Нима хоҳласам, шуни қиламанми?

Нима истасам, шуни қиламанми?

Шундай қарорлар бўладики, уларнинг мазмун-моҳияти дастлабки расмий тушунтиришлардан эмас, балки ҳукумат кейинчалик уларнинг оқибатларини қандай тасарруф этишидан аён бўлади. Тошкентдаги кўчмас мулкнинг оммавий қайта баҳоланиши айнан шу тоифага киради. Мулозимлар буни баҳолаш тизимининг зарур янгиланиши, эскирган ёндашувлардан воз кечиш ва бозорга яқинроқ бўлган қийматга ўтиш деб атамоқдалар.

Бу тушунтиришда мантиқий асос бор: аввалги услубият ҳақиқатан ҳам бозор воқелигидан йироқ эди, чунки кадастр қийматини аниқлашда асосан қурилган йили, девор материали ва қаватлар сони ҳисобга олиниб, жойлашган жойи эътиборга олинмасди.

Бироқ муаммо ҳукумат ниҳоят квартира ва уйларнинг нархи қанча туришини аниқлашга қарор қилганида эмас. Муаммо олинган натижанинг кўламида ва шу билан бирга фуқароларга бир-бирига унчалик мос келмайдиган бир нечта иддаоларга бирданига ишонишни таклиф қилаётганларидадир.

Дастлабки натижаларга кўра, Тошкентдаги 600 мингдан ортиқ квартира аввалги 57,18 триллион сўм ўрнига тахминан 426,17 триллион сўмлик умумий қийматга эга бўлди. Яъни, давлат баҳоси тахминан 7,4 бараварга ошди. Якка тартибдаги уй-жойлар учун ўсиш айрим ҳолларда 15 бараваргача етмоқда. Шу билан бирга, тизим ишлаб чиқувчиларининг ўзлари янги қиймат бозорга яқинлаштирилганини ва ҳақиқий битимлар, риелторлар маълумотлари, жойлашув ва бошқа хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда ҳисобланганини таъкидламоқдалар.

Ва шу ерда савол туғилади: агар ҳукумат ҳақиқатан ҳам фуқаролар мулкининг бозорга максимал даражада яқин бўлган қийматини аниқлаган бўлса, нега у бир вақтнинг ўзида уларни бу қиймат гўёки солиқ солиш учун жиддий аҳамиятга эга бўлмаслиги кераклигига шунчалик қатъият билан ишонтиришга уринмоқда?

Ва бу ерда энг қизиқарлиси бошланади.

Мулозимларнинг айтишича, оммавий баҳолаш натижалари ҳозирча солиқ базаси ҳисобланмайди, улардан солиқ тизимида кейинчалик фойдаланиш масаласи эса алоҳида ҳал қилинади. Бундан ташқари, янги баҳолашнинг жорий этилиши солиқ юкининг ошишига олиб келмаслиги учун ставкаларни пасайтириш ваъда қилинмоқда.

Аммо бу тушунтириш тайёр жавоб сифатида жуда осон қабул қилинмоқда, ваҳоланки амалда ундай эмас. Чунки амалдаги механизмда кадастр қиймати аллақачон жисмоний шахсларнинг мол-мулк солиғи бўйича база сифатида ишлатилади. Бу солиқ қонунчилигининг мавжуд тамойилидир. Бинобарин, мулозимлар айнан янги оммавий баҳолаш ҳали солиқ базасига айланмагани ҳақида гапиришлари мумкин, аммо кўчмас мулк қийматининг ўзи солиқлар билан боғлиқ эмас деб даъво қилиш нотўғри: алоқа аллақачон солиқ солиш механизмининг ўзи томонидан ўрнатилган. Фарқ принципиалдир.

Агар ҳукумат мол-мулкнинг кадастр қийматини 7 бараварга оширса, у солиқни ҳисоблашда потенциал фойдаланиладиган кўрсаткични оширади. Бунда солиқ ошиб кетмаслиги учун, ҳақиқатан ҳам ставкани пасайтириш ёки чекловчи коэффициентни қўллаш мумкин. Аммо унда гап янги баҳолаш ва солиқ ўртасида боғлиқлик йўқлиги ҳақида эмас, балки бутунлай бошқа нарса ҳақида бормоқда: давлат солиқ базасининг ўсишини ҳисоблашнинг бошқа элементини ўзгартириш орқали вақтинчалик ёки қисман компенсация қилади. Булар турли нарсалар.

Бизга айтишяпти: янги қиймат солиқнинг ошишини англатмайди. Аммо янги қиймат солиқ базасини ўзгартириш учун имконият яратиши, келажакдаги тўлов миқдори эса ҳукумат ушбу база учун қандай ставка белгилашига боғлиқ бўлиши ҳақида сукут сақлашмоқда. Жамиятга айнан шуни тушунтириш керак.

