртача иш ҳақи иқтисодиётнинг ҳаракат йўналишини баҳолашга ёрдам беради, лекин ҳар доим ҳам муайян оиланинг реал бюджетини ифодаламайди.

### Одамлар СССР охиридагига қараганда бойроқ бўлишдими?

Биринчи қарашда савол оддий. Амалда эса унга тўғри жавоб бериш қийин. Совет рубли ва замонавий сомонини тўғридан-тўғри солиштириб бўлмайди. Иқтисодий тизимлар ҳам бутунлай фарқ қилади.

СССРда таълим, тиббиёт, уй-жой ва бошқа кўплаб хизматлар бошқа модел бўйича тақдим этиларди, давлат кўплаб товарлар нархини тартибга соларди. Шу билан бирга, тақчиллик ва товарлар ҳамда хизматларнинг анча чекланган танлови мавжуд эди. Бироқ айрим кўрсаткичлар умумий манзарани кўришга имкон беради.

Совет даврининг охирида Тожикистон нисбатан паст даромадли республикалар қаторига кирарди. 1990 йилда Тожикистон ССРда ходимларнинг ўртача ойлик иш ҳақи қарийб 207 рублни ташкил этган бўлса, СССР бўйича ўртача кўрсаткич қарийб 275 рубль эди.

Иттифоқ парчаланганидан кейин ишлаб чиқариш ва аҳоли даромадлари кескин қисқарди. Барқарор тикланиш фақат 2000-йилларда бошланди.

Бугунги кунда иқтисодиёт ҳажми мустақиллик бошланишидаги даражадан ортиқ, аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ эса 1990-йиллар бошидаги кўрсаткичлардан сезиларли даражада юқори.

Аммо бу ерда яна иқтисодиётнинг ўсиши ва фаровонликнинг ўсиши ўртасидаги асосий фарқ юзага келади. Баъзилар учун илгари деярли мавжуд бўлмаган имкониятлар пайдо бўлди: хусусий бизнес, янги тармоқлардаги иш, замонавий технологиялар, янги бозорлар. Бошқалар учун эса сўнгги ўн йилликларнинг муаммолари ҳеч қаерга йўқолгани йўқ: иш ўринларининг етишмаслиги, айрим ҳудудлардаги паст даромадлар ва хорижга ишлаш учун кетиш зарурати.

### Омон қолиш иқтисодиётидан — имкониятлар иқтисодиёти сари?

Тожикистон ушбу 35 йил ичида улкан масофани босиб ўтди — 1990-йиллардаги энг оғир иқтисодий инқироздан тортиб, сўнгги йилларда юқори ўсиш суръатларини намойиш этаётган иқтисодиётгача.

Мамлакат хўжаликни тиклади, энергетика ва саноатни ривожлантирмоқда, инфратузилмани қурмоқда ва янги ишлаб чиқаришларни яратишга ҳаракат қилмоқда. Биринчи босқич — омон қолиш — аллақачон босиб ўтилган. Тикланиш босқичи ҳам ортда қолди.

Энди асосий вазифа бошқа нарсада: ўсиш иқтисодиётини имкониятлар иқтисодиётига айлантириш — токи ЯИМнинг ошиши нафақат янги йўллар, заводлар ва йирик лойиҳаларни, балки янада сермаҳсул иш ўринларини, юқори даромадларни, бизнеснинг ривожланишини ва ҳаёт сифатининг ошишини англатсин.

Чунки 35 йил ўтгач, иқтисодиётга бериладиган асосий савол нафақат миллиардлаб сомони билан ўлчанади, балки ундан анча оддийроқдир: у одамлар учун қанча имконият яратмоқда.