"Ноёб экстремал ҳодиса деб ҳисобланган нарса аста-секин нормага айланиб бормоқда." Глобал исиш ва унинг оқибатлари бўйича климатолог.

"Илгари ноёб экстремал ҳодиса деб ҳисобланган нарса аста-секин нормага айланиб бормоқда", - деб иқлимшунос глобал исиш ва унинг оқибатларини шундай та'рифлади.

Марказий Осиё иқлим о'згариши та'сирига энг заиф минтақалардан биридир. Ҳатто глобал исиш 1,5 даража Селсий бо'лса ҳам, бу минтақада ҳарорат уч даражадан ко'проқ ко'тарилиши мумкин. Бу ердаги музликлар қоплами йилига тахминан 0,5% га камайиб бормоқда.

О'збекистонда ерларнинг деградацияси дақиқасига тахминан 9 квадрат метр тезликда содир бо'лмоқда ва со'нгги 15 йил ичида аҳоли жон бошига то'г'ри келадиган сув миқдори деярли икки баравар камайди.

"Газета" Россиянинг "Табиат ва одамлар" жамг'армасининг иқлим бо'йича мутахассиси, 1993 йилдан бери БМТнинг иқлим о'згариши бо'йича доиравий конвенцияси бо'йича музокараларда иштирок этувчи ва 2007 йилда Нобел тинчлик мукофотига сазовор бо'лган иқлим о'згариши бо'йича ҳукуматлараро панел (ИПСС) ҳисоботларининг бош муаллифи Алексей Кокорин билан суҳбатлашди. У иқлим билан аслида нима содир бо'лаётгани, одамлар глобал исишнинг асосий сабабими ёки ё'қми ва Марказий Осиё ва дунёни нима кутаётгани ҳақида суҳбатлашди.

Алексей Кокорин та'кидлади: "Аввало, тушуниш муҳим: ҳозирги иқлим о'згариши сайёра учун фалокат эмас. Сайёра янада жиддий иқлим о'згаришини бошдан кечирди. Аммо бу инсон ҳаёти учун жиддий, илмий жиҳатдан исботланган муаммо. Ба'зи мамлакатлар учун оқибатлар нисбатан о'ртача бо'лади. Бошқалар учун улар аллақачон фожиага айланиб бормоқда. Ба'зи жойларда одамлар сурункали сув танқислигига дуч келмоқда, бошқаларида денгиз сатҳи ко'тарилмоқда, бошқаларида эса одатий яшаш шароитлари аста-секин чидаб бо'лмас ҳолга келмоқда."

Шунинг учун ҳам глобал ҳамжамият ҳозирда нафақат иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтиришни, балки энг заиф мамлакатларга ёрдам беришни ҳам муҳокама қилмоқда. Улар аллақачон иқлим о'згариши оқибатларига мослашиш учун ресурсларга муҳтож - сув ресурсларини ҳимоя қилишдан тортиб, қишлоқ хо'жалиги ва инфратузилмани қайта тиклашгача.

2015-йилда деярли барча мамлакатлар томонидан қабул қилинган халқаро шартнома бо'лган Париж келишуви о'зининг асосий мақсади сифатида бу асрда о'ртача глобал ҳароратнинг ошишини саноатгача бо'лган даражадан 2 даражадан пастроқ ушлаб туриш ва исишни 1,5 даражагача чеклаш бо'йича са'й-ҳаракатларни давом эттиришни белгилаб қо'йган.

"1,5 ва 3 даража исиш о'ртасидаги фарқ экстремал ҳодисаларнинг жиддийлигида эмас, балки уларнинг қанчалик тез-тез содир бо'лишида", деб тушунтирди Кокорин.

Иссиқлик то'лқинлари ҳар доим мавжуд бо'лган. 19-асрда экстремал иссиқлик то'лқинлари ҳар 50 йилда бир марта содир бо'лиши мумкин эди. Ҳарорат тахминан бир даражага ко'тарилиши билан бундай ҳодисалар ҳозирда тахминан ҳар 10 йилда бир марта содир бо'лади. Глобал исиш аллақачон 1,5 даража Селсийга яқинлашмоқда ва бундай аномалиялар тахминан саккиз баравар тез-тез содир бо'лмоқда.

Агар исиш 3-4 даража Селсийга еца, иқлим тубдан о'згаради. 3 даража Селсийда илгари ҳар 50 йилда бир марта содир бо'лган иссиқлик то'лқинлари ҳар икки-уч йилда бир марта такрорланиши мумкин. 4 даража Селсийда улар йиллик ҳаётга айланади. Бу бутунлай бошқача ҳаёт.

Худди шу мантиқ қург'оқчилик ва сув тошқинларига ҳам тегишли. Илгари ноёб экстремал ҳодиса деб ҳисобланган нарса аста-секин янги нормага айланиб бормоқда. Шу сабабли, минтақалар о'з инфратузилмасини қайта тиклашлари керак бо'лади.

Масалан, Урал дарёси ҳавзаси (Россия) аҳолиси о'з то'г'онларини ҳар 20-30 йилда бир марта содир бо'ладиган сув тошқинлари учун эмас, балки анча тез-тез содир бо'ладиган сув тошқинлари учун лойиҳалаштиришлари керак бо'лади.

Шу билан бирга, айрим ҳудудлар иқлим о'згаришидан фойда ко'ришлари мумкин. Масалан, Шимолий Қозог'истон. У ерда бироз ко'проқ ёг'ингарчилик ва бироз юқори ҳарорат кутилмоқда. Совуқлар давом этади, аммо улар камроқ бо'лади. Бироқ, бундай ҳудудлар дунёда кам.

"Вазият қанчалик жиддий эканлиги сиз қаерда яшашингизга бог'лиқ. Агар сиз Тинч океанидаги кичик оролда яшасангиз, дунё сиз учун аллақачон ё'қотмоқда. Сизнинг оролингиз ҳалокатга учраган. Худди шу нарса Жануби-Шарқий Осиё ёки Жанубий Африканинг пасттекислик ҳудудларига ҳам тегишли, бу ерда ёг'ингарчилик камайиб бормоқда, ер ости сувлари камайиб бормоқда ва аҳоли сони юз миллионлаб. Бундай жойлардаги одамлар ҳали ҳам ҳаётларини давом эттиришга вақт топишлари мумкин, аммо уларнинг фарзандлари ёки набиралари кетишга мажбур бо'лишлари мумкин - бу ҳудуд аста-секин яшашга яроқсиз ҳолга келади", деб та'кидлади эксперт.

Марказий Осиёдаги вазият 50/50 га яқинроқ. Ҳа, 21-аср охирига келиб, ёзги ҳарорат 20-аср охирига қараганда тахминан беш даража юқори бо'лиши мумкин, аммо одамлар иссиққа мослашишлари мумкин: кондиционерлардан фойдаланишлари ва турмуш тарзини о'згартиришлари мумкин.

Асосий муаммо ҳароратнинг ко'тарилишида эмас, балки сув режимининг о'згаришида. Ёг'ингарчилик ё'қолмайди, лекин у бошқача тақсимланади. Бугунги кунда музликлар табиий сув аккумуляторлари вазифасини бажаради. Улар қишда қор ва муз то'плайдилар ва ёзда аста-секин дарёларга сув чиқарадилар. Музликлар камайганда, бу аккумулятор ишламай қолади: қишда ко'проқ сув келади, ёзда эса энг зарур бо'лган пайтда анча кам сув келади.

О'збекистондаги асосий муаммо сув танқислигидир. Шунинг учун қишлоқ хо'жалиги анча қийин даврга дуч келади. Агар ҳаддан ташқари иссиқлик жуда тез-тез учраса, о'симликлар энди одамлар каби осон мослаша олмайди.

Хо'ш, илгари бир неча о'н йилликда бир марта содир бо'лган энг ёмон сув кам бо'лиш даврини тасаввур қилинг. Агар бундай даврлар энди икки-уч баравар тез-тез содир бо'лса, биз қишлоқ хо'жалигига ёндашувимизни о'згартиришимиз керак бо'лади.

