Исроилни келажагини белгилаб бериши мумкин бўлган ҳарбий хизмат бўйича шиддатли баҳс

Ғазабланган намойишчилар Исраил хавфсизлик кучларини «нацистлар» деб аташмоқда — аммо бу Лондон ёки Париждаги фаластинпарастларнинг норозилик намойиши эмас. Тўқнашув Исраил марказида юз бермоқда, у ерда оқ кўйлак, қора федора шляпаси ва узун қора сюртук кийган юзлаб ультраортодоксал эркаклар ҳарбий полиция билан тўқнашмоқда.

Тўқнашув Қуддус ва Тель-Авив ўртасидаги Модиин шаҳрида жойлашган, ёш ультраортодоксал яҳудий, яъни хареди эркак яшайдиган бино атрофида содир бўлмоқда. Полиция у ҳарбий хизматга келмаганидан кейин ҳибсга олиш учун келган.

Бир видеода BBC’га кўрсатилган Октябрь бошидаги ушбу тўқнашув сўнгги ойларда Исраил жамиятидаги энг чуқур бўлинишлардан бирини тобора яққолроқ кўрсатиб қўйган кўплаб воқеалардан биридир.

Ушбу ўсиб бораётган низо Исраил ҳозирда олиб бораётган урушлар, жумладан Ғазада Ҳамас билан ҳал бўлмаган можаро, шунингдек, босиб олинган Ғарбий соҳилда экстремист кўчиб келувчиларнинг фаластинликларга қарши кучайиб бораётган зўравонлиги фонида юз бермоқда.

Бир вақтлар жуда кичик озчилик бўлган ультраортодокслар сони йилдан-йилга ортиб бораётган бўлса-да, алоҳидалигича қолмоқда. Ҳозирда улар аҳолининг тахминан 14 фоизини ташкил қилади ва жамоадаги туғилиш кўрсаткичи бошқа исраилликларга қараганда ҳали ҳам анча юқори. Агар бу ўсиш шу суръатда давом этса, 2050 йилга келиб улар Исраилдаги яҳудий аҳолисининг учдан бир қисмини ташкил қилиши мумкин.

Ультраортодоксал жамоа кенгайгани сайин, улар бутун вақтларини диний таълимга бағишлашлари учун стипендиялар билан қўллаб-қувватлаш харажатлари бўйича баҳслар ҳам кучайди. Ушбу гуруҳ учун субсидиялар ҳукуматга йилига 35 миллиард шекелга (8,4 миллиард фунт стерлинг) тушиши тахмин қилинади ва яқингача улар ҳарбий хизматдан озод қилинган эди.

Эндиликда улар назарписанд қилинмайдиган озчилик бўлмагани сабабли, кенгроқ Исраил жамияти билан кўпроқ ҳамкорлик қилиш босими остида қолмоқда.

Ультраортодоксал яҳудийлар армияга чақирилишга қарши кўплаб намойишлар ўтказишди

Миллий хавфсизлик ва иқтисодиёт ушбу сайловдаги икки асосий масаладир. Бу ультраортодокслар ва уларнинг иккала юкни ҳам адолатли кўтара олмаётганига ишонадиган аксарият исраилликлар ўртасидаги тафовутни ҳар қачонгидан ҳам ўткирроқ қилади.

Ҳозирги сиёсий альянслардан ҳеч бири мутлақ кўпчиликни қўлга киритиши эҳтимоли йўқлиги ва Бош вазир Беньямин Нетаньяхунинг келажаги ноаниқлиги сабабли, кичикроқ партиялар, жумладан, хареди партияларининг роли ким Исраилни бошқаришини белгилашда яна ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади.

Агар Нетаньяху ҳокимиятда қолиш имкониятига эга бўлишни хоҳласа, Исраил ичидаги уларнинг махсус мақомини олиб ташлаш босимига қарамай, ультраортодоксал партияларни ўз томонида ушлаб туриши керак.

Ультраортодокслар нуқтаи назаридан, уларнинг Исраил давлати билан ижтимоий шартномаси тобора таранглашиб бормоқда. Уларнинг деярли фақат яҳудийликнинг диний матнларини — масалан, Тавротни (Яҳудий Муқаддас китоби) ўрганишга урғу бериши уларнинг таълим тизими алоҳида эканини ва кўплаб харедилар Исраилнинг ишчи кучи таркибига кирмаслигини англатади.

Ультраортодокслар учун энг катта масала бу анъанавий диний муассасалар, яъни ешива талабалари учун Исраил Мудофаа Кучларидаги (IDF) хизматдан озод қилиш тартибини сақлаб қалишдир. Бу Исраил давлатининг дастлабки йилларига бориб тақалади, ўшанда харедилар Холокостнинг деярли тўлиқ қириб ташланишидан сўнг қайта тикланишга ҳаракат қилаётган омон қолганларнинг кичик бир жамоаси эди.

Аммо 7 октябрдаги ҳужумлардан сўнг Исраил бир нечта фронтда уруш олиб бориб, янада мураккаб аҳволга тушгани сабабли, уларнинг мамлакатнинг чақириқ бўйича армиясида деярли тўлиқ йўқлиги янада баҳсли бўлиб қолди.

Диний талабалар ва уларнинг раввинлари, агар ёш ультраортодоксал эркаклар армияга қўшилса, улар ўз жамоасидан бутунлай узоқлаштириши мумкин бўлган таъсирлар ва хулқ-атворга дучор бўлишларига ишонишади. Бундан ташқари, улар ўз жамоаси анъаналарига содиқ қолиш нафақат Исраилнинг, балки яҳудий халқининг омон қолиши учун ҳам жуда муҳим деб ҳисоблашади.

7 октябрдан сўнг дарҳол нима учун ультраортодокслар шундай фавқулодда ҳолатда армияга кўпроқ ҳисса қўшмаётгани ҳақида сўралганда, жамоанинг энг юқори раҳбарларидан бири, раввин Дов Ландау диний талабалар нафақат армия хизматидан қочишлари, балки ярадор аскарларни кўришга бормаслиги ёки уларнинг дафн маросимларида қатнашмаслиги кераклигини айтди.

Харедилардаги туғилиш кўрсаткичи Исраил жамиятининг бошқа қисмларига қараганда юқорироқ

Раввин бундай хавфли вақтда фақат Таврот талабалари Исраилни маънавий жиҳатдан ҳимоя қилиши мумкинлигини айтди. «Нажот фақат Тавротни ўрганиш, мунтазам Таврот ўрганиш орқали келади. Ва Тавротни ўрганишга бўлган ҳар қандай эътиборсизлик ёки узилиш содир бўладиган нарсалар учун увол ва афсусдир... Тавротни ўрганувчилар қанчалик кўпайса, Тавротни ўрганувчилар ўз билимларини шунчалик оширади, шунча яхши. Улар бизни ҳимоя қилади.»

Кенгроқ Исраил жамияти бу қарашни баҳам кўрмайди дейиш жуда кам айтилган бўлади. Сўровномалар шуни кўрсатдики, Ғазадаги уруш давомида ультраортодоксларни ҳарбий хизматга чақиришни жамоатчилик томонидан қўллаб-қувватлаш кескин ортган. Кўплаб одамлар буни хареди жамоасининг масъулиятсизлиги деб ҳисоблашади, бу позиция солиқ тўловчилар томонидан молиялаштирилиши эса янада ғазабни оширади. Исраил Мудофаа Кучлари (IDF) жанговар кучлар етишмаслигидан шикоят қилди, шу билан бирга кўплаб исраилликлар охирги уч йил ичида юзлаб кунлаб хизмат қилишларига тўғри келди.

Исраилдаги етакчи сиёсий консультант ва сўровчи Далия Шейндлиннинг айтишича, бу масала Нетаньяху учун жуда муҳим ва Ғаза уруши фонида Исраил жамиятидаги ушбу лаҳзани, айниқса сиёсий ўнг қанотда тушуниш учун марказий ўрин тутади. «Ҳақиқатан ҳам энг долзарб, зудлик билан ҳал қилиниши керак бўлган масала — бу ўнг қанот жамоалари бўлиб, улар ҳукуматнинг IDF’дан озод қилиш тартибини ҳимоя қилаётганидан ғазабда, айниқса ўнглар орасида, лекин аслида Исраилдаги яҳудий жамоасидаги ҳамма хизмат қилаётган ва бу урушларда кўплар ҳалок бўлаётган бир вақтда.»

Икки йил олдин Олий суд ультраортодоксал эркакларни ҳарбий хизматдан озод қилиш аслида ўз кучини йўқотган деб қарор қилди. Бу бутун вақтини диний таълимга бағишлаганлар энди ҳарбий хизматга чақирилишини англатиши мумкин эди.

Харедиларнинг жавоби шиддатли бўлди. Юз минглаб харедилар намойишлар ўтказдилар ва асосий магистраль йўлларни тўсиб қўйишди. Ва, Модиин воқеасида бўлгани каби, улар чақириқдан бўйин товлашда айбланган диний талабаларнинг ҳибсга олинишини тўхтатишга ҳаракат қилишди. Намойишлар вақти-вақти билан давом этмоқда ва аҳоли зич жойлашган хареди маҳаллалари кўпинча хавфсизлик кучлари билан тўқнашувлар майдонига айланади.

Бу сайловда ҳал қилинаётган баҳсдир.

Анъанавий равишда хареди жамоаси номидан чиқиш қиладиган иккита партия мавжуд. Бири «Бирлашган Таврот Яҳудийлиги» ёки UTJ бўлиб, у ашкенази яҳудийларини ёки европалик яҳудийларни ифодалайди. Иккинчиси — кейинроқ тузилган, Шимолий Африка ва Яқин Шарқдан келган сефард ва мизраҳи яҳудийларини ифодалайдиган «Шас» партиясидир. Улар диний таълимни ҳамма нарсадан, жумладан Фаластинликлар билан муносабатлар ҳақидаги ҳар қандай саволлардан юқори қўядиган асосий кун тартибини баҳам кўришади.

UTJ ҳам, «Шас» ҳам Нетаньяху коалициясининг бир қисми бўлган ва улар Олий суд қарорининг ижросини тўхтатишга ҳаракат қилиш учун ўз сиёсий таъсиридан фойдаланганлар. Бир неча бор улар альянсни тарк этиш ва ҳукуматни ағдариш билан таҳдид қилишган. UTJ бу таҳдидни амалга оширди, аммо ҳукуматни ташқаридан қўллаб-қувватлашни давом эттирди, «Шас» эса коалиция ичида қолди.

Ушбу ойдаги сайловда Нетаньяхунинг асосий рақиби сифатида майдонга чиққан марказчи-ўнг сиёсатчи Гади Эйзенкот уларнинг позициясини қўллаб-қувватламайди. У ультраортодоксларнинг Исраил ичида ўз қоидаларига эга алоҳида давлат тузиши ғояси тобора заҳарли бўлиб бораётгани ҳақидаги ўз қарашини аниқ билдирди. «Ўзнинг энг яхши ўғил-қизларини урушга ва ўз жонларини фидо қилишга юборадиган мамлакат давлат ичида давлат мавжуд бўлган ҳақиқатга чидай олмайди», деди у.

Буларнинг барчаси ультраортодоксал эркакларни ҳарбий хизматдан озод қилиш масаласини «Шас» учун ҳам, UTJ учун ҳам сайловолди кун тартибидаги энг устувор вазифага айлантирди.

Яқинда UTJ парламент номзоди Элиаким Старкнинг билдирган фикри кескинликни янада оширди. У ультраортодоксал эркакларнинг ҳарбий хизматдан қочиш вазиятини Холокост пайтида яҳудийларнинг таъқиб қилиниши билан солиштирди. Бу сиёсий доиралардаги мухолифат етакчиларининг шиддатли танқидига сабаб бўлди.

Хареди масалаларига эътибор қаратадиган фаол Даниэль Голдманнинг айтишича, икки асосий хареди партияси ўзларини тобора қамал остида ҳис қилмоқда ва ён беришга камроқ тайёр.

Намойишчилар асосий магистраль йўлларни тўсиб қўйишди

Унинг айтишича, ультраортодокслар давлатга уларнинг йигитлари сонни ошириш учун ҳақиқатан ҳам кераклигига ишонишмайди. «Бу камида қисман хареди партиялари давлат уларнинг йигитларини жамоадан чиқариб олишни ва уларни ультраортодоксалдан оддий диний ёки дунёвийга ўтказишни хоҳлайди деб ҳисоблаши билан боғлиқ, Худо кўрсатмасин, улар шундай қабул қилишади», дейди у. «Шунинг учун ушбу таранглик муҳитида улар аслида ўз позицияларини қаланглаштирдилар.»

UTJ вакили, собиқ вазир Ицхак Гольднопф ҳатто ультиматум эълон қилишгача борди: «Харедилар ўз турмуш тарзини ўзгартирмайдилар, чунки армия ва уруш бор... Агар бошқа илож бўлмаса ва улар мамлакатни тарк этишлари керак бўлса, улар кетишади.»

Аммо бу Нетаньяху коалициясининг сайловдаги истиқболларига аниқ таъсир кўрсатмоқда — айниқса, узоқ вақтдан бери унинг ажралмас қисми бўлиб келган «Шас»га. уларсиз Нетаньяху альянси Кнессетда кўпчилик учун зарур бўлган 60 дан ортиқ ўринга етмай қолади.

Далия Шейндлиннинг айтишича, «Шас» ва UTJ’нинг ҳарбий хизматдан озод қилишдан воз кечишни рад этиши Нетаньяху коалициясига зарар етказмоқда. «Бу коалициянинг 2022 йилда 64 та ўринни қўлга киритгандагидек қўллаб-қувватлашни қайтариб ололмаётганининг асосий сабабларидан биридир», дейди у. «Ҳозирда улар тахминан 50 дан 52 гача ўрин олмоқда.»

Нетаньяхунинг барча рақиблари ультраортодоксларни озод қилишни тугатишни ва чақириқни рад этган муассасалар ёки шахсларга молиялаштиришни қисқартиришни қўллаб-қувватлайдилар. Чап қанотда Яир Голан муносиб кишиларни зудлик билан сафарбар қилишга чақирди.

Беньямин Нетаньяху харедиларнинг қўллаб-қувватлашига таянмоқда, бу амалга ошмаслиги мумкин

Шунга қарамай, «Шас» ва UTJ’нинг Нетаньяхуни қўллаб-қувватлашини сусайтирса, уни тарк этишлари ҳақидаги баёнотларига қарамай, ҳозирча улар учун бошқа борадиган жой йўқдай туюлади.

Исраил сиёсати бўйича кўп йиллардан бери етакчи шарҳловчи ва ҳозирда асосан Economist’нинг Исраилдаги мухбири Аншел Пфеффернинг айтишича, Нетаньяхунинг позицияси омонат кўринади. «Ҳозирги мухолифат блокни бирлаштириб турган икки нарса бор», дейди у. «Бири, албатта, улар Нетаньяхуни алмаштиришни хоҳлашади, иккинчиси, улар ҳозирда ультраортодоксларга нисбатан жуда душманона муҳитдан, асосан армияга чақириқ масаласида фойдаланмоқдалар.

«Нетаньяху кўп йиллар давомида ультраортодоксларга нима хоҳласа беришга тайёр эди. Улар буни мухолифатдан ололмайдилар.»

Ушбу араз ва қайсарлик муҳитида, бу йил янги хареди партияси пайдо бўлди ва ўзини «Шас» ва UTJ’нинг анъанавий ёндашувидан узилиш сифатида тақдим этди.

Аслида, «Хареди жамоатчилик партияси» ультраортодокслар ўз шахсиятининг ўзагини сақлаб қолган ҳолда умуман Исраилга кўпроқ ҳисса қўшадиган муросани таклиф қилмоқда.

Ультраортодоксал жамоада биринчи марта у икки нафар аёл номзодни ҳам илгари сурмоқда.

Улардан бири Зива Гинз BBC’га ўз партиясининг ҳарбий чақириқ бўйича позициясини тушунтириб берди. Бунинг марказида хизмат қилаётган эркакларга маданий жиҳатдан хареди бўлиб қолишларига рухсат бериш ғояси ётади. «Ҳаёти ҳақиқатан ҳам бутун вақтини Тавротни ўрганишга бағишланган ҳар бир киши ўрганишни давом эттириши керак. Бутун кун давомида ўтирмайдиган ва ўрганмайдиган ҳар бир киши бошқа Исраил ёшлари билан биргаликда, ёш йигит хареди сифатида кириб, хареди сифатида тугатиши мумкин бўлган тизимда хизмат қилиши керак», дейди у.

Аммо бундай муросага эришиш ҳаракатлари ушбу сайловда таъсир кўрсатиши учун ҳали эрта бўлиши мумкин.

Аншел Пфеффернинг айтишича, аксарияти ҳали ҳам ўз раввинининг кўрсатмаларига амал қиладиган ультраортодоксал жамоадаги асосий овозларни ўзгартириш қийин.

«Ва одамлар бошқа партияларга овоз беришни бошлаганларидан сўнг, улар буни бошқа хареди партияси учун қилишлари шарт эмас», деб тушунтиради Пфеффер. «Шунинг учун биз [ўта ўнгчилар етакчиси ва Миллий хавфсизлик вазири Итамар] Бен-Гвир каби одамларнинг хареди жамоасида илгарилаётганини кўрмоқдамиз, чунки у ёш харедилар билан ҳақиқатан ҳам гаплашадиган ягона хареди бўлмаган партия етакчисидир. Аслида, Исраилдаги бошқа ҳар бир партия ҳатто ҳаракат ҳам қилмайди.»

Бен-Гвир хареди сайловчилари орасида муваффақиятга эришмоқда

Сўровномалар буни акс эттириб, унинг «Яҳудий кучи» партиясининг ютуқларини кўрсатмоқда.

Бен-Гвирнинг ҳаракатлари босиб олинган Ғарбий соҳилни аннексия қилиш каби сиёсатларни қўллаб-қувватлаши орқали Исраилнинг халқаро имиджига зарар етказаётгандек кўрилса-да, унинг ўта ўнгчи хабари мамлакат ичида каттароқ қўллаб-қувватлаш базасини жалб қилмоқда. Унинг ультра-миллатчи қарашлари анъанавий равишда хареди партияси сиёсати билан мос келадиган қараш эмас, лекин улар Исраил сиёсатининг ўнг томонида умумий ўринни баҳам кўришади.

Шунинг учун янги сиёсий уй излаётган баъзи ультраортодоксал сайловчилар учун Бен-Гвир энг яқин вариант ҳисобланади. Уни халқаро қоралашларга қарамай, Исраилнинг душманлари деб билганларга қарши кескин позицияни эгаллашга тайёр бўлган кучли шахс сифатидаги қиёфаси аллақачон ўта ўнгга мойил бўлган хареди жамоасидаги баъзи кишиларга маъқул келиши мумкин.

Гади Эйзенкот хареди яҳудийларининг армияда хизмат қилишини қатъий қўллаб-қувватлади

Бироқ, ҳеч бир альянс кўпчиликни қўлга киритишга яқин кўринмаяпти, шунинг учун овоз беришдан сўнг ишлайдиган коалицияни тузиш учун кенг кўламли савдолашишлар бўлиши мумкин.

Нетаньяху ҳар доимгидек, ҳокимиятда қолиш йўлини топишга ҳаракат қилиш учун ўз ажойиб сиёсий маҳоратидан фойдаланади.

Бу кичик партияларга «ҳал қилувчи куч» (kingmaker) сифатида ҳаракат қилиш ваколатини беради. Ультраортодоксал партиялар илгари бу ролни ўйнаган. Аммо бу сафар улар ҳал қилувчи куч бўлмаслиги мумкин.

«Ҳақиқат шундаки, ҳар қандай кичик партия ҳал қилувчи кучга айланиши мумкин», дейди Далия Шейндлин. «Мен хареди партияларини Нетаньяхудан узоқлаштириш учун жуда кўп нарса керак бўлади деб ўйламайман... Лекин гап шундаки, мухолифат партиялари чақириқ бўйича жиддий ён беришларга тайёр эканликларига қандайдир ваъда бермагунича, уларни ўз томонларига оғдиришни хоҳламайдилар деб ўйлайман. Мухолифат партиялари ўз платформаларини ва сайловчиларга ваъдаларини айнан шу масалага тикишмоқда.»

Бу сафар ультраортодоксал партиялар «ҳал қилувчи куч» бўлиш ўрнига, подшоҳни ағдаришга ёрдам бериши мумкин.