Дунёдаги энг машҳур бурга бозорлари қандай тузилган ва нима учун улар сақланиб қолган? Газета шарҳи

Газета дунёдаги энг машҳур бурга бозорларини ко'риб чиқди, уларнинг тузилиши ва уларни сақлаб қолиш сабабларини о'рганиб чиқди.

Тошкент бозорлари ва уларнинг келажаги

О'збекистон Президентининг 2026-йил 27-июлдаги 2026-2027 йилларда пойтахтни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга қаратилган фармонига мувофиқ, Тошкент бозорлари ва уларнинг филиаллари хусусий инвесторлар билан аукционга қо'йилади. Қайта қуриш режалаштирилган 35 та жой орасида Александр Солженицин ва Дина Рубина томонидан тасвирланган афсонавий Тезиковканинг то'г'ридан-то'г'ри вориси деб ҳисобланган Янгиобод о'з-о'зидан пайдо бо'лган бозор ҳам бор. Бу бозор экскурсиялар, коллекторлар ва совет антикварларини излаётган хорижий сайёҳларни о'зига тортади.

Шу фонда бозорнинг бузилиши мумкинлиги ижтимоий тармоқларда фаол муҳокама қилинмоқда. Бошқа шаҳарларнинг тажрибаси шуни ко'рсатадики, бурга бозорларининг тақдири жуда хилма-хил бо'лиши мумкин: ба'зилари о'нлаб йиллар давомида фаолият юритиб, бутун дунёдан коллекторлар ва сайёҳларни жалб қилади, бошқалари эса ҳатто диққатга сазовор жойлар ёки ҳимояланган жойлар мақомини олади. "Газета" олтита машҳур бурга бозорлари ва уларнинг эволюцияси ҳақида ҳикоя тақдим этди.

**Парижнинг Сен-Оуен шаҳри: Бурга бозорлари бешиги**

Дунёдаги энг йирик антиқа буюмлар бозори сифатида танилган Парижнинг Сен-Оуен шаҳри ҳам "бурга бозори" атамасининг келиб чиқиши билан бог'лиқ. Унинг тарихи 1880-йилларда, Парижлик чиқинди сотувчилари ко'чаларда топилган буюмларни йиг'иб, қайта сотишганида бошланган. Префект Эжен Пубел шаҳар аҳолисига ахлатларини ёпиқ темир қутиларга ташлашни буюрганидан со'нг, ташлаб кетилган буюмларга кириш сотувчилар учун қийинлашди ва улар шаҳар чегараларидан чиқиб кетишга мажбур бо'лишди.

Бозорнинг расмий туг'илган санаси 1885-йил деб ҳисобланади, о'шанда Сен-Оуен коммунаси биринчи марта сотувчилардан о'з маҳсулотларини ё'лакларга қо'йишни талаб қилган. "Марчé аух пусес" ("бурга бозори") номининг о'зи 20-асрнинг бошларида сотилган эскирган товарларнинг ҳолати туфайли пайдо бо'лган. Бир неча йил о'тгач, Париж матбуоти бозор ҳақида ёза бошлади ва метронинг пайдо бо'лиши билан у буржуа ва бадиий боҳемлар учун машҳур якшанба сайр қилиш жойига айланди. Аста-секин, о'з-о'зидан пайдо бо'ладиган савдо расталари атрофида биринчи ёпиқ бозорлар пайдо бо'ла бошлади: Верниссон (1920) биринчи бо'лди, ундан кейин Бирон (1925), Жулес-Валлèс (1938), Росиерс (1946) ва бошқалар - ҳар бири о'зига хос ихтисослашув ва характерга эга эди. 1920-йилларга келиб, бозор расман о'з мақомини олди ва бош ҳарф "П" билан ёзила бошлади - лес Пусес ("Бургалар").