Бунинг устига, солиқ параметрлари аллақачон ўзгармоқда. 2026 йил учун жисмоний шахсларнинг мол-мулк солиғи ставкалари ўтган йилга нисбатан ўртача тахминан 1,3 бараварга, айрим тоифалар бўйича эса анча юқори даражада индексация қилинди.

Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий маркази вакилларининг ўзлари қайта баҳолаш тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланилиши керак бўлган соҳаларни санаб ўтмоқдалар: ипотека, гаров, суғурта, кўчмас мулк олиб қўйилгандаги компенсациялар, инфратузилмавий режалаштириш, девелоперлар иши ва бошқа жараёнлар. Бошқача айтганда, ҳукумат очиқ айтмоқда: бизга фуқаролар мулкининг максимал даражада аниқ қиймати керак, чунки у кўплаб иқтисодий муносабатларда қўлланилади. Аммо унда оддий савол туғилади: нега солиқ тизими ушбу янги аниқлик тўсатдан аҳамиятини йўқотадиган ягона йўналиш бўлиб қолиши керак? Бундай бўлиши мумкин эмас.

Муаммонинг бошқа жиҳати ҳам бор. Ҳукумат дастлабки натижалар мулкдорлар учун очиқлигини, норози бўлганлар эса эътироз ва мулоҳазаларини my.gov.uz орқали юборишлари мумкинлигини эълон қилди. Муҳокама 5 сентябрда бошланди ва икки ой давом этиши керак. Биринчи қарашда бу замонавий давлат бошқарувининг намунасидек кўринади: ҳукумат оммавий баҳолашни ўтказди, натижани кўрсатди, фуқарога уни текшириш имкониятини берди ва хато ҳақида хабар беришни таклиф қилди. Бироқ, бундай тузилманинг битта жиддий камчилиги бор: у фуқаро давлат тизими ишидаги хатони мустақил равишда аниқлашга қодир деб фараз қилади. Бу эса ҳақиқатдан анча йироқ.

Тасаввур қилайлик, инсон шахсий кабинетида ўз квартирасининг қийматини кўрди ва у аввалгисидан 8 баравар юқори бўлиб чиқди. Кейин-чи? У бу рақам қаердан келиб чиққанини тушуниши керак. Бунинг учун камида ҳисоблаш услубиятини билиш лозим. Сўнгра айнан унинг объектига нисбатан қандай параметрлар қўлланганини аниқлаш зарур. Шундан сўнг натижани қиёслаш мумкин бўлган кўчмас мулк билан солиштириш керак. Кейин эътирозни шакллантириш ва, табиийки, баҳолашни хато деб ҳисоблашга асос бўладиган далилларни тақдим этиш лозим. Яъни, фуқарога амалда бир вақтнинг ўзида ҳам мулкдор, ҳам баҳоловчи, ҳам давлат услубияти бўйича эксперт бўлиш таклиф қилинмоқда.

Аммо агар ҳукумат ҳақиқатан ҳам натижани холис деб ҳисобласа, нега у инсонга баҳолаш қиймати билан бирга унинг қандай шакллангани ҳақидаги батафсил таҳлилни тақдим этмайди? Мана шу ҳақиқий шаффофлик бўлар эди.

Ва бу ерда бошқа бир ҳолат айниқса диққатга сазовордир. Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий маркази вакилларининг сўзларига кўра, бир кунда 287 та қўнғироқ келиб тушган бўлиб, уларнинг қарийб 80 фоизи айнан солиқ масаласига тегишли бўлган. Қайта баҳоланган 600 мингдан ортиқ квартира фонида бу жуда арзимас рақам. Аммо бундан аҳоли рози деган хулосага келиш, мурожаатнинг йўқлигини эътирозлар йўқлигига далил деб ҳисоблашдан ҳам кўра нотўғрироқдир.

Инсон бу тартиб-таомил ҳақида билмаслиги мумкин. Электрон давлат хизматларидан фойдаланмаслиги мумкин. Натижага қандай эътироз билдиришни тушунмаслиги мумкин. Вақти бўлмаслиги мумкин. Аммо расмий тузилмалар одатда гапирмасликни афзал кўрадиган яна бир сабаб бор: фуқаро шунчаки бундай тартиб-таомилни самарали деб ҳисобламаслиги мумкин. Шу болатдан, 287 та қўнғироқни хавотир кўрсаткичи сифатида эмас, балки бошқа саволни бериш учун баҳона сифатида кўриш керак: қанча фуқаро ўзларига берилган ҳуқуқдан ҳақиқатан ҳам фойдаланишга қодир ва қанчаси шунчаки буни қилмайди?

Бунга жавоб олиш қўнғироқлар статистикасини эмас, балки тартиб-таомилнинг ҳақиқий қулайлигини ўрганишни талаб қилади. Ҳозирча эса ўзига хос маъмурий алдов юзага келмоқда. Ҳукумат айтади: ҳар кимга эътироз билдириш имконияти берилган. Демак, жараён очиқ. Аммо имкониятнинг мавжудлиги ҳали унинг амалда қулай эканлигини англатмайди.

