Ню-Ёркнинг Марказий боғи қандай лойиҳалаштирилган. Газета фоторепортажи

**Газета фоторепортажи: Ню-Ёрк марказий бог'ининг дизайни**

О'збекистонда шаҳарларнинг нафақат янги ободонлаштирилган участкалардан ко'проқ нарсани таклиф қилиши зарурлиги ҳақида тобора ко'проқ суҳбатлар бо'либ бормоқда. Аҳоли ҳамма учун очиқ бо'лган ва тажовузкор ривожланишдан ҳимояланган кенг қамровли жамоат бог'ларига муҳтож.

Бундай маконнинг энг машҳур намуналаридан бири, пухта о'йланган ва қурилган бо'либ, Ню-Ёрк шаҳрининг марказида жойлашган: Марказий бог'. У табиий ландшафт сифатида ко'ринса-да, унинг ичидаги деярли ҳар бир элемент ме'морлар, муҳандислар ва бог'бонлар томонидан атайлаб лойиҳалаш натижасидир.

Газета фотожурналисти Эвгений Сорочин бог'ни кезиб чиқиш учун бир неча соат сарфлади, унинг асосий ҳудудларини суратга олди ва хусусиятларини аниқлади.

1840-йилларга келиб, Ню-Ёрк тез сур'атлар билан кенгайиб борди. Голланд, инглиз, франсуз, шотланд ва скандинавиялик ко'чманчиларнинг авлодларидан, шунингдек, афро-америкаликлар ва яҳудийлардан иборат хилма-хил аҳоли ирланд ва немис иммигрантларининг сони ортиб бориши билан янада ко'пайди.

Шаҳар зичлиги ошгани сайин, жамоат жойларининг танқислиги тобора ко'проқ яққол ко'риниб борди. Мавжуд бог'лар ва майдонлар ко'пинча хусусий бо'либ, фақат Ню-Ёркнинг бадавлат аҳолиси учун очиқ эди.

Журналистлар, ме'морлар ва фуқаролик ислоҳотчилари бу вазиятга қарши чиқишди ва шаҳарнинг даромади ёки келиб чиқишидан қат'и назар, ҳамма учун очиқ бо'лган катта жамоат бог'ини ташкил этишини тарг'иб қилишди.

Ню-Ёрк, АҚШ, 2025-йил декабр.

1853-йилда Ню-Ёрк штати қонун чиқарувчи органи бог'ни яратишга рухсат берди. Шаҳар Манхеттендаги 59 ва 106-ко'чалар орасидаги эгаларидан ер сотиб олишни бошлади. 1857-йилда дизайн танлови бо'либ о'тди.

33 та тақдимот орасидан г'олиб деб топилган иш ёзувчи ва фермер Фредерик Ло Олмстед ва ёш инглиз ме'мори Калверт Вокс томонидан тақдим этилган "Яшил режа" бо'лди. Уларнинг таклифи майдоннинг тошлоқ, ботқоқли рельефини тегилмаган ёввойи табиатни тақлид қилиш учун пухта ишлаб чиқилган ландшафтга айлантиришни ко'зда тутган эди.

Марказий бог'нинг қурилиши 16 йил давом этди, 1858-йилда бошланган, ищи кучи 20 000 дан ошди. Улар тепаликларни текисладилар, ботқоқликларни қуритдилар ва чиқиб турган тош чиқишларини портлатиш учун порохдан фойдаландилар, бу эса рельефни ме'морларнинг режаларига мослаштириш учун о'згартирди.

Муҳандисликнинг асосий вазифаси шаҳарни паркнинг о'зида яшириш эди.

66, 79, 86 ва 96-ко'чаларда шарқ-г'арб транспортини осонлаштирадиган то'ртта ко'ндаланг ё'л ер остига чо'киб кетган ва то'сиқлар ва зич дарахтлар билан то'силган эди. Бир неча фут баландликдаги майсазорни кесиб о'тган одам пастдаги фаолиятни сеза олмайди.