Бугунги кунда Сен-Оуен 11 та ёпиқ бозор, бешта савдо ко'часи ва тахминан етти гектар майдонга тарқалган ко'плаб савдо расталарини о'з ичига олади. Унга ҳар йили беш миллиондан ортиқ одам ташриф буюради, айрим дам олиш кунлари эса 150 000 гача. Ташриф буюрувчилар сони бо'йича Сен-Оуен Франсиядаги энг машҳур сайёҳлик жойлари қаторига киради, Диснейленд, Нотре-Даме, Лувр ва Эйфел минораси билан бир қаторда. Бу ерда 1100 га яқин антиқа буюмлар сотувчилари, иккинчи қо'л буюмлар сотувчилари ва галерея эгалари ишлайди. Унинг маҳсулотларининг хилма-хиллиги бозорга "дунёнинг чордог'и" лақабини келтирди.

2001-йилда Париждаги бурга бозори Франсияда о'зининг атмосфераси ва руҳи учун ЗППАУП (Архитектура, шаҳар ва табиий меросни сақлаш зонаси) мақомини олган биринчи ҳудудлардан бирига айланди. Барча Сент-Оуен бозорлари ва ко'чаларининг харитаси, сотувчилар каталоги ва жойнинг батафсил тарихини расмий веб-сайтда топиш мумкин.

Лондоннинг Портобелло: Ищи синф маҳалласидан тортиб сайёҳлик масканигача

Лондондаги Портобелло бозори 150 йилдан ортиқ тарихга эга. Унинг пайдо бо'лишига 19-аср о'рталарида урбанизация туртки бо'лган. Қо'шни ҳудудлар ривожланиб бориши билан Портобелло ё'лида о'сиб бораётган аҳолини қондириш учун до'конлар ва озиқ-овқат до'конлари очилди. Вақт о'тиши билан турли мамлакатлардан савдогарлар келишди, бу эса бозор таклифларига та'сир ко'рсатди.

1936-йилдан бошлаб, Испания фуқаролар уруши бошланганидан со'нг, испан қочқинлари бу ерга жойлашиб, жанубий гастрономияни бозорга олиб келишди. Иккинчи Жаҳон урушидан со'нг, йиллар давомида о'г'ирланган буюмлар антиқа буюмлар билан аралаштирилган ҳолда сотилган Ислингтондаги Каледония бозори ёпилди. Унинг ба'зи савдогарлари Портобеллога ко'чиб о'тишди ва кейинчалик бу жойнинг о'зига хос белгисига айланган антиқа буюмлар ихтисослигини мустаҳкамладилар.

1950 ва 1960-йилларда бу аралашга Кариб денгизи жамоаси қо'шилди ва улар расмийларнинг таклифига биноан Британияга ишлаш учун келишди. Арзон ижара ҳақи, о'з навбатида, бо'лажак рассомлар ва мода дизайнерларини жалб қилди. Вивиенне Вествоод бу ерда қо'лда ясалган заргарлик буюмларини сотарди, Жон Леннон ва Мик Жаггер эса винтаге ҳарбий форма сотадиган до'конларга тез-тез боришарди. Слаш бас гитарачиси Пол Симонон болалигида до'конлардан бирида ярим кунлик ишлаган ва кейинчалик о'з услубини айнан о'ша ерда ривожлантирганини айтди. "Бутун дунё о'ша ко'чада юқорига ва пастга кезиб юргандек туюлди. Шунинг учун мен кенг дунёқараш билан улг'айганман. Бу ҳаяжонли, та'лим берувчи ва менда чуқур из қолдирган эди", деди у интервюсида.

1980-йилларнинг охирларига келиб, Портобелло ищилар синфи маҳалласидан Лондондаги энг қиммат ва замонавий маҳаллалардан бирига айланди. Ко'плаб узоқ вақтдан бери фаолият юритиб келаётган мустақил савдогарлар маҳаллий аҳолига қараганда ко'проқ сайёҳларга хизмат ко'рсатадиган тармоқ до'конлари, кафелар ва юқори даражадаги ресторанлар томонидан сиқиб чиқарилди.

