Непал деярли бор-йўғини гидроэнергетикага тикди - сув тошқинлари бунинг нима учун муаммо эканлигини кўрсатмоқда
Ўтган ҳафтадаги сув тошқинлари оқибатида Непал энергия ишлаб чиқариш қувватининг 10 фоиздан ортиғи ишдан чиқди.
Непал деярли бор-йўғини гидроэнергетикага тикди — ва сув тошқинлари бунинг нега хавфли эканлигини кўрсатиб қўйди
Бундан саккиз йил олдин ҳам Непал ҳали узоқ давом этадиган электр узилишлари билан курашаётган эди.
Ҳозирда Непал электр энергиясининг деярли барчаси гидроэнергетикадан олинади ва мамлакат шу қадар кўп электр ишлаб чиқарадики, Ҳиндистон ва Бангладешга гидроэлектр энергияси экспорт қилиш орқали йилига деярли 200 миллион доллар (147 миллион фунт стерлинг) даромад олади.
Бироқ Непалга ушбу улкан табиий устунликни берувчи музликлар ва тоғлар глобал исишдан зарар кўрмоқда ва ўтган чоршанба кунги ҳалокатли сув тошқинлари мамлакатнинг гидроэнергетика режалари дуч келаётган хавф-хатарларни яққол кўрсатди.
1300 дан ортиқ киши ҳалок бўлди, яна минглаб одамлар бедарак йўқолган деб ҳисобланмоқда.
Непал-Тибет чегараси яқинидаги бутун бошли қишлоқларни вайрон қилган сув тошқинлари Тришули дарёси ҳавзасидаги 12 та гидроэлектр станциясига жиддий шикаст етказди ва Непал умумий электр ишлаб чиқариш қувватининг 10% дан ортиғини йўққа чиқарди. Операторлар BBC'га ушбу иншоотларнинг бирортасини қайта тиклаш мумкинми-йўқми, ҳали ҳам билмасликларини айтишди.
Шикастланган 12 та станциядан олтитасига эгалик қилувчи давлатга қарашли Непал электр энергетика бошқармаси (Nepal Electricity Authority) Непал хонадонларига электр таъминоти ҳали ҳам етарли эканлигини маълум қилди. Аммо унинг матбуот котиби Ражан Дҳакал иқлим билан боғлиқ офатлар тез-тез содир бўлаётган бир пайтда, «гидроэнергетика сиёсатимизни қайта кўриб чиқиш вақти келди», дейди.
Кучли тўсатдан сув тошқинлари оқибатида Непал умумий электр ишлаб чиқариш қувватининг 10% дан ортиғи йўқ қилинди
2010 йилда Непал аҳолисининг атиги учдан икки қисми электр энергиясидан фойдаланиш имкониятига эга эди ва ҳатто тармоққа уланган уйларда ҳам кунига 16 соатгача узилишлар бўлиши мумкин эди.
Гидроэнергетика инфратузилмасини кенгайтириш, коррупцияга қарши курашиш ва мавсумий тақчилликни қоплаш учун Ҳиндистондан электр энергияси импортини ошириш бўйича кўрилган чора-тадбирлар туфайли 2018 йилга келиб Непалнинг аксарият қисми 24 соатлик электр таъминоти билан таъминланди.
Бугунги кунда Непалда 225 та гидроэлектр станцияси мавжуд бўлиб, уларнинг ўрнатилган қуввати 3900 МВт дан ошади, бу Непал электр энергетика бошқармаси маълумотларига кўра, бир вақтнинг ўзида уч миллионга яқин хонадонни электр энергияси билан таъминлаш учун етарли.
Яна юзлаб станциялар қурилмоқда ёки режалаштирилмоқда. Уларнинг аксарияти тоғларнинг баланд жойларида жойлашган бўлиб, у ерда электр энергияси ишлаб чиқариш учун тез оқувчи сувдан фойдаланиш мумкин. Бу лойиҳалар учун сув омбори тизими деярли талаб этилмайди ёки умуман керак эмас.
Бироқ Ҳимолайнинг баланд тоғли ҳудудлари глобал ўртача кўрсаткичдан 50% тезроқ исимоқда, бу эса уларни экологик хавф-хатарларга кўпроқ дучор қилмоқда. Дастлабки суриштирувлар ўтган ҳафтадаги тўсатдан сув тошқинига музликнинг ўпирилиши ва унинг туб жинслари сабаб бўлганини кўрсатди.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, Непал ўз энергия манбаларини диверсификация қилиши керак
Гарчи олимлар буни иқлим ўзгариши билан аниқ боғлаш ҳали эрта эканлигини айтишса-да, Непалнинг Офатлар хавфини камайтириш ва бошқариш бошқармаси аввалроқ 2018 ва 2024 йиллар оралиғида қайд этилган 10 та офатдан 9 тадан кўпроғи «иқлим билан боғлиқ» бўлганини маълум қилган эди.
Вайронкор сув тошқинини «асрда бир марта бўладиган» ҳодиса деб таърифлаган Непалнинг собиқ энергетика вазири Кулман Гҳисингнинг айтишича, бу воқеа станцияларни қандай лойиҳалаш ва уларни қаерда қуриш кераклиги бўйича сабоқ беради.
«Биз станцияларни сув тошқинларига [бардошлироқ] қилиб лойиҳалашимиз ва энг муҳими, эрта огоҳлантириш тизимларини ҳамда фавқулодда эвакуация қилишнинг ишончли чораларини жорий этишимиз керак», деди у атроф-муҳит янгиликларини ёритувчи Mongabay нашрига.
Сув тошқини бошланганидан бери ушбу станцияларнинг лой билан тўлган туннелларида эҳтимол юзлаб гидроэнергетика ишчилари, муҳандислар ва маҳаллий аҳоли қолиб кетган деб тахмин қилинмоқда.
Непал электр энергетика бошқармаси вакили Дҳакалнинг айтишича, Непалнинг гидроэнергетика стратегиясини «қайта кўриб чиқиш» тоғларнинг баланд жойларида қурилиши шарт бўлмаган сув омборли станцияларни ўз ичига олиши мумкин. Бу сувни тўплаш ва керак бўлганда чиқариш имконини беради, аммо улар катта иқтисодий ва экологик харажатларни ҳам келтириб чиқаради.
Баъзилар Непалнинг гидроэнергетикага ҳаддан ташқари қарам бўлиб қолганини шубҳа остига олмоқда.
«Бундай хавфли замонларда биз бор тухумларимизни битта саватга солмаслигимиз керак», дейди қайта тикланувчи энергия бўйича мутахассис, WindPower Nepal тоза технологиялар компанияси асосчиси Кушал Гурунг.
«Биз қуёш ва шамол каби бошқа муқобил вариантларни ҳам жиддий қабул қилишимиз керак. Бунинг учун эса ҳозирда гидроэнергетикани жуда қўллаб-қувватлаётган энергетика сиёсатимизни қайта кўриб чиқишимиз лозим бўлади», дейди у.
Колумбия университетининг Глобал энергетика сиёсати маркази тадқиқотчиси Вивек Шастри ҳам бу фикрни қўллаб-қувватлаб, «шамол ва қуёш энергиясини сезиларли даражада қўшиш келажакда электр тизимидаги ягона нуқта ёки ўзаро боғлиқ носозликларни чеклаши мумкин бўлган бардошлилик стратегиясидир», дейди.
Сингапур Миллий университетининг Жанубий Осиё тадқиқотлари институти катта илмий ходими Пуспа Шарма Непал ўз энергия манбаларини диверсификация қилиши кераклигига қўшилади, аммо буни «фақат чекланган даражада» амалга ошириш мумкинлигини айтади.
«Шамол ва қуёш энергиясида фойдаланилмаган қувватлар мавжуд бўлса-да, гидроэнергетика ҳақиқатан ҳам Непалга Жанубий Осиёдаги қўшниларига нисбатан улкан рақобат устунлигини берадиган ягона соҳадир», дейди у минтақадаги қайта тикланувчи энергия салоҳиятини таққослаган бир нечта тадқиқотларга таяниб.
Гидроэнергетика ҳали ҳам Непалдаги йирик инвестицияларда устунлик қилмоқда ва баъзи иқлим фаолларининг айтишича, маълум бўлган офат хавфига қарамай, молиялаштириш давом этмоқда.
Ўтган ҳафтадаги сув тошқинларидан кейин деярли бутунлай вайрон бўлган «Юқори Тришули-1» (Upper Trishuli-1) лойиҳаси Непалнинг қиймати қарийб 647 миллион долларлик энг йирик тўғридан-тўғри хорижий инвестиция лойиҳаларидан бири эди. Уни қўллаб-қувватловчилар қаторига Осиё тараққиёт банки ва Халқаро молия корпорацияси киради.
Шунингдек, жиддий шикастланган «Юқори Тришули 3А» (Upper Trishuli 3A) лойиҳаси Хитойнинг Экспорт-импорт банки томонидан молиялаштирилган эди.
Тўғонлар, дарёлар ва одамлар бўйича Жанубий Осиё тармоғи (South Asia Network on Dams, Rivers & People) координатори Ҳиманшу Тҳаккарнинг айтишича, халқаро кредиторлар «минглаб ишчилар, мулозимлар, аҳоли, дарёлар, инфратузилма ва ландшафтни қандай хавф остига қўяётганларини жуда яхши билишган».
«Уларнинг ўз ҳисоботларида бу бир неча бор таъкидланган. Аммо улар ҳеч қандай олдини олувчи чоралар кўрмадилар, қатъий назорат ва мувозанатни талаб қилмадилар, шунингдек, содир бўлиши мумкинлигини билган офатга тайёр эмас эдилар», дейди у.
Тҳаккар Тришули дарёси ҳавзаси беқарор эканлигини аллақачон кўрсатганини айтиб, сўнгги икки йил ичида у ерда содир бўлган сув тошқинларига ишора қилади. 2024 йил сентябрь ойида Тришули ва Бҳоте Коши дарёлари ҳавзалари устида кузатилган мисли кўрилмаган кучли жала Расува, Нувакот ва Дҳадинг — ўтган ҳафтадаги сув тошқинларидан энг кўп зарар кўрган дарё бўйидаги аҳоли пунктларида тўсатдан сув тошқинларини келтириб чиқарди.
Кейин, 2025 йил июль ойида Тибетнинг Гйиронг округидаги музлик кўли ўпирилиб, дарёнинг худди шу қисми бўйлаб Непалга қараб оқди ва камида 11 кишининг ҳаётига зомин бўлди. Ушбу сув тошқини муҳим инфратузилмага шикаст етказди ва гавжум Непал-Хитой йўлаги бўйлаб савдони тўхтатиб қўйди. Чегара ўтиш жойи деярли олти ой давомида ёпиқ қолди ва фақат шу йилнинг 1 январида қайта очилди.
Непал электр энергетика бошқармаси вакили Дҳакалнинг айтишича, иқлим хавфини баҳолаш тўғри олиб борилган тақдирда ҳам, «станцияларни лойиҳалаш шунга мувофиқ амалга оширилмаган бўлиши мумкин».
«Шубҳасиз, биз гидроэлектр станцияларимизни қуриш ва улардан фойдаланиш усулларини яхшилашимиз керак бўлади», дея қўшимча қилади у.
Хусусий операторлар аллақачон молиявий йўқотишларга дуч келмоқда. Непал мустақил электр ишлаб чиқарувчилар уюшмасидан Уттам Бҳлон Ламанинг сўзларига кўра, суғурталовчилар сўнгги уч йил ичида 20 дан ортиқ хусусий станцияга сув тошқини етказган зарар учун тахминан 40 миллион доллар тўлаб беришган.
Унинг айтишича, суғурта мукофотлари кескин ошиб бормоқда ва бу бизнес юритиш харажатларини «фойдасиз» қилиб қўймоқда.
Непалдаги сўнгги офат пайтида 1300 дан ортиқ одам ҳалок бўлди
Ушбу офат иқлим хавф-хатарлари глобал эканлигини ва уларни фақат Непалнинг ўзи ҳал қила олмаслигини кўрсатмоқда, дейди БМТнинг Иқлим ўзгариши бўйича конференциясидаги мамлакат иқлим делегацияси аъзоси Манжеет Дҳакал.
Унинг айтишича, ҳукуматлар ва халқаро ташкилотлар маълумот алмашиш, таъсирларни баҳолаш ва эрта огоҳлантириш тизимларини яратиш учун биргаликда ишлашлари керак.
«Непал ушбу кучайган хавф-хатарларга олиб келган иссиқхона газлари чиқиндилари учун энг кам жавобгар бўлган давлатлар қаторига киради.
«Қизиғи шундаки, бизнинг гидроэнергетика саноатимиз шусиз ҳам минимал бўлган чиқиндиларимизни камайтиришга қаратилган ҳаракатдир... Биз бу хавф-хатарларга ёлғиз қарши туришга мажбур бўлмаслигимиз керак ва бундай бўлмаслиги лозим».