Худди шу тамойил - бир турдаги ҳаракатни бошқасидан ажратиб туриш - паркнинг қолган инфратузилмасини лойиҳалашга раҳбарлик қилди. О'ттизта ко'прик ва арклар қурилди. Ба'зилари пиёдалар, отлиқлар ва транспорт воситаларининг бирлашишига ё'л қо'ймаслик учун алоҳида ҳаракатланади; бошқалари улар тақдим этадиган эстетик ко'ринишдан бошқа ҳеч қандай мақсадга хизмат қилмайди. Улар турли хил материаллардан, жумладан, қуйма темир, гранит, тош, г'ишт ва ёг'очдан қурилган бо'либ, уларнинг ҳар бири атрофдаги манзарани то'лдириш учун танланган.

Паркнинг жанубий қисмидаги тош иншоот бо'лган Далеҳеад Арч 1860 ва 1862 йиллар оралиг'ида ме'мор Салверт Ваухнинг лойиҳаси асосида қурилган.

Паркнинг о'зига хослиги атрофдаги Манхеттен тармог'идан кескин фарқ қилади. 19-аср бошларига оид бу жойлашув оқилона ва самарали, аммо оролнинг асл тепаликлари ва сойларини ко'п жиҳатдан э'тиборсиз қолдиради. Марказий Парк унинг энг муҳим истисносига айланди, то'г'ри чизиқлар о'рнини босувчи эгри-бугри ё'ллар ва табиий шакллар ландшафти.

Бугунги кунда парк 341 гектар майдонни эгаллайди. Унинг ҳудудида 170 дан ортиқ турни ифодаловчи тахминан 20 000 та дарахт о'сади. Улар орасида маҳаллий эманлар, қараг'айлар, заранглар, чинорлар ва бошқа минтақалардан махсус импорт қилинган турлар бор.

Унинг ҳовузлари ва ко'лларида бешта тошбақа тури ва турли хил балиқлар яшайди. Бу ерда балиқ овлашга фақат тутиб қо'йиб юбориш асосида рухсат берилади.

Бугунги кунда парк 341 гектар майдонни эгаллайди. Майсазорларда тахминан 2400 та синсап яшайди, бу рақам 2018-йилда о'тказилган Марказий Парк синсапларини ро'йхатга олиш билан тасдиқланган.

Парк орқали қушларнинг асосий миграция ё'ли о'тади, унда 200 дан ортиқ қайд этилган турлар, жумладан, қирг'ийлар, бойқушлар, о'рдаклар ва г'озлар мавжуд. Уларнинг асосий диққатга сазовор жойи - бу 15 гектарлик о'рмонли майдон бо'либ, у эгри-бугри ё'ллар, тошлар ва сойларга эга.

Рамбле нафақат сайёҳларни, балки шаҳар бо'йлаб қушларни кузатувчиларни ҳам о'зига тортади. Улар Манхеттеннинг "энг ёввойи" бурчаги бо'лган бу жойни дам олиш учун танлайдиган ко'чиб юрувчи қушларни кузатиш учун соатлаб вақт сарфлашади.

Кундалик парваришлаш ишлари шаҳар ҳукумати билан ҳамкорликда паркни бошқарадиган хусусий нотижорат ташкилот бо'лган Марказий Паркни муҳофаза қилиш ташкилоти томонидан амалга оширилади. У паркнинг маблаг'ларининг тахминан 75 фоизини хусусий хайриялар орқали қоплайди, қолган қисмини эса шаҳар та'минлайди.

Ландшафт тарихчиси ва ме'мори Элизабет Барлоу Рожерс ташкилотни 1980-йилда, паркнинг ёмонлашувига жавобан, бир гуруҳ Ню-Ёрклик фаоллар билан биргаликда ташкил этган. 1970-йилларнинг охирига келиб, майсазорлар қург'оқчил чангга айланиб, ёдгорликлар, ко'приклар ва қоялар графити билан қопланган эди. Бу пасайиш ко'п йиллик шаҳар маблаг'ларининг етишмаслиги, айниқса, 1970-йиллардаги Ню-Ёркдаги молиявий инқироз даврида, умумий бепарволик ва ёмон бошқарув билан янада кучайганлиги натижасида юзага келди.