2015-йилда бозорни 40 йилдан ортиқ вақт давомида бошқариб келган Вествай Труст хайрия ташкилоти бозор таназзулга юз тутганини э'лон қилиб, сайтни "Портобелло қишлог'и" номи остида қайта брендлаш ва қайта қуриш режасини э'лон қилди. Режада чодирни бузиш, уч қаватли "бозор биноси" қуриш ва атрофдаги жамоат майдонини та'мирлаш ко'зда тутилган эди. Маҳаллий аҳоли ва харидорлар бундай лойиҳалар "Лондоннинг моҳияти ва шахсиятини со'риб олиши", "ҳақиқий Портобелло"ни акс эттирмаслиги ва жамоатчилик фикрини ҳисобга олмаган ҳолда амалга оширилаётгани ҳақида петиция қо'зг'атдилар. Вествай23 номли алоҳида норозилик гуруҳи бозор ҳудудида намойиш уюштирди. Охир-оқибат, асосий қайта қуриш ишлари бекор қилинди. 2024-йилга келиб, чодир ва пол қопламаси янгиланиши ва бозорнинг винтаге модага э'тибор қаратишини та'кидловчи белги о'рнатилиши керак эди.

Вествай Труст билан бо'лган низо бу ҳикоянинг охирги боби эмас. 2026-йил бошида туман кенгаши уч йиллик маслаҳатлашувлардан со'нг 4,4 миллион фунт стерлинглик кенг ко'ламли ко'чаларни ободонлаштириш режасини тасдиқлади. Масалан, улар аравачалар ва савдо расталари учун ноқулай бо'лган гранит ё'лакчаларни асфалт билан алмаштиришга қарор қилишди ва бу 1,6 миллион фунт стерлингни тежашга ёрдам берди. Режа шунингдек, сув тошқинидан ҳимоя қилишни (2021-йилдаги ҳалокатли сув тошқинларидан кейин), янги ёритишни ва ногиронлар аравачаси учун қулайликни ҳам о'з ичига олган. 2025-йилда аҳоли кенгашга қарши да'во қилган вақтинчалик терроризмга қарши то'сиқлар доимий тортиб олинадиган устунлар билан алмаштирилади. Молиялаштириш шаҳар бюджетидан эмас, балки ишлаб чиқувчилар йиг'имидан келади. Туман кенгаши вакили Ким Тейлор-Смитнинг та'кидлашича, инвестициянинг мақсади "Портобелло ё'лини келажак авлодлар учун унинг тарихини ҳурмат қилган ҳолда ҳимоя қилиш"дир.

**Мадриднинг Эл Растро: Тарихнинг қонли изи**

Испания пойтахтида яна бир йирик Европа бит бозори - Эл Растро (испанча растро со'зидан "из" деган ма'нони англатади) жойлашган. Унинг номи Плаза Сассорродаги 15-асрга оид со'йишхона билан бог'лиқ - бу ердан ҳайвонларнинг жасадлари ко'ча бо'йлаб тери заводларига судраб олиб келинган ва қонли из қолдирган. Бу ё'л атрофида аста-секин иккинчи қо'л савдо ривожланган.

Узоқ вақт давомида савдо бутунлай норасмий бо'либ қолди, сотувчилар о'з маҳсулотларини ко'чаларга қо'йишди. 1811-йилда шаҳар норасмий бозорни тартибга солишни бошлади, до'кон эгалари учун лицензияларни жорий этди. Шу билан бирга, юқори сифатли буюмларни сотадиган ҳақиқий антиқа буюмлар сотувчилари пайдо бо'лди. Икки аср давомида бозор Ла Латина туманидаги бир нечта блокларни, шунингдек, ко'плаб қо'шни хиёбонлар ва майдонларни эгаллаб, ҳар якшанба куни 100 000 дан ортиқ ташриф буюрувчиларни жалб қилди.