Ғалати вазият юзага келмоқда: ҳукумат янги қиймат аввалгисидан холисроқ эканини даъво қилмоқда, аммо фуқарога бу холисликни деярли кўр-кўрона қабул қилиш таклиф этилмоқда. Агар рози бўлмасанг — аксини исботла. Бу жамоатчилик муҳокамасини эмас, балки давлатнинг ҳақлиги презумпциясини эслатади. Айниқса, янги қийматга эътироз билдириш имконини берувчи механизм йўқлигини ҳисобга олсак.

Расмий тушунтиришларда ҳозирча сояда қолаётган яна бир савол бор: агар янги рақам оммавий усул билан ҳисобланаётган бўлса, уни умуман «бозор қиймати» деб аташ қанчалик тўғри?

Муайян квартиранинг бозор нархи фақат туман ва майдон билан аниқланмайди. Унга таъмирланиш ҳолати, деразадан кўриниш, қават, йўлакнинг ҳолати, лифтнинг мавжудлиги, лойиҳаси, коммуникацияларнинг ҳолати, сотишнинг шошилинчлиги, битимнинг ҳуқуқий ҳолатлари ва бошқа кўплаб омиллар таъсир қилади. Ташқи кўринишидан ўхшаш бўлган иккита квартиранинг ҳақиқий сотилишида нарх сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.

Оммавий баҳолаш муқаррар равишда моделларга ва ўртача кўрсаткичларга таянади. Бу статистик восита учун нормал ҳолат, аммо айнан шунинг учун модел натижасини шубҳасиз ҳақиқатга айлантирмаслик жуда муҳимдир. Агар ҳукумат оммавий баҳолашдан бошқарув воситаси сифатида фойдаланса, у муайян объект бўйича хатолик эҳтимолини тан олиши керак. Демак, хатони тузатиш механизми декоратив эмас, балки ҳақиқий бўлиши лозим.

Мулозимларнинг ўзлари илгари кўчмас мулк қиймати ундан фойдаланиш йўналишига қараб — ипотека, гаров, бузилиш ва бошқа операцияларда фарқ қилганини айтмоқдалар. Энди ягона базани яратиш таклиф этилмоқда. Аммо ягона база алоҳида юқори шаффофликни талаб қилади, чунки ундаги хато автоматик равишда бир вақтнинг ўзида бир нечта соҳаларга тарқалиши мумкин.

Ва бу ерда ислоҳотнинг ҳозирги тақдим этилишига қарши бутунлай бошқача далил пайдо бўлади. Ҳукумат фуқаролардан рақамни муҳокама қилишни сўрамоқда, аммо тизимнинг архитектурасини деярли муҳокама қилмаяпти: услубиятни ким назорат қилади, у қанчалик тез-тез қайта кўриб чиқилади, хатолар учун ким жавоб беради, қийматнинг маъмурий равишда ошириб юборилиши қандай олдини олинади ва фуқаро қандай қилиб мустақил текширувга эришиши мумкин. Шунчаки порталга кириш даъватидан кўра айнан шу саволлар анча муҳимроқдир.

Фуқарога «хавотир олманг, солиқлар ошмайди» дейиш кифоя эмас. Анча кўпроқ нарсани айтиш керак: янги қийматга нисбатан қандай ставка қўлланилади, у қанча муддатга фиксация қилинади, қандай чекловлар ўрнатилади, кейинги қайта баҳолашдан кейин солиқ қандай ҳисобланади ва ҳукумат бу параметрларни бир томонлама тартибда ўзгартириши мумкинми.

Бу саволларга жавобсиз ишонтириш сиёсий ваъда бўлиб қолаверади. Сиёсий ваъдалар эса шароитга қараб ўзгариш хусусиятига эга.

Жамиятга муайян мансабдор шахсларнинг ишонтиришлари эмас, балки эртага у ёки бу идорага ким раҳбарлик қилишидан қатъи назар амал қиладиган қоидалар керак. Агар фуқаро эътироз билдириш ҳуқуқига эга бўлса, унга шунчаки шикоят юбориш учун электрон ойна эмас, балки ҳақиқий восита берилсин. Шунда ҳозирги саволларнинг катта қисми йўқолади. Аммо ҳозирча бунинг тескариси юз бермоқда.

Жамоатчилик муҳокамаси — бу фуқарога эътироз билдиришга рухсат берилгани эмас. Бу фуқаро ўз эътирози қарорни ўзгартиришга қодир эканига умид қилиш учун ҳақиқий асосларга эга бўлганидир. Акс ҳолда, тартиб-таомил ҳеч қандай мажбурият юкламайдиган маросимга айланади ва бундан тегишли оқибатлар келиб чиқади. Нима истасам, шуни қиламанми?