Ҳозирда Табиатни муҳофаза қилиш ташкилотида 400 га яқин то'лиқ ищи ишлайди. Улар майсазорлар, дарахтлар ва сув ҳавзаларини парвариш қиладилар, дарахтларнинг соябонларини олхо'ри билан қоплайдилар ва касал о'симликларни даволайдилар.

Минглаб хусусий донорлар ҳам паркни қо'ллаб-қувватлайдилар. Масалан, "Адапт-а-Трее" дастури орқали хайрия қилувчилар янги ко'чат экиш учун 500 доллар ёки етук дарахтни ҳомийлик қилиш учун 7500 доллар хайрия қилишлари мумкин. Иккинчисини э'тироф этиш учун хайрия қилувчиларга Адабий ё'л бо'йлаб о'рнатилган гранит маркер берилади.

2008 ва 2010 йиллар оралиг'ида табиат ёзувчиси Эдвард Барнард ва дизайнер ва қушларни о'рганувчи Кен Чая паркнинг дарахтлари ва ландшафтлари бо'йича батафсил, тасвирланган қо'лланма харитаси бо'лган *Сентрал Парк Энтегре* устида ҳамкорлик қилишди.

Икки ярим йил давомида улар паркни пиёда о'рганиб, ҳар бир дарахтни қо'лда ҳужжатлаштирдилар. Охир-оқибат, улар деярли 20 000 та дарахтни харитага туширдилар. Босма нашри 2010 йилда нашр этилди. Интерактив версияси мобил илова сифатида мавжуд.

Марказий парк ба'зан дунёдаги энг йирик очиқ ҳавода сан'ат музейи деб аталади. Асосчилар дастлаб паркларни ҳайкаллар билан безашнинг Европа ан'анасини рад этишди.

Бетҳесда Террасе бундан мустасно бо'лди. Ушбу ме'морий мажмуа - майдон, зинапоялар, фаввора ва аркада - бошиданоқ паркнинг оммавий сан'ат учун асосий жойи сифатида о'йлаб топилган.

Бу маконнинг марказида Эмма Стеббинснинг *Сувлар фариштаси* ҳайкали билан безатилган фаввора жойлашган. Унда сувнинг шифобахш кучи ҳақидаги библиядаги ма'лумотга ишора қилинади. Шунингдек, у 1842-йилда Ню-Ёркни тоза сув билан та'минлай бошлаган Кротон акведукининг очилишини хотирлайди.

Бетҳесда Террасе ва унинг фаввораси кинодаги энг таниқли суратга олиш жойларидан бирини ташкил қилади. *Қасоскорлар* (2012) филмининг со'нгги саҳнасида Тор Асгардга жо'наб кетишдан олдин жамоа билан хайрлашади. *Жон Уик: 2-боб* филмида Кеану Ривзнинг қаҳрамони франшизанинг асосий шахсларидан бири бо'лган Уинстон билан учрашади. *Уйда ёлг'из 2* филмида ёш Кевин бу ерда каптарларни боқади.

Мажмуанинг яна бир о'зига хос хусусияти - бу Бетҳесда Террасе Арсаде, ёпиқ ё'лак.

Унинг шифтини геометрик ва гулли нақшларда жойлаштирилган қарийб 16 000 та энкаустик керамик плиткалар билан безатилган. Техника рангли лойни плитка юзасидаги чуқурчага солиб, кейин уни лой билан бирга куйдиришдан иборат.

Энкаустик плитка ишлари Европада 13-асрдан бери ма'лум. Бу, айниқса, о'рта аср Англиясида кенг тарқалган бо'либ, у ерда соборлар ва аббатликларнинг полларини безаб турарди. 19-асрда инглиз фирмаси Минтон бу ан'анани қайта тиклади ва Арсаде учун махсус энкаустик плиткалар ишлаб чиқарди.

Филмларни суратга олиш жойлари учун яна бир ко'риш керак бо'лган жой - бу 1862-йилда қурилган ко'л устидаги оқланган чо'ян ко'прик Бов Бридге. У Вуди Алленнинг *Манхеттен* ва *Сеҳрланган* филмларида, қаҳрамонлар унинг устида қо'шиқ айтиб, рақсга тушадиган саҳнада пайдо бо'лади. Ко'прикка қизиқиш *О'ргимчак одам 3* филмидан кейин ортди, унда Петер Паркер Мери Жейнга турмушга чиқишни таклиф қилишни режалаштирган, аммо у билан ажрашган.

Шунингдек, паркда ёдгорлик лавҳалари, барельефлар ва энг муҳими, ҳайкаллар жойлашган. Хусусий шахслар, фуқаролик гуруҳлари ва профессионал ташкилотлар буларнинг ко'пини хайриялар орқали молиялаштирган.

Иммигрант жамоалари о'зларининг таниқли ватандошларини паркда намойиш этишни истаб, ушбу ёдгорликларнинг бир қисмини буюртма қилишди. Немис ҳамжамияти файласуф ва драматург Фридрих Шиллернинг бюстини совг'а қилди. Шотландияликлар о'зларининг миллий шоири Роберт Бернс ва ёзувчи Валтер Скоттга ёдгорликлар о'рнатдилар. Италияликлар ватанпарвар Жузеппе Маззинининг бюстини қо'йишди. Ирландияликлар шоир Томас Мурнинг ҳайкалини о'рнатдилар.

Полша қироли Владислав Ягеллонинг ҳайкали 1945-йилда паркга келтирилди. У дастлаб 1939-йилги Бутунжаҳон ко'ргазмасидаги Полша павилони учун яратилган эди. Бироқ, Полша-Америка ташкилотлари уни бу ерда о'рнатишга ко'маклашдилар.

Вақт о'тиши билан парк Ню-Ёркнинг маданий ва иммигрантлар тарихини акс эттирувчи харитага айланди.

Ташриф буюрувчилар ахборот киосклари, босма хариталар ва ё'л четидаги белгилар ёрдамида ҳаракатланишлари мумкин. Бироқ, энг кутилмаган усул чироқ устунлари билан бог'лиқ. Уларнинг ҳар бирида энг яқин чорраҳани белгилайдиган ва паркнинг қайси томонида эканлигингизни ко'рсатадиган то'рт хонали код мавжуд.

Тизим дастлаб парк ходимлари учун та'мирлаш учун ма'лум чироқ устунларини топиш учун яратилган. Кейинчалик ташриф буюрувчилар ҳам уни қо'лладилар. Код фавқулодда вазиятларда ҳам одамнинг жойлашувини аниқлашга ёрдам беради.

Бу тизим қо'лланилмайдиган ягона жой - бу умуман чироқ устунлари бо'лмаган Тҳе Рамбле.

Бог' бо'йлаб ташриф буюрувчилар дам олиш учун скамейкаларни топишлари мумкин. Уларнинг 9000 дан ортиг'и бор, уларнинг ко'плари шахслар хотирасига о'рнатилган ёки Адопт-а-Бенч дастури орқали хайрия қилинган.

Марказий бог' ҳар йили 42 миллиондан ортиқ ташриф буюрувчини жалб қилади.

Одамлар бу ерга сайр қилиш ва пикник қилиш, югуриш, велосипедда ёки қайиқда сайр қилиш, бейсбол ва бошқа спорт турлари билан шуг'улланиш учун келишади.

Бог'нинг энг ёш ташриф буюрувчиларига йигирма битта бепул о'йин майдончаси хизмат ко'рсатади, уларнинг ҳар бири о'зига хос дизайн ва диққатга сазовор жойлар то'пламига эга.

Бог'да мунтазам равишда оммавий тадбирлар ва маҳорат дарслари о'тказилади: махфий капалаклар бог'ига ёзги сайрлар, шахмат ма'рузалари ва турнирлари, бог'бонлар бощилигидаги Консерватория бог'ига экскурсиялар ва қушларни кузатиш бо'йича танишув машг'улотлари. Шунингдек, ташриф буюрувчилар парк қурилишидан олдин Ню-Ёркнинг энг йирик қора танли уй эгалари жамоаси бо'лган Сенеса қишлог'ига экскурсиялар уюштиришлари мумкин.

Ко'пгина тадбирлар бепул, аммо ба'зилари учун пуллик кириш талаб этилади. Жадваллар ва тафсилотлар бог'нинг веб-сайтида мавжуд.