2020-йилда Эл Растро СОВИД-19 пандемияси туфайли ёпилди ва саккиз ой давомида ёпиқ қолди. Шаҳар расмийлари ҳафтасига атиги 135 та айланма до'кон очишни таклиф қилишди (одатдаги сиг'имнинг тахминан 12%), савдогарлар эса 50% банд бо'лишни талаб қилишди ва вазиятни "тарихий Растро до'конлари учун фалокат" деб аташди. Улар, шунингдек, оилаларнинг ба'зилари авлодлар давомида мавжуд бо'лган ан'анавий маконларини сақлаб қолиш кафолатларини талаб қилишди. Музокаралар давом этаётган бир пайтда, Мадридда 500 дан ортиқ одам бозорни қо'ллаб-қувватлаш учун намойиш о'тказди ва шаҳар ҳокимиятидан қайта очиш режасини қайта ко'риб чиқишни ва савдогарларнинг шартларига рози бо'лишни талаб қилди. Охир-оқибат, бозор ноябр ойи охирида 50% сиг'им билан очилди: 1000 та савдо растасининг ярми навбатма-навбат ишлади, бир вақтнинг о'зида максимал 2700 кишига рухсат берилди.

Бугунги кунда Эл Растро товарлар турига қараб бо'линган: ба'зи ё'лакларда иккинчи қо'л кийимлар сотилмоқда, бошқаларида эса антиқа китоблар, мебеллар ва расмлар сотилмоқда. Бозорнинг алоҳида бо'лими винил пластинкалар, эски журналлар ва о'йинчоқларга ихтисослашган. Рибера де Суртидорес бо'йлаб қайта ишланган биноларда ёпиқ антиқа буюмлар галереялари фаолият юритади. Улар тангалар, почта маркалари ва эски фотосуратларни сотадилар. Бозорда озгина овқат бор, лекин яқин атрофда ташриф буюрувчилар савдо расталарини ко'риб чиққандан кейин то'хтайдиган ко'плаб барлар мавжуд.

Тбилисидаги Қуруқ Ко'прик: СССР қулашининг мероси

Бурга бозорлари собиқ Совет мамлакатларида ҳам мавжуд. Энг машҳурларидан бири Тбилисидаги Қуруқ Ко'прикда жойлашган бо'либ, у о'з номини Кура дарёсининг дренажланган ва унинг о'рнига ё'л қурилган тармог'и шарафига олган.

Тбилисидаги Қуруқ Ко'прикдаги бурга бозори 1990-йилларнинг бошларида, СССР қулаганидан кейин пайдо бо'лган. Бозор иқтисодиётига о'тиш, давлат корхоналарининг ёпилиши, гиперинфляция ва фуқаролик можаролари шароитида ко'плаб аҳоли ишсиз ва даромадсиз қолди. Улар ко'прикда шахсий буюмлар, оилавий меросхо'рлар ва уй-ро'зг'ор буюмларини сотишни бошладилар.

Бугунги кунда о'з-о'зидан пайдо бо'лган бозор нафақат ко'прикни, балки Кура дарёси қирг'ог'ига қисман чо'зилган қо'шни паркни ҳам эгаллайди. Бу ерда улар самоварларни, чой то'пламларини, винил пластинкаларни, эски камераларни, орден ва медалларни, жарроҳлик асбобларини, заргарлик буюмларини, расмларни ва кумуш идишларни сотадилар. Товарлар йиг'ма столларга, автомобил капотларига ва ерга қо'йилган. Сотувчилар буюмларнинг тарихини тушунтирадилар ва мижозлар билан суҳбатлашишдан мамнун бо'ладилар.

**Сеул Ҳвангҳак-донг: Доккаеби бозори**

Сеулнинг Ҳвангҳак-донг бурга бозори ёки маҳаллий аҳоли уни "Доккаеби бозори" деб атайди, аста-секин ривожланди. 1950-йилларда, Корея урушидан кейин, у Америка ҳарбий базаларидан олинган буюмларни: форма, соатлар, сигареталар ва консерва маҳсулотларини сотарди. Шунингдек, улар уруш пайтида уйларини ё'қотган одамлар қолдирган маиший техника, асбоблар ва мебелларни ҳам сотардилар. Бир версияга ко'ра, бозор фолклорга ко'ра, эски ва кераксиз буюмларни қимматбаҳо буюмларга айлантира оладиган гоблин шарафига "Доккаеби" деб номланган.