Масалан, бошқа етиштириш технологияларига - гидропоника, аеропоника ва вертикал иссиқхоналарга о'тиш зарур бо'лади. Бундай технологиялар аллақачон мавжуд, аммо уларни жорий этиш ҳали ҳам қиммат.

Мутахассисларнинг фикрига ко'ра, Пскем ҳавзасидаги музликлар майдони - Тошкент вилояти учун сув та'минотининг асосий манбаи - 1957 йилдан бери тахминан 30% га камайди. Агар ҳозирги пасайиш сур'ати давом эца, О'збекистондаги музликлар кейинги икки аср ичида бутунлай ё'қ бо'либ кетиши мумкин.

Қург'оқчилик тез-тез содир бо'лиши билан экинлар, экиш муддатлари ва ҳатто уларни етиштириш географияси ҳам о'згариши керак бо'лади. Кунгабоқар илгари етиштирилган жойларда кузги буг'дой ёки қург'оқчиликка чидамли экинларга о'тиш керак бо'лиши мумкин. Гап экинларни умуман етиштириш мумкинми ёки ё'қми, эмас, балки ан'анавий қишлоқ хо'жалигини қандай қайта қуриш кераклигида.

Бу о'згаришлар нафақат ҳосилдорликка, балки одамларга ҳам та'сир ко'рсатмоқда. Мутахассислар "иқлим миграцияси" атамасини тобора ко'проқ қо'лламоқдалар. Ко'пинча одамлар иқлим то'г'ридан-то'г'ри о'згаргани учун эмас, балки қург'оқчилик, сув танқислиги ёки ҳосилдорликнинг пасайиши тирикчиликни та'минлашга имкон бермагани учун кетишади.

Халқаро Миграция Ташкилоти томонидан О'збекистоннинг бир нечта минтақаларида о'тказилган тадқиқот шуни ко'рсатдики, ҳаддан ташқари иссиқлик ва қург'оқчилик йилларида айрим ҳудудлардан аҳолининг чиқиб кетиши 10-15% га ошган.

"Глобал ҳароратнинг ко'тарилиши бевосита иссиқхона газлари чиқиндилари билан бог'лиқ бо'либ, унинг асосий манбаи энергетика сектори бо'либ қолмоқда. Шунинг учун қайта тикланадиган энергия манбаларига о'тиш иқлим о'згаришини секинлаштиришга ёрдам беради", деди Кокорин.

Ко'пгина ривожланган мамлакатларда чиқиндилар аллақачон камая бошлади. Деярли барча Европа, Канада, Австралия ва Қо'шма Штатлар аллақачон пасайиш ё'налишида. Ва бу фақат иқлим сиёсати масаласи эмас - бу иқтисодий жиҳатдан фойдали бо'либ бормоқда.

Бироқ, умумий манзара ҳали ҳам ко'п жиҳатдан энг йирик ривожланаётган иқтисодиётлар - Хитой, Ҳиндистон, Индонезия ва Ветнамга бог'лиқ. Бугунги кунда асосий савол шундаки, дунё энг юқори эмиссия нуқтасидан о'тиб кетдими, я'ни глобал иссиқхона газлари чиқиндилари о'сишдан то'хтаб, пасая бошлайдими. Жавоб асосан Хитойга бог'лиқ, чунки у дунёдаги энг йирик эмитент бо'либ қолмоқда.

"Мен ҳали бундай ма'лумотларни ко'рмадим, лекин Хитой бундай баёнотлар беришда жуда эҳтиёткор. Улар о'з ҳисоб-китобларига то'лиқ ишонч ҳосил қилмагунча, мақсадларига эришганликларини э'лон қилишмайди. Улар деярли энг юқори эмиссияга етганликларини англашлари мумкин, аммо улар буни фақат барча ма'лумотлар то'лиқ текширилгандан ва тасдиқлангандан кейингина оммага э'лон қилишади", деб қо'шимча қилди эксперт.

Шунга қарамай, со'нгги о'н йилликларда ко'рилган чоралар туфайли глобал сценарий аллақачон о'згарди. Атиги 15-20 йил олдин, аср охирига келиб ҳарорат тахминан 4 даража Селсийга ко'тарилиши кутилган эди. Ҳозирги ҳисоб-китоблар анча оптимистик - тахминан 2,3-2,5 даража Селсий. Иқлимшунос сифатида Кокорин 3 даража Селсий ҳақида гапиришни афзал ко'ради, чунки ҳар доим қо'шимча ноаниқликлар мавжуд. Лекин бу ҳали ҳам 4 дан анча яхши.

"Ё'қ. Иқлим о'згариши глобал муаммо бо'либ, уни фақат битта минтақанинг са'й-ҳаракатлари билан ҳал қилишнинг иложи ё'қ. Марказий Осиё бутунлай қайта тикланадиган энергияга о'ца ҳам, бунинг о'зи музликларнинг эришини то'хтата олмайди. Бу глобал миқёсда чиқиндиларни камайтиришни талаб қилади", деб та'кидлади Кокорин.

Биз маҳаллий даражада глобал иқлимга та'сир қила олмаймиз, лекин шаҳарларни иқлим о'згариши та'сирига чидамлироқ қила оламиз. Масалан, ко'каламзорлаштириш, сув ҳавзалари, яхши шамоллатиладиган ко'чалар ва ақлли шаҳарсозлик иссиқлик та'сирини камайтиришга ёрдам беради. Ко'каламзорлаштириш билан о'ралган бо'лиш бошқа нарса, лекин яланг'оч асфалт ёки чо'л билан о'ралган бо'лиш бутунлай бошқа нарса. Қабул қилинган ҳароратдаги фарқ жуда сезиларли бо'лиши мумкин.

"Иқлим о'згаришини ог'ир асфалт ролик сифатида тасаввур қилинг. У секин, аммо муқаррар равишда ҳаракатланади. Бу то'сатдан фалокат эмас, балки ҳеч нарса қилинмаса, о'рнатилган тизимларни ё'қ қиладиган босқичма-босқич жараён", деб та'рифлади мутахассис вазиятни мажозий ма'нода.

Юмшатиш - бу иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш орқали бу роликни то'хтатишга уринишдир. Мослашиш - бу одамларни ва энг заиф обьектларни о'з ё'лидан олиб ташлаш ёки уларни ҳимоя қилишга уринишдир. Ролик ҳаракатланади, лекин мустаҳкам қопқоқ остида ҳамма нарса бутунлигича ва тирик қолади. Айнан шу икки тамойил атрофида глобал иқлим сиёсати ҳозирда қурилмоқда.

Ривожланган давлатлар асосан чиқиндиларни камайтирадиган лойиҳаларга маблаг' ажратишга тайёр. Улар ривожланаётган мамлакатларнинг кам углеродли иқтисодиётга о'тишидан манфаатдор. Бу глобал исишни секинлаштиришга ёрдам беради, кенг ко'ламли иқлим миграцияси хавфини камайтиради ва шу билан бирга ривожланган мамлакатларнинг о'злари томонидан ишлаб чиқарилган технологияларга талабни яратади. Ко'пинча бундай ёрдам имтиёзли кредитлар шаклида тақдим этилади.

Бироқ, энг заиф мамлакатларнинг бошқа устуворликлари бор. Улар: "Ҳозирда бизда кам углеродли ривожланиш учун вақт ё'қ. Биз қишлоқ хо'жалиги, сог'лиқни сақлаш ва сув та'минотини ҳимоя қилишимиз керак", дейишади. Ва афзалроқ кредитлар орқали эмас, балки грантлар орқали, чунки ко'пинча бу пулни қайтаришнинг иложи ё'қ.

Шунинг учун иқлим музокараларида асосан иккита параллел мунозаралар мавжуд. Биринчиси, пулни қаерга сарфлаш керак: чиқиндиларни камайтириш (юмшатиш) ёки иқлим о'згаришининг аллақачон муқаррар оқибатларига мослашиш. Иккинчиси, молиялаштириш қандай шаклда бо'лиши керак: имтиёзли кредитлар ёки грантлар.

