Нима хоҳласам, шуни қиламанми?

Нима истасам, шуни қиламанми?

Шундай қарорлар бўладики, уларнинг асл моҳияти дастлабки расмий тушунтиришлардан эмас, балки ҳукумат кейинчалик уларнинг оқибатларини қандай тасарруф этишидан маълум бўлади. Тошкентдаги кўчмас мулкнинг оммавий қайта баҳоланиши айнан шундай ҳолатлар сирасига киради. Мулозимлар буни баҳолаш тизимининг зарур янгиланиши, эскирган ёндашувлардан воз кечиш ва бозорга яқинроқ бўлган қийматга ўтиш деб атамоқдалар.

Бу тушунтиришда мантиқий асос бор: аввалги услубият ҳақиқатан ҳам реал бозордан йироқ эди, чунки кадастр қийматини аниқлашда асосан қурилган йили, девор материали ва қаватлар сони ҳисобга олиниб, жойлашган жойи эътиборга олинмасди.

Бироқ муаммо ҳукумат ниҳоят квартира ва уйларнинг нархи қанча туришини аниқлашга қарор қилганида эмас. Муаммо олинган натижанинг кўламида ва шу билан бирга фуқароларга бир-бирига унчалик мос келмайдиган бир нечта иддаоларга бирданига ишонишни таклиф қилаётганларидадир.

Дастлабки натижаларга кўра, Тошкентдаги 600 мингдан ортиқ квартиранинг умумий қиймати аввалги 57,18 триллион сўм ўрнига қарийб 426,17 триллион сўмни ташкил этди. Бошқача айтганда, давлат баҳоси тахминан 7,4 бараварга ошди. Айрим ҳолларда якка тартибдаги уйлар учун ўсиш 15 бараваргача етмоқда. Шу билан бирга, тизим ишлаб чиқувчиларининг ўзлари янги қиймат бозорга яқинлаштирилганини ва ҳақиқий битимлар, риелторлар маълумотлари, жойлашув ва бошқа хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда ҳисобланганини таъкидламоқдалар.

Ва бу ерда савол туғилади: агар ҳукумат ҳақиқатан ҳам фуқаролар мулкининг қийматини бозорга максимал даражада яқин қилиб белгилаган бўлса, нега у бир вақтнинг ўзида уларни бу қиймат гўёки солиқ солиш учун жиддий аҳамиятга эга бўлмаслиги кераклигига шунчалик қатъий ишонтиришга уринмоқда?

Айнан шу ерда энг қизиқарлиси бошланади.

Мулозимлар оммавий баҳолаш натижалари ҳозирча солиқ базаси ҳисобланмаслигини, уларни солиқ тизимида кейинчалик қўллаш масаласи алоҳида ҳал этилишини даъво қилмоқдалар. Бундан ташқари, янги баҳолашнинг жорий этилиши солиқ юкининг ошишига олиб келмаслиги учун ставкаларни пасайтириш ваъда қилинмоқда.

Аммо бундай тушунтириш тайёр жавоб сифатида жуда осон қабул қилинади, ваҳоланки амалда ундай эмас. Амалдаги механизмда кадастр қиймати аллақачон жисмоний шахсларнинг мол-мулк солиғи бўйича база сифатида ишлатилмоқда. Бу солиқ қонунчилигининг мавжуд тамойилидир. Шу боис мулозимлар айнан янги оммавий баҳолаш ҳали солиқ базасига айлангани йўқ деб айтишлари мумкин, аммо кўчмас мулкнинг қиймати солиқлар билан боғлиқ эмас деб даъво қилиш нотўғри: боғлиқлик аллақачон солиқ солиш механизмининг ўзига киритилган. Бу ердаги фарқ принципиалдир.

Агар ҳукумат мол-мулкнинг кадастр қийматини 7 бараварга оширса, у солиқни ҳисоблашда потенциал фойдаланиладиган кўрсаткични оширади. Бунда солиқ ошмаслиги учун ҳақиқатан ҳам ставкани пасайтириш ёки чекловчи коэффициентни қўллаш мумкин. Аммо унда гап янги баҳолаш ва солиқ ўртасида боғлиқлик йўқлиги ҳақида эмас, балки бошқа нарса ҳақида бормоқда: давлат солиқ базасининг ўсишини ҳисоблашнинг бошқа элементини ўзгартириш орқали вақтинчалик ёки қисман компенсация қилади. Бу мутлақо бошқа-бошқа нарсалардир.

Бизга айтишмоқда: янги қиймат солиқнинг ошишини англатмайди. Аммо шу билан бирга, янги қиймат солиқ базасини ўзгартириш учун имконият яратиши, келажакдаги тўлов миқдори эса ҳукумат ушбу база учун қандай ставка белгилашига боғлиқ бўлиши ҳақида сукут сақлашмоқда. Жамиятга айнан шуни тушунтириш керак.

Бунинг устига, солиқ параметрлари аллақачон ўзгармоқда. 2026 йил учун жисмоний шахсларнинг мол-мулк солиғи ставкалари ўтган йилга нисбатан ўртача тахминан 1,3 бараварга, айрим тоифалар бўйича эса сезиларли даражада юқори индексация қилинди.

Миллий кўчмас мулкни оммавий баҳолаш маркази вакилларининг ўзлари қайта баҳолаш тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланилиши керак бўлган соҳаларни санаб ўтмоқдалар: ипотека, гаров, суғурта, кўчмас мулк олиб қўйилгандаги компенсациялар, инфратузилмавий режалаштириш, девелоперлар иши ва бошқа жараёнлар. Бошқача айтганда, ҳукумат очиқ айтмоқда: бизга фуқаролар мулкининг максимал даражада аниқ қиймати керак, чунки у кўплаб иқтисодий муносабатларда қўлланилади. Аммо унда оддий савол туғилади: нега солиқ тизими ушбу янги аниқлик тўсатдан аҳамиятини йўқотадиган ягона йўналиш бўлиб қолиши керак? Бундай бўлиши мумкин эмас.

Муаммонинг бошқа жиҳати ҳам бор. Ҳукумат дастлабки натижалар мулкдорлар учун очиқлигини, норозилар эса эътироз ва мулоҳазаларини my.gov.uz орқали юборишлари мумкинлигини эълон қилди. Муҳокама 5 сентябрда бошланди ва икки ой давом этиши керак. Биринчи қарашда бу замонавий давлат бошқарувининг намунасидек кўринади: ҳукумат оммавий баҳолашни ўтказди, натижани кўрсатди, фуқарога уни текшириш ва хато ҳақида хабар бериш имкониятини берди. Аммо бундай тузилманинг жиддий камчилиги бор: у фуқаро давлат тизими ишидаги хатони мустақил равишда аниқлашга қодир деб фараз қилади. Бу эса ҳақиқатдан анча йироқ.

Тасаввур қилайлик, бир киши шахсий кабинетида ўз квартирасининг қийматини кўрди ва у аввалгисидан 8 баравар юқори бўлиб чиқди. Кейин-чи? У бу рақам қаердан келиб чиққанини тушуниши керак. Бунинг учун камида ҳисоблаш услубиятини билиш лозим. Сўнгра айнан унинг объектига нисбатан қандай параметрлар қўлланганини аниқлаш зарур. Бундан кейин — натижани шунга ўхшаш кўчмас мулк билан солиштириш керак. Кейин эса эътирозни шакллантириш ва, табиийки, баҳолашни хато деб ҳисоблашга асос бўлувчи далилларни тақдим этиш лозим. Яъни, фуқарога амалда бир вақтнинг ўзида ҳам мулкдор, ҳам баҳоловчи, ҳам давлат услубияти бўйича эксперт бўлиш таклиф қилинмоқда.

Аммо агар ҳукумат ҳақиқатан ҳам натижани холис деб ҳисобласа, нега у инсонга баҳолаш қиймати билан бирга унинг қандай шакллангани ҳақидаги батафсил тафсилотни тақдим этмайди? Мана шу ҳақиқий шаффофлик бўлар эди.

Ва бу ерда бошқа бир ҳолат айниқса эътиборга лойиқдир. Миллий кўчмас мулкни оммавий баҳолаш маркази вакилларининг сўзларига кўра, бир кунда 287 та қўнғироқ келиб тушган бўлиб, уларнинг қарийб 80 фоизи айнан солиқ масаласига тегишли бўлган. 600 мингдан ортиқ қайта баҳоланган квартиралар фонида бу жуда кичик рақам. Аммо бундан аҳоли рози деган хулосага келиш, мурожаатнинг йўқлигини эътирозлар йўқлигига далил деб ҳисоблашдан ҳам кўра нотўғрироқдир.

Инсон бу жараёндан бехабар бўлиши мумкин. Электрон давлат хизматларидан фойдаланмаслиги мумкин. Натижага қандай эътироз билдиришни тушунмаслиги мумкин. Вақти бўлмаслиги мумкин. Аммо яна бир сабаб борки, бу ҳақда расмий идоралар одатда гапирмасликни афзал кўришади: фуқаро шунчаки бундай жараённи самарали деб ҳисобламаслиги мумкин. Шу боис 287 та қўнғироқни хавотир кўрсаткичи эмас, балки бошқа саволни бериш учун баҳона сифатида кўриш керак: қанча фуқаро ҳақиқатан ҳам ўзларига берилган ҳуқуқдан фойдаланишга қодир ва қанчаси шунчаки буни қилмайди?

Бунга жавоб олиш учун қўнғироқлар статистикаси эмас, балки жараённинг реал қулайлигини ўрганиш талаб этилади. Ҳозирча эса ўзига хос маъмурий алмаштириш юз бермоқда. Ҳукумат айтмоқда: ҳар бир кишига эътироз билдириш имконияти берилган. Демак, жараён очиқ. Аммо имкониятнинг мавжудлиги ҳали унинг амалда қулай эканлигини англатмайди.