1960-йилларнинг охирларида Чеонггьечеон оқими бетон қоплама билан қопланган ва унинг устига баланд ё'л қурилган. Қурилиш пайтида бузиб ташланган харобалар аҳолиси бошқа жойга ко'чирилган, аммо ко'пчилик қайта қурилгандан со'нг бу ҳудудга қайтиб келишган. 1970-йилда яқин атрофда Самил турар-жой мажмуаси очилди ва бу ко'ча савдосига янги куч баг'ишлади. Бозор "Олтин хиёбон" лақабини олди. У шунингдек, "Чумолилар бозори" ва "Ҳамма нарса бозори" номи билан ҳам танилган.

2000-йилларнинг бошларида шаҳар ма'мурияти Чеонггьечеонни тиклашни бошлади: баланд ё'л демонтаж қилинди ва оқим қайта очилди. Хванхакдонг савдогарлари мажбуран ко'чирилди - аввал собиқ Донгдаемун стадиони ҳудудига, кейин Синсеол-донг маҳалласидаги собиқ мактаб биносига. Бозор расман "Сеул халқ бурга бозори" деб о'згартирилди.

Бугунги кунда у иккинчи қо'л кийимлар ва бошқа буюмлар, антиқа буюмлар, ан'анавий корейс сувенирлари ва қо'л сан'атлари ҳамда тайёр овқатлар сотади. Иккинчи қаватда стилизе қилинган фото зона фаолият юритади: маҳаллий аҳоли о'тмишни эслатувчи интерьерларда суратга тушиш учун келади, сайёҳлар эса ан'анавий корейс маданиятини бошдан кечириш учун келишади.

**Пекин Панжиаюан: "Арвоҳлар бозори"**

Пекин Панжиаюан Осиёдаги энг йирик антиқа буюмлар бозори сифатида танилган. "Арвоҳлар бозори" лақаби 19-аср охири ва 20-аср бошларида, Қинг сулоласи қулаши даврида пайдо бо'лган. Банкрот амалдорлар ва зодагон оилалар а'золари яширинча меросхо'р буюмлар ва антиқа буюмларни сотишган. Меросни сотиш шармандали ҳисобланган, шунинг учун битимлар тунда, чироқ нури остида амалга оширилган ва савдо тонг отганда то'хтаган. Бу жойда замонавий бозор деярли бир аср о'тгач, 1980-йилларнинг бошларида пайдо бо'лган. Пекин аҳолисининг кичик бир гуруҳи ҳовлиларда сан'ат асарлари ва оилавий коллексиялардан буюмларни сотишни бошладилар. О'ша пайтда антиқа буюмлар савдоси тақиқланганлиги сабабли, бозор ноқонуний фаолият юритган, аммо тезда Пекин коллекторлари орасида машҳур бо'либ кетган. Вақт о'тиши билан савдогарлар кенгайишга мажбур бо'лишди ва 1992-йилда Панжиаюан расман тан олинди.

Бозор 2008-йилги Олимпия о'йинлари учун қайта қурилди. Бироқ, реконструксиядан кейин антиқа буюмлар савдоси давом этди.

Бугунги кунда Панжиаюан дунёдаги энг йирик антиқа буюмлар ва иккинчи қо'л буюмлар бозоридир. Ҳисоб-китоблар турлича бо'либ, 4-5 гектар майдонда 3000 дан 4000 гача до'конлар жойлашган. Улар олтита тематик зонага бо'линган бо'либ, антиқа буюмлар, мебел, тош буюмлари, хаттотлик, расм ва чинни буюмлар сотилади. Алоҳида бо'лимлар Хитой халқлари, жумладан, хуей, мо'г'ул, миао, корейс ва манжурларнинг маҳсулотларига баг'ишланган.