Мослашув мавзуси аста-секин халқаро музокараларнинг олдинги қаторига чиқмоқда. 10 йил олдин асосий масала эмиссияларни қандай камайтириш бо'лган бо'лса, бугунги кунда одамларга иқлим о'згариши оқибатларини енгишда қандай ёрдам бериш ҳақида тобора ко'проқ муҳокама қилинмоқда, бу оқибатларнинг олдини олишнинг иложи ё'қ.

Ривожланаётган давлатлар, айниқса Африка мамлакатлари ва бошқа заиф иқтисодиётлар маблаг'ларни қайта тақсимлашни талаб қилмоқда. Уларнинг мақсади мослашув ва эмиссияларни қисқартириш учун маблаг'ларни камида 50/50 нисбатга яқинлаштиришдир.

Битта сабаб шундаки, эмиссияларни қисқартиришни о'лчаш анча осон, аммо мослашиш анча мураккаброқ. Эмиссияларга келсак, ҳамма нарса аниқ: ба'зи ко'рсаткичлар бор эди ва энди улар пастроқ. Ёки, масалан, агар о'рмон экилган бо'лса, унинг о'саётганини ёки о'смаётганини текширишингиз мумкин. Лекин мослашувнинг муваффақиятини қандай о'лчайсиз?

Шунинг учун мамлакатлар ҳозирда мослашув чоралари самарадорлигини баҳолашнинг ягона тизимини ишлаб чиқмоқдалар. Бугунги кунга қадар бундай иш натижаларини баҳолаш имконини берувчи 59 та халқаро ко'рсаткич бо'йича келишиб олинди. Бунга мисол сифатида сувга кириш имкониятини келтириш мумкин. Масалан, аҳолининг неча фоизи илгари сув танқислигини ва қанча фоизи лойиҳа амалга оширилгандан кейин сув танқислигини о'лчаш мумкин.

"Энг кенг тарқалган ното'г'ри тушунча шундаки, ҳозирги иқлим о'згариши о'з-о'зидан содир бо'лмоқда ва одамлар бунга ҳеч қандай алоқаси ё'қ. Ҳа, Ер иқлими ҳар доим о'згарган. Одамлар пайдо бо'лишидан анча олдин исиниш ва совутиш даврлари бо'лган. Аммо ҳозир содир бо'лаётган воқеалар бутунлай бошқача", деб та'кидлади Кокорин.

Асфалт ролик билан таққослашни давом эттириб, у илгари кичик ролик бо'либ, олдинга ва орқага ҳаракатланарди. Қург'оқчилик нам даврлар билан алмашиниб турарди ва ҳарорат табиий равишда о'згариб турарди. Одамлар бу кичик роликни катта роликка айлантирдилар. Иқлим о'згаришини сезиларли даражада тезлаштирган ва жиддийроқ бо'лган нарса иссиқхона газлари чиқиндиларидир.

Ба'зан, психологик жиҳатдан, одамлар учун мас'улиятни табиатга юклаш осонроқ. Бу худди косани синдириб, кейин мушукни айблайдиган болага о'хшайди. Бошқа биров айбдор деб о'йлаш васвасаси пайдо бо'лади. Аммо инсоннинг иқлимга та'сири энди гипотеза эмас, балки илмий жиҳатдан тасдиқланган факт.

"Аниқ эмас. Ҳар бир инсон ишлаб чиқарилган барча нарсаларнинг охирги исте'молчисидир. Шунинг учун ко'п нарса бизнинг қарорларимизга бог'лиқ. Масалан, биз углерод изи камроқ бо'лган маҳсулот ёки хизмат учун бироз ко'проқ пул то'лашга тайёрмизми? Ко'пинча жавоб ё'қ. Ко'пчилик одамлар арзонроқ нарсани танлайдилар", деб хулоса қилди эксперт.

Албатта, асосий мас'улият ҳукуматлар ва бизнес зиммасида. Бироқ, қайси технологиялар ва маҳсулотлар ишлаб чиқилишини асосан исте'молчилар талаби белгилайди.