Нима учун талабаларнинг норозилик ҳаракати Сербияда Вучичнинг 12 йиллик бошқарувига қарши чиқмоқда
Икки йиллик талабалар норозилик намойишларидан сўнг, сербияликлар якшанба куни хукмрон партияни ҳокимиятдан ағдариши мумкин бўлган сайловларда овоз бермоқда.
Нимага талабаларнинг норозилик ҳаракати Сербияда Вучичнинг 12 йиллик бошқарувига таҳдид солмоқда
Ҳаракатга ёш серблар етакчилик қилмоқда, аммо номзодларнинг ҳеч бири талаба эмас
Пайшанба куни Сербия бўйлаб раллилар бўлиб ўтди, бу мамлакат келажаги бўйича референдум сифатида таърифланган муддатдан олдинги сайловлар олдидаги сайловолди ташвиқотининг охирги куни эди.
Икки йиллик талабалар норозилик намойишларидан сўнг, якшанба куни серблар янги парламент учун овоз беришади, бу сайлов популист етакчи Александар Вучичнинг 12 йиллик ҳокимиятига хавф солади.
Вучичнинг Сербия сиёсатидаги мавқеига энг катта таҳдид икки йиллик талабалар ҳаракатидан келмоқда, гарчи овоз беришнинг адолатли ўтиши борасида саволлар сақланиб қолаётган бўлса-да.
Уларнинг аниқ етакчилари ва етарли сиёсий тажрибаси йўқ, аммо «Талабалар рўйхати - Талабалар ғалаба қозонади» ҳаракати цеп бутун Сербия бўйлаб ҳукуматга қарши сайловчиларни ўзига жалб қилди.
Талабалар рўйхати Сербия жамиятининг барча қатламларидан номзодларни илгари сурмоқда - ва Београд томон юриш қилаётган талабаларга қўшилган асосий номзод ва кардиолог Илия Срданович тарих қайта ёзилаётганини айтди: «Бу энергияни тўхтатиб бўлмайди».
Ҳаммаси 2024 йил 1 ноябрда, Сербиянинг иккинчи йирик шаҳри бўлмиш Нови Сад темир йўл вокзали ташқарисидаги бетон бостирма қулаб тушиб, 16 киши ҳалок бўлганида бошланди.
Бу офат Сербиядаги коррупция ва бепарволикнинг рамзи сифатида кенг қабул қилинди. Танқидчилар вокзалнинг ҳалокатли даражада нуқсонли таъмирланишини лойиҳа билан ўзини яқиндан боғлаган президентга боғлашди.
Нови Саддаги вокзал олдидаги бостирма 2024 йил 1 ноябрда ҳеч қандай огоҳлантиришсиз қулаб тушди
Университет шаҳарчалари ва шаҳар кўчаларида адолат талаб қилувчи ҳафталик талабалар норозилик намойишлари сифатида бошланган ҳаракат тез орада кўпинча маҳаллий даражада ташкил этиладиган ва Сербия жамиятининг кўплаб бошқа қатламларини, жумладан фермерлар, актёрлар ва судьяларни қамраб олувчи миллий ҳаракатга айланди.
Вучич томонидан асос солинган Сербия прогрессив партияси (SNS) сарасимага тушди ва бир неча ҳафта ичида бош вазир истеъфога чиқди. 2025 йилнинг мартида Београд ўзининг энг йирик норозилик намойишларидан бирига гувоҳ бўлди ва етакчисиз талабалар ҳаракати кучайиб бораётган бир пайтда, у талабалар ассамблеялари ёки пленумлари орқали ўз фаолиятини ташкиллаштирди.
2023 йилги охирги сайловда Вучичнинг SNS партиясига кейинчалик парчаланиб кетган Европа Иттифоқи тарафдори бўлган партияларнинг бўш коалицияси рақиблик қилган эди. Бу сабор у асосий мухолиф партияларни рад этган талабалар ҳаракати томонидан анча аниқроқ таҳдидга дуч келмоқда.
Вучич 2014 йилдан бери бош вазир ёки президент бўлиб келмоқда ва бундан олдин икки йил давомида бош вазир ўринбосари бўлган
Вучич президент сифатида икки муддат хизмат қилган ва учинчи муддатга ўз номзодини қўя олмайди, шу сабабли у энди 2017 йилда тарк этган бош вазир лавозимига қайтиш мақсадида ўз партиясига етакчилик қилмоқда
Ўнг қанот популист етакчи ўз рақиблари аслида талабалар ва профессорлар эмас, балки Сербияни ағдаришга уринаётган «қудратли буюк давлатлар» эканлиги ҳақидаги асоссиз даъволарини кучайтирди. У шунингдек, мактаблар ва университетларнинг сиёсийлашуви деб билган ҳолатга чек қўйишга ваъда берди.
