Европа ёшлари порлоқ келажак эшиклари улар учун ёпилганига ишониб, кўчаларга чиқмоқда

Миландан Марселгача, Мадриддан Европа бўйлаб бошқа кўплаб шаҳарларгача, охирги ҳафталарда кўчалар жўшқин ва эҳтиросли норозилик намойишлари билан гавжум бўлди. Кўпчилик намойишлар тинч бошланган бўлса-да, уларнинг анчагина қисми зўравонлик ва талончиликнинг хавотирли манзаралари билан якунланди. Радикал сўлчи гуруҳлар тартибсизликларни қасддан алангалатгани ҳақида даъволар, шунингдек, полициянинг ҳаддан ташқари шафқатсизликлари ҳақида хабарлар пайдо бўлди.

Биз Рим ва Флоренцияда минглаб одамлар йиғилганини кўрдик. Бутун Франция бўйлаб юз минглаб одамлар кўчага чиқди. Мадридда сентябрнинг охиридан бери шаҳарнинг марказий майдонида чадирли лагер жойлашган. Лиссабонда шу ой бошида ўн минглаб одамлар, асосан ёшлар юриш қилишди. Брюсселда юзларини яшириш учун ниқобланган ва қора кийим кийган ёш йигитлар ходимларга тош ва пиротехника воситаларини отишганидан сўнг, полиция намойишчиларга қарши кўздан ёш оқизувчи газ ва сув пуркагичларни қўллади. Албанияда ҳукуматни коррупцияда айблаётган намойишчилар аллақачон 13 йилдан бери ҳокимиятда бўлган Бош вазир Эди Раманинг истеъфога чиқишини талаб қилишмоқда.

Қитъа ҳам ижтимоий, ҳам сиёсий жиҳатдан беқарордек туюлмоқда.

Ман Европанинг турли бурчакларидан, жуда кўп тинч ва зўравонликка айланиб кетган намойишлардан йиллар давомида репортажлар тайёрлаганман. 2017 йилдаги Каталония мустақиллиги тарафдорларининг жўшқин юришларини, 2015 йилги Греция қарз инқирози пайтида Афина кўчаларидаги умидсизлик ва Молотов коктейлларини ҳамда Президент Эммануэль Макроннинг биринчи муддатида ёнилғи солиқлари ва пенсия ислоҳоти бўйича таклифлар туфайли Францияда қайта-қайта авж олган зўравонликларни яхши эслайман.

Франциядаги намойишларга юз минглаб одамлар қўшилди, уларнинг баъзилари зўравонликка айланиб кетди

Шундай бўлса-да, бу сафаргиси бошқача туюлмоқда. Намойишлар бутун Европа бўйлаб бир вақтнинг ўзида портлаб чиқмоқда ва намойишчиларнинг аксарияти, хоҳ тинч, хоҳ зўравон бўлсин, ёшлардан иборат. Баъзилари жуда ёш. Қўлга олинганлар орасида вояга етмаганлар сони ҳайратланарли даражада кўп. Ўтган дам олиш кунларида Барселонадаги тўқнашувларда ушланганларнинг ярмидан кўпи 18 ёшга тўлмаганлар эди. Италиянинг LaPresse ахборот агентлиги хабарига кўра, Миландаги тўқнашувлардан сўнг полиция томонидан қўлга олинганлар орасида ҳам вояга етмаганлар бор.

Аксарият ҳолларда Европа ҳукуматлари талончилар ва тартибсизлик ташкилотчиларини баланд овозда, аммо тинч ва қонуний ташкил этилган намойишчилардан ажратишга ҳаракат қилмоқда. Охиргилари одатда муайян бир муаммога қаратилган бўлади. Ҳозирги тўлқинда плакатлар ва шиорлар асосан таълим муаммолари, ижтимоий тенгсизлик ва яшаш нархининг ошишига қарши қаратилган, гарчи ҳар бир мамлакатнинг ўз хос норозиликлари мавжуд бўлса-да.

Европа ёшлари ўртасидаги бу тўсатдан пайдо бўлган ғазабга нима сабаб бўлди? Бу намойишларнинг барчаси қайсидир маънода бир-бири билан боғлиқми? Ва муҳим Европа сайловлари яқинлашаётган бир пайтда, ҳукуматлар қандай жавоб қайтаради — намойишчиларнинг хавотирларига қулоқ тутиш орқалими ёки кексароқ сайловчиларни жалб қилиш учун қонун ва тартибни сақлаш ёндашувини қўллаш орқалими?

Франция, Бельгия, Ирландия, Испания, Португалия, Италия, Греция, Сербия ва Албанияда — қитъанинг 1000 мильдан ортиқ ҳудудида талабалар кўчаларга чиқишди.

Намойишлар кўпинча TikTok ёки Instagram орқали норасмий равишда уюштирилмоқда. Бельгия ички ишлар вазири намойишларнинг у томонидан «TikTok’лашув» деб аталган ҳолатидан шикоят қилди.

Талабалар уюшмалари юришларни ташкил қилишга ёрдам бермоқда, аммо улар бошқа мамлакатлардаги, ҳатто бошқа қитъалардаги тенгдошларидан ҳам илҳомланишмоқда. Ҳиндистондаги «Сувараглар» (Cockroach) деб аталган талабалар ҳаракатини олсак — бу жорий йилнинг май ойида Ҳиндистон таълим тизимини танқид қилишдан бошланган, Z авлодининг ижтимоий ва сиёсий норозилик ҳаракатидир.

Жорий талабалар норозилик тўлқини сентябрь ойининг охирида ходимлар етишмаслиги ва биноларнинг хароб аҳволидан шикоятлар манзарасида бошланган Франция Европа учун асосий катализатор бўлди. Қўшни Бельгияда бир мақол бор: Парижда жала ёғса, Брюсселда камида ёмғир шитирлайди. Бельгия пойтахти ва Льеж шаҳрида ҳам эндиликда бир неча ҳафтадан бери ёшлар намойишлари кузатилмоқда.

Афинада мактаб ўқувчилари ва ўқитувчилар таълим ва яшаш нархига қарши намойиш ўтказдилар

Шу дам олиш кунларида Барселонада талабаларга Франциянинг Lycées Indignés (Ғазабга келган лицейлар) шиорига тақлид қилган ҳолда #InstitutsIndignats ижтимоий тармоқ ҳэштеги остида норозилик билдириш тавсия этилди.

Афинада 17 ёшли грециялик мактаб ўқувчиси Янис Папаниколау AFP агентлигига шундай деди: «Мактаб бинолари даҳшатли ва қаровсиз аҳволда... Ўйлайманки, Франциянинг қилаётган ишлари сабабли нимадир ўзгариши мумкин, Франция Грецияга туртки беради».

Бутун қитъа бўйлаб кўплаб ёшлар иқтисодий тушкунлик ҳиссини бошдан кечиришмоқда — ва бу фақат таълим билан чекланиб қолмайди. Улар атроф-муҳит ҳақида қайғуради ва сунъий интеллект иш ўринларини тортиб олишидан қўрқишади. Улар яшаш нархининг кескин ошиши ўқишни тугатишга халақит бериши ҳамда оила қуриш учун етарлича катта бўлган уй сотиб олиш ёки ижарага олишга имкон бермаслигидан хавотирда.

Мадрид ва Лиссабонда ғазабнинг асосий сабаби уй-жой нархининг жуда қимматлиги бўлди. Португалиянинг Instagram билан боғлиқ кампаниялари «етар энди» деб баёнот берди ва одамларни Испаниядагидек кўчага чиқишга чақирди.

Лиссабонда 26 ёшли докторант ва биология соҳаси бўйича тадқиқотчи Каролина Крус ижара шартномаси тугаб бораётгани сабабли уйсиз қолиши мумкинлигини айтди. «Мен оиламда докторантурага кирган биринчи инсонман ва шунча ўқиганимга қарамай, ҳали ҳам рўзғор тебрата олмаяпман», — деди у Reuters агентлигига.

Италиянинг молиявий пойтахти Миландаги 22 ёшли намойишчи Риккардо ҳам шундай аламни бошдан кечирмоқда. «Мамлакатни Франциядагидек тартибсизликка сола олмасак ёки Испаниядагидек ҳар бир йўлни тўса олмасак ҳам, мақсад — лоақал одамлар бу муаммолар ҳақида яна гапиришни бошлашидир», — деди у AFP агентлигига.

Ва бунда фақат сўл сиёсий қарашдаги ёшларгина ғазабда эмас. Ўтган дам олиш кунларида Франция миллатчилари етакчиси Марин Ле Пеннинг президентлик кампанияси бошланганида, ёш тарафдорлар менга бошқача хавотирларни айтиб беришди. Ўзларини «жимтурган кўпчилик» — ҳали кўчаларга чиқмаганлар — деб атаган бу ёшлар, яшаш нархидан ташқари, «назоратсиз иммиграция» ва Франция кўчаларидаги хавфсизликдан ҳам жуда хавотирда эканликларини айтишди.

Норозилик тўлқини ёшлардан ташқарига ҳам тарқалиб, касаба уюшмалари, Макроннинг биринчи муддатида яшаш нархи инқирозига қарши намойиш ўтказган Франциянинг тарқоқ «Сариқ жилетлилар» ҳаракати ва бошқа фуқаролик ташаббусларини қамраб олди. Шу дам олиш кунларида Англиянинг жанубий соҳилидаги Кент шаҳрида иккита намойиш бўлиб ўтди: бири иммиграция тарафдори, иккинчиси эса унга қарши.

Намойишларнинг бу аралаш тўпламини тушуниш қийин бўлиши мумкин.

Ташқи алоқалар бўйича Европа кенгаши директори Марк Леонард Европа тобора ортиб бораётган ва бир-бирига уланиб кетган, аммо ҳеч бири тегишлича ҳал қилинмаган қарама-қарши инқирозлар ҳақида гапиради. Топланиб қолган ўша ғазаб ҳисси энди кўчаларга отилиб чиқмоқда.

Албания пойтахти Тиранада ҳукуматга қарши юришлар бўлиб ўтди

«Бир инқироз бошқасининг устига тушмоқда», — деди у менга. «2007-2008 йиллардаги молиявий инқироз, 2015 йилги мигрантлар инқирози, атроф-муҳит инқирози, Ковид, Россиянинг 2022 йилда Украинага кенг кўламли бостириб киришидан кейинги инфляция ва энди яна Форс кўрфазидаги уруш».

Леонарднинг айтишича, бу инқирозлар турли «қабилалар»ни келтириб чиқарди. Ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш ва алгоритмлар уларнинг алоҳида қарашларини мустаҳкамлаб, Европада ҳақиқий қутбланиш ҳиссини яратмоқда.

«Биз буни АҚШда кўрганмиз», — дейди Леонард. «'Менинг инқирозим сенинг инқирозингдан муҳимроқ' деган ҳис-туйғу».

Италия ҳукуматининг собиқ маслаҳатчиси, ҳозирда Джонс Хопкинс университетида сиёсатшунослик профессори Натали Точчи менга намойишлардан ёки уларда ёшларнинг иштирокидан бунчалик ҳайратланмаслигимиз кераклигини айтди.

«Биз ёшларни сиёсатдан узилган ва бефарқ деб ўйлашга одатланганмиз. Улар овоз беришга бормайди ва ҳоказо деб ўйлаймиз, лекин улар ҳақиқатан ҳам иштирок этмоқда», — деди у менга, «фақат бошқача, қуйироқ усулда. Бир неча йил олдин бутун Европа бўйлаб ўтказилган 'Келажак учун жума кунлари' [экологик ҳаракат] ёки 7 октябрдан кейин Исроининг Ғазодаги ҳаракатларига қарши намойишларни эсланг».

У Сербиядаги талабалар бошчилигидаги норозилик ҳаракатини мисол қилиб кўрсатади, у яқинда парламент сайловларида кўп йиллик етакчи Александар Вучични мағлуб этди. «Бу жуда катта нарса. Улар икки йилдан ортиқ вақт давомида тўхтамасдан давом этишди. Бу янги Европа кўча намойишлари қанчалик бардавом бўлади? Бу ҳали аниқ эмас».

Бельгия хавфсизлик хизматларининг айтишича, қонуний тасдиқланган намойишлар четида «вазиятдан фойдаланувчи» зўравонликлар юз бермоқда

Талончилик ва зўравонликлар ҳақида нима дейиш мумкин?

Франция ва Бельгия разведка хизматлари қонуний тасдиқланган намойишлар четидаги талончиликларни асосан вазиятдан фойдаланиш деб таърифладилар.

Улар тартибсизликлар «аҳмоқона зўравонлик» — Испания расмийлари Барселонада ўтган дам олиш кунларидаги тўқнашувларни таърифлаш учун ҳам шу иборани қўллаган — ва ультрасўл радикал гуруҳлардан бўлган ёшлар томонидан қасддан уюштирилган тартибсизликлар аралашмаси эканини таъкидлашади.

Точчи менга Италияда баъзи одамлар шунчаки вайрон қилиш учун ниманидир бузадиганларга «maranza» сўзини қўллашини эслатди: масалан, машиналарни ёки жамоат чиқинди қутиларини ургилаб вайрон қиладиган ёки ёқадиганларга.

Францияда тартибсизлик чиқарувчиларни кўпинча «casseurs» — нарсаларни синдирадиган одамлар деб аташади. Аммо шахсий суҳбатларда баъзилар сиёсий жиҳатдан кўпроқ юкламага эга терминни қўллашади: «racaille». Италиядаги «maranza» каби, бу ҳам камситувчи жаргон сўз бўлиб, одатда ишчилар синфи ва/ёки иммигрант оилалардан чиққан, норози, шовқинчи шаҳар ёшларига нисбатан қўлланилади. Бу сўз 2005 йил октябрь ойида ўша пайтдаги Франция Ички ишлар вазири Николя Саркози томонидан Париж атрофидаги Аржантей турар-жой массивига хавотирли ташрифи чоғида ёш безорилар ва тартибсизлик иштирокчиларини таърифлаш учун ишлатилган эди.

Франция медиаси, шунингдек, ёшларнинг икки гуруҳи: ультрасўл фаоллар ва Франциянинг кам таъминланган маҳаллаларидан бўлган ёшлар ўртасида, қанчалик норасмий ёки тасодифий бўлмасин, манфаатлар иттифоқи мавжудлиги ёки йўқлиги ҳақида савол бермоқда. Капитализмга қарши сўлчилар сингари, Франция шаҳарлари чеккасидаги «banlieues» деб аталадиган оммавий турар-жой массивларидан бўлган ёшлар ҳам кўпинча камситишни ҳис қилишади ва полициянинг шафқатсизлигидан шикоят қилишади.

Мадриддаги Пуэрта-дель-Соль майдони сентябрь ойи охиридан бери чадирлар билан эгалланган

Франциянинг сиёсий ўнг ва марказ кучлари, жумладан Макрон, тартибсизликларни ташкиллаштиришда сўлчи радикал гуруҳлар ва «безорилар»ни айблайди. Ле Пеннинг «Миллий бирлашиш» партиясидан фарқли ўлароқ, улар Францияга ўтмишдаги ёки ҳозирги иммиграция билан ҳеч қандай боғлиқликни кўрсатишмаган.

Танқидчилар Европанинг иммиграцияга қарши партияларини сиёсий манфаатлар учун тартибсизликлардан фойдаланишга уринишда айбламоқда. Бельгияда иммиграцияга қарши мухолиф Фламанд миллатчи партияси Vlaams Belang Льеж ва Брюсселдаги зўравонликларда мигрантларни айблаб, тартибсизликларни «келтирилган» деб атади ва барбод бўлган интеграция ҳамда очиқ чегараларни айблади. Бельгия Ички ишлар вазири Бернар Кентен эса ультрасўл гуруҳларни айблади.

Яқин кунларда Франция ва Италияда янги оммавий намойишлар ўтказилиши режалаштирилган.

Ҳукуматлар зўравонликни бостириш учун ҳаракат қилмоқда. Минглаб одамлар қўлга олинди, Италия ва Франция тартибсизлик чиқарганларга «синдирдингми — тўлайсан» сиёсатини ваъда қилди.

Италия Бош вазири Жоржия Мелони вояга етмаганларнинг фарзандлари етказган зарари учун ота-оналарни жавобгар қилмоқда, жумладан, оила оладиган ижтимоий ёрдамни ушлаб қолиш орқали. Францияда эса Фуқаролик кодекси аллақачон ота-оналарни фарзандлари етказган зарар учун жавобгар қилади.

Аммо бу Европа ҳукуматларининг баъзилари узоқ вақт ҳокимиятда қолмаслиги мумкин. Барча йирик ЕИ мамлакатлари яқин ойларда муҳим сайловларни ўтказди ёки ўтказади. Франциядаги президентлик сайловлари Европа учун энг муҳими деб қаралмоқда. Ле Пен изчил равишда ўз рақибларидан сезиларли даражада олдинда бормоқда. Франция кўчаларидаги тартибсизликлар унинг партиясининг қонун ва тартиб ҳақидаги мурожаати туфайли унга ёрдам бермоқда деб ҳисобланади.

Испания, Италия, Германия ва Польшада миллатчи, иммиграцияга қарши қаттиқ қўл партиялар ҳам сўровномаларда кучли позицияни эгаллаб турибди. Бу партиялар тартиб ва миллий ғурурни тиклашни ваъда қилмоқда. Леонарднинг ишонишича, ҳам сўл, ҳам ўнг кучлардаги популистик ёки ноанъанавий партиялар Европанинг беқарор вазиятидан норози сайловчиларни ўз томонига оғдириш учун фойдаланиб, «инқироз тадбиркорлари»га айланишган.

Шу билан бирга, Европанинг асосий сиёсий оқими етакчилик инқирозига дуч келмоқда, дейди Chatham House таҳлил марказининг Европа бўйича директори Грегуар Рус.

Мен уларнинг легитимлик инқирозига ҳам дуч келаётганини таъкидлаган бўлардим. Шунча одамнинг — ёшлар ва унчалик ёш бўлмаганларнинг — намойишга чиқаётгани улар воқеаларни назорат қила олмаётганини кўрсатади.

Европа автоишлаб чиқарувчилари инқирозда. Уруш хавфи уларни қутқариб қоладими?

Испания ва Хитой яқинлашмоқда — бу ЕИдаги кўплаб одамларнинг ғазабини келтирмоқда

Аҳоли сонининг камайиши Германиянинг эски бўлинишларини қандай очиб бермоқда

Аммо янги сайловлар жамиятдаги норозиликни ҳал қилиши мутлақо аниқ эмас. Франция шу қадар қутблашганки, масалан, агар Ле Пен президент бўлса, кўплаб одамлар унинг рақиблари ғазаб билан Франция кўчаларини тўлдиришини кутишмоқда.

Замонавий Европа фуқаролар солиқ тўлайди ва қонунларга бўйсунади деган фаразга асосланади. Бунинг эвазига улар таълим ва соғлиқни сақлаш каби яхши давлат хизматларини, шахсий хавфсизликни ҳамда қоида ва низомлар билан бошқариладиган барқарор жамиятни оладилар.

Аммо бу «ижтимоий шартнома» сезиларли даражада заифлашди, дейди Рус.

Европа кўчаларидаги тартибсизликларга қараб, бу норозилик даври давом этадиганга ўхшайди.