Ғалати вазият юзага келмоқда: ҳукумат янги қиймат аввалгисидан кўра холисроқ эканини даъво қилмоқда, аммо фуқарога бу холисликни деярли кўр-кўрона қабул қилиш таклиф этилмоқда. Агар рози бўлмасанг — аксини исботла. Бу жамоатчилик муҳокамасини эмас, балки давлатнинг ҳақлиги презумпциясини эслатади. Айниқса, янги қийматга эътироз билдириш имконини берувчи механизмнинг йўқлигини ҳисобга олсак.

Расмий тушунтиришларда ҳозирча сояда қолаётган яна бир савол бор: агар янги рақам оммавий усул билан ҳисобланаётган бўлса, уни умуман «бозор қиймати» деб аташ қанчалик тўғри?

Муайян квартиранинг бозор нархи нафақат туман ва майдон билан белгиланади. Унга таъмирланиш ҳолати, деразадан кўриниш, қават, йўлакнинг ҳолати, лифтнинг мавжудлиги, лойиҳаси, коммуникацияларнинг ҳолати, тезкор сотиш зарурати, битимнинг ҳуқуқий ҳолатлари ва бошқа кўплаб омиллар таъсир қилади. Ташқи кўринишидан ўхшаш бўлган иккита квартиранинг реал сотилишида нарх сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.

Оммавий баҳолаш муқаррар равишда моделларга ва ўртача кўрсаткичларга таянади. Бу статистик восита учун нормал ҳолат, аммо айнан шунинг учун модел натижасини шубҳасиз ҳақиқатга айлантирмаслик жуда муҳимдир. Агар ҳукумат оммавий баҳолашни бошқарув воситаси сифатида ишлатса, у муайян объект бўйича хатолик эҳтимолини тан олиши керак. Демак, хатони тузатиш механизми номигагина эмас, балки реал бўлиши лозим.

Мулозимларнинг ўзлари илгари кўчмас мулкнинг қиймати ундан фойдаланиш йўналишига қараб — ипотека, гаров, бузилиш ва бошқа операцияларда фарқ қилганини айтмоқдалар. Энди ягона базани яратиш таклиф этилмоқда. Аммо ягона база алоҳида юқори шаффофликни талаб қилади, чунки ундаги хато автоматик равишда бир вақтнинг ўзида бир нечта соҳаларга тарқалиши мумкин.

Ва бу ерда ислоҳотнинг ҳозирги тақдим этилишига қарши мутлақо бошқа далил пайдо бўлади. Ҳукумат фуқаролардан рақамни муҳокама қилишни сўрамоқда, аммо тизимнинг архитектурасини деярли муҳокама қилмаяпти: услубиятни ким назорат қилади, у қанчалик тез-тез қайта кўриб чиқилади, хатолар учун ким жавоб беради, қийматнинг маъмурий равишда ошириб юборилиши қандай олдини олинади ва фуқаро қандай қилиб мустақил текширувга эришиши мумкин. Айнан шу саволлар шунчаки порталга кириш даъватидан кўра анча муҳимроқдир.

Фуқарога «хавотир олманг, солиқлар ошмайди» дейиш кифоя эмас. Бундан анча кўпроқ нарсани айтиш керак: янги қийматга нисбатан қандай ставка қўлланилади, у қанча муддатга фиксация қилинади, қандай чекловлар жорий этилади, кейинги қайта баҳолашдан кейин солиқ қандай ҳисобланади ва ҳукумат бу параметрларни бир томонлама тартибда ўзгартириши мумкинми.

Бу саволларга жавобсиз ваъда сиёсий ваъда бўлиб қолаверади. Сиёсий ваъдалар эса шароитга қараб ўзгариш хусусиятига эга.

Жамиятга муайян мансабдор шахсларнинг ваъдалари эмас, балки эртага у ёки бу идорага ким раҳбарлик қилишидан қатъи назар амал қиладиган қоидалар керак. Агар фуқаро эътироз билдириш ҳуқуқига эга бўлса, унга шунчаки шикоят юбориш учун электрон ойна эмас, балки реал восита берилиши лозим. Шунда ҳозирги саволларнинг катта қисми йўқолади. Аммо ҳозирча бунинг тескариси юз бермоқда.

Жамоатчилик муҳокамаси — бу фуқарога эътироз билдиришга рухсат берилгани эмас. Бу — фуқаронинг ўз эътирози қарорни ўзгартиришга қодир эканига умид қилиш учун реал асослари мавжуд бўлган ҳолатдир. Акс ҳолда, жараён ҳеч қандай мажбурият юкламайдиган расмиятчиликка айланади ва бундан тегишли оқибатлар келиб чиқади. Нима истасам, шуни қиламанми?