Вучич Ғарб билан эҳтиёткор позицияни эгаллади, Сербиянинг Европа Иттифоқига аъзо бўлиш интилишини қўллаб-қувватлашни давом эттирди, шу билан бирга Россиянинг Украинадаги кенг миқёсли уруши сабабли унга қарши санкциялар жорий этишдан бош тортди. Ҳукуматнинг бир нечта вазирлари Београдда ҳарбий жиноятчи Ратко Младичнинг дафн маросимида қатнашди, бу эса унинг «улуғланиши» юзасидан ЕИнинг ғазабини келтириб чиқарди.
Генри Джексон жамияти ташқи сиёсат таҳлил марказидан Елена Ивановнинг айтишича, талабалар жамоатчиликни анъанавий мухолиф партиялар қила олмаган тарзда сафарбар қила олишди - ва бу Вучич ҳокимиятга келганидан берги энг катта синовдир.
«У Сербияда кўппартиявийлик сайлов тизими жорий этилганидан бери ўтказилган сиёсий сайловларнинг барчасида иштирок этиб келмоқда - шунинг учун уни мағлуб этиш осон бўлмаслиги аниқ, аммо бу сафар Президент Вучич учун ҳам осон бўлмайди», деди у Београддан BBC'га.
Сербия парламенти 250 та ўринга эга ва пропорционал вакиллик тизими бўйича ягона умуммиллий сайлов округи мавжуд.
Овоз бериш якшанба куни соат 07:00 да (06:00 GMT) бошланади ва 20:00 да тугайди.
6,45 миллион рўйхатга олинган сайловчи бор ва 18 ёшдан ошган ҳар бир киши номзодларнинг қайси партия рўйхатини қўллаб-қувватлашни танлаш ҳуқуқига эга.
Якшанба кунги сайловда 18 та рўйхат қатнашмоқда, аммо улардан фақат еттитаси тўлиқ 250 та номзодни илгари сурган. Депутатлар, агар рўйхат 3% дан ортиқ овоз тўпласа, олинган қўллаб-қувватлаш даражасига мувофиқ сайланади.
Бир нечта мухолиф партиялар Талабалар рўйхати фойдасига ўз номзодларини қайтариб олишди.
Номига қарамай, номзодлар талабалар эмас, балки ўқитувчилар ва университет профессорлари, актёрлар ва шифокорлар, фермерлар ва олимлардир.
Уларда ҳали ҳам етакчилар йўқ, аммо энг юқори номзод Илия Срданович Нови Саддаги кардиология профессори, бошқалар орасида собиқ баскетбол юлдузи Деян Бодирога, таниқли актёр Тихомир Станич ва Сербия Миллий банкининг собиқ раҳбари Деян Шошкич бор.
Талабалар ҳаракати қуйидагиларни хоҳлайди: бунинг учун масъул бўлганларни ҳибсга олиш бўйича полиция бўлинмасини ташкил этиш орқали коррупцияни йўқ қилиш; ички ишлар вазирлигидаги намойишчиларни тарқатишда қоидаларни бузган ёки уюшган жиноятчиликка алоқадор бўлган ҳар қандай мулозимларни тозалаш; Сербиянинг бузилган медиа майдонини ислоҳ қилиш ва жамоат телерадиокомпаниясини сиёсий назоратдан озод қилиш; давлат корхоналарини бошқариш учун партияга содиқ кишиларни тайинлашни тўхтатиш
Вучич ва SNS коррупцияни ва оммавий ахборот воситаларига таъсир ўтказишга бўлган ҳар қандай уринишларни инкор этади.
Европа кузатувчилари якшанба кунги овоз беришни кузатиб боришмоқда, аммо у бўлиб ўтмасдан олдин ҳам Европа Кенгаши Парламент Ассамблеяси (PACE) «таранг ва бўлинувчи сайлов муҳити» ҳамда «референдумга ўхшаш муҳит»ни тасвирлади.
Сербия Сайлов комиссияси сайловлар эркин ва овоз бериш яширин эканини айтмоқда. Бироқ, CRTA мустақил кузатув ташкилоти таҳдидлар ва жисмоний зўравонлик билан ажралиб турадиган кампания ҳақида огоҳлантирди
ва мухолифат фаоллари кузатувга олинган.
Овоз бериш олдидан эълон қилинган ҳисоботда айтилишича, номзодлар учун тенг шароитларни таъминлаш ўрнига, «вазирликлардан тортиб маҳаллий ҳокимият органларигача бўлган қатор муассасалар сайлов муҳандислигига жалб қилинган».
Кузатувчи ташкилотнинг таъкидлашича, Сербия оммавий ахборот воситаларидаги ТВ ёритишнинг деярли тўртдан уч қисми ҳукумат вакилларига бағишланган ва вазирликлар ҳамда маҳаллий ҳокимият органлари «сайлов муҳандислиги»га жалб қилинганини даъво қилди.
Пресса ва оммавий ахборот воситалари эркинлиги Европа маркази маълумотларига кўра, бу йил Сербияда медиа ва журналистларга қилинган 160 га яқин ҳужум қайд этилган.