Нега Непал сув тошқинлари Ҳиндистонни хавотирга солиши керак
Бу фалокат иқлим ўзгариши Ҳимолой тоғлари учун умумий хавфларни кучайтираётган бир пайтда огоҳлантириш сифатида юзага келди.
Непалнинг Тибет чегараси яқинида 1000 дан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бо'лган яқинда содир бо'лган вайронагарчиликли сув тошқинлари Ҳиндистон учун муҳим трансчегаравий хавфни ко'рсатмоқда. Иккала давлат ҳам Ҳимолай дарёларини баҳам ко'рса-да, мутахассислар Непалдаги сув тошқини ва Ҳиндистондаги фалокат о'ртасидаги бог'лиқлик оддий қуйи оқимдан ко'ра мураккаброқ эканлигини та'кидлайдилар.
Ба'зи сув тошқинлари тог'лардан жуда ко'п миқдордаги лой, тош ва қолдиқлар билан тушиши мумкин. Бошқалари текисликларга етиб боргандан со'нг о'з интенсивлигининг катта қисмини ё'қотиши мумкин, натижада одатий сув тошқини юзага келади. Бу сувнинг Ҳиндистонда фалокатга айланиши нафақат Непалда ёг'ингарчиликка, балки ёг'ингарчилик, дарё сатҳи, қирг'оқлар, дренаж ва Ҳиндистондаги ривожланишга ҳам бог'лиқ.
Непалдаги сув тошқинлари Ҳиндистон учун огоҳлантириш бо'либ хизмат қилади, бу нафақат чегарадан жанубга оқиб о'тадиган сув туфайли, балки икки мамлакат кенг ва тобора о'згарувчан Ҳимолай дарё тизимига эга бо'лгани учун ҳамдир.
Непалда 6000 дан ортиқ дарё ва сойлар мавжуд бо'либ, уларнинг аксарияти жанубга Ҳиндистонга ва охир-оқибат Ганг дарёсига оқиб о'тади. Учта асосий тизим устунлик қилади: шарқда Коси, марказда Гандаки (Ҳиндистонда Гандак номи билан танилган) ва г'арбда Карнали (Ҳиндистонда Гҳагҳара), г'арбий чегара бо'йлаб Маҳакали (Шарда) билан бирга. Бундан ташқари, Сиваликс ва Чуре тизмаларидан бошланадиган о'нлаб кичикроқ дарёлар - жумладан, Багмати, Камала, Рапти ва Бабаи - унчалик машҳур эмас, аммо кичикроқ ва тикроқ сув ҳавзалари туфайли тезроқ ва олдиндан айтиб бо'лмайдиган сув тошқинларини келтириб чиқариши мумкин.
Халқаро Интеграциялашган Тог' Ривожлантириш Маркази (ИСИМОД) гидрологи Маниш Шрестҳанинг со'зларига ко'ра, Непалдан Ҳиндистон текисликларига еттидан то'ққизтагача йирик дарёлар оқиб о'тади ва Ҳиндистонда сув тошқинлари учун жавобгардир. Ҳиндистон Марказий Сув Комиссияси Коси, Гандак, Багмати ва Гҳагҳарани асосий трансчегаравий дарёлар сифатида белгилайди.
Биҳар Ҳиндистоннинг энг ко'п сув тошқинига мойил штати бо'либ, Шимолий Биҳарнинг тахминан то'ртдан уч қисми расман шундай деб белгиланган. Штатни сув босадиган деярли барча йирик дарёлар Непалда бошланади, "Биҳар қайг'уси" деб номланган Коси дарёси энг машҳури бо'либ, ундан кейин Гандак, Багмати ва Камала дарёлари келади.
Бироқ, хавф Биҳардан ташқарига ҳам тарқалган. Шарқий Уттар-Прадеш Гҳагҳара, Рапти ва Гандак дарёларига заиф бо'либ, Горахпур, Баҳраич, Лакҳимпур Кҳери ва Шравасти каби туманларга мунтазам равишда та'сир қилади. Уттаракҳанд штати Маҳакали-Шарда дарёларини баҳам ко'ради, Шимолий Бенгал эса Мечи ва Маҳананда дарёларини олади. ИСИМОД гидрологи Прадип Ман Дангол "Биҳар миқёсда устунлик қилади. Уттар-Прадеш иккинчи о'ринда туради ва ко'пинча кам хабар қилинади" деб та'кидлайди ва Биҳар энг катта юкни о'з зиммасига олса-да, Уттар-Прадеш хавфнинг муҳим ва ко'пинча э'тибордан четда қоладиган жиҳатини ифодалайди.
Гидрологлар сув тошқини хавфини уч қисмли занжир сифатида та'рифлайдилар. Биринчидан, ёг'ингарчилик: унинг жойлашуви ва интенсивлиги. Ҳиндистонга етиб борадиган сув тошқини чо'ққилари ко'пинча баланд Ҳимолай тог'ларидан эмас, балки Сивалик, Чуре ва Тераи тог'ларидан бошланади, бу ерда кучли муссон ёмг'ирлари тик, кичик сув ҳавзаларига ёг'иши мумкин. Иккинчидан, дарёнинг о'зи. Непал дарёлари тог' ёнбаг'рида қияликнинг кескин о'згаришига дуч келади, чо'кинди қатламларини ҳосил қилади ва текисликлар бо'йлаб о'ралган, силжийдиган каналлар сифатида тарқалади. Учинчидан, сув Ҳиндистонга етиб боргандаги о'заро та'сир. Сув тошқинининг ог'ирлиги сув дуч келадиган нарсага бог'лиқ - Ҳиндистон томонидаги ёмг'ир миқдори, Гангес сув сатҳи, то'сиқлар ва то'сиқларнинг мавжудлиги ва сув тошқини текислигидаги ё'ллар, темир ё'ллар ва аҳоли пунктларидан дренажнинг то'силганлиги.
Шундай қилиб, Непалда ёг'ингарчилик асосан чегарадаги энг юқори оқимни белгиласа-да, сув тошқинининг ог'ирлиги ҳеч бо'лмаганда Ҳиндистон ичидаги шароитларга бог'лиқ. 2008-йилдаги Коси фалокати бунга мисол бо'ла олади: дарё то'сиқ ко'таришга мо'лжалланганидан анча кам сув олиб келган, фалокат то'сиқнинг бузилишидан келиб чиққан, бу эса фавқулодда сув тошқини эмас.
ИСИМОДнинг табиий офатлар хавфини камайтириш бо'йича аралашув менежери Сасвата Санял шундай дейди: "Чегарага етиб борадиган энг юқори оқим учун асосан Непал ёг'ингарчилиги; сув тошқини кучайгандан кейин, ҳеч бо'лмаганда Ҳиндистон шароитида ҳам шундай даражада кучли". 2008-йилдаги Коси фалокати бунга ёрқин мисол бо'ла олади. Непалда Коси дарёси то'г'онни бузиб о'тгандан со'нг, Биҳарда қарийб 400 киши ҳалок бо'лди. Шуниси э'тиборга лойиқки, бу жуда юқори оқимли ҳодиса эмас эди. Канпурдаги Ҳиндистон Технология Институти (ИИТ) ер фанлари профессори Ражив Синханинг со'зларига ко'ра, оқим дарёнинг о'тказиш қобилиятининг атиги о'ндан бир қисмини ташкил этган. Фалокат о'нлаб йиллар олдин қурилган етарли даражада парваришланмаган то'г'оннинг ёрилиши натижасида юзага келган. Синха шундай тушунтиради: "1950 ва 1960-йилларда қурилган то'г'онлар то'г'ри парваришланмаган эди. Улар эрозияга учраган ва охир-оқибат заиф нуқтага айланган эди. Дарё о'з то'г'онини бу заиф нуқталар орқали бузиб о'тиб, Ҳиндистоннинг тахминан 100 йил давомида сув тошқини бо'лмаган қисмларига кириб келди". Санялнинг қо'шимча қилишича, бу о'згариш "гидрологик эмас, балки структуравий" бо'лган.
Санялнинг со'зларига ко'ра, одатий муссон тошқинлари учун Ҳиндистон сувнинг қуйи оқимидаги ҳаракат тезлигига қараб "тахминан 12 соатдан икки кунгача огоҳлантириш"га эга бо'лиши мумкин. Сув Непал тог' ёнбаг'ридан Коси ва Гандак бо'йлаб Биҳар текисликларига етиб бориши учун тахминан бир кун, Гагҳара бо'йлаб эса бироз ко'проқ вақт кетиши мумкин. Чуре дарёларидан то'сатдан тошқинлар бир неча соат ичида етиб келиши мумкин. Ко'чки то'г'они ёрилиши ёки ахлат оқими янада тезроқ бо'лиши мумкин; ҳозирги тошқинларда Расувадан энг юқори ко'тарилиш тахминан етти ярим соат ичида Ҳиндистон чегараси яқинидаги Тривени шаҳрига етиб келди.
Ҳиндистон ва Непал стансиялар тармог'идан реал вақт режимида ёг'ингарчилик ва дарё сатҳидаги ма'лумотларни алмашадилар. Непалнинг Гидрология ва Метеорология Департаменти ушбу ма'лумотларни тошқин прогнозлари учун Ҳиндистон Марказий Сув Комиссиясига тақдим этади. Бироқ, Санял энг тез оқадиган Чуре сув ҳавзаларида реал вақт режимида кузатув стансияларининг жуда камлиги, ягона умумий башоратлаш моделининг ё'қлиги ва қирг'оқ шароитлари, дарё каналларининг о'згариши ва чо'кинди қатламлари ҳақида ма'лумотларнинг чекланган мунтазам алмашинуви каби жиддий камчиликларни та'кидлайди. Энг муҳими, "охирги мил" муаммоси ҳам мавжуд: туман идорасига етиб борадиган огоҳлантириш хавф остида бо'лган оилага етиб бориш билан бир хил эмас.
Ушбу трансчегаравий дарёлар учун Синҳа "ахборот алмашиш ва эрта огоҳлантириш тизимлари бо'йича ҳамкорлик жуда муҳимлигини та'кидлайди. Бизга музлик ко'ллари, уларнинг оқиб чиқиши ва вақт о'тиши билан қандай о'згариб бораётгани ҳақида тезкор узлуксиз мониторинг керак" деб та'кидлайди.
Кенг тарқалган ното'г'ри тушунча шундаки, Непал Ҳиндистонга сувни "қо'йиб юборади". Олимлар Непалнинг буни амалга оширишга қодир деярли катта сув омборлари ё'қлигини аниқладилар; унинг асосий сув омбори Кулекҳани куб километрнинг о'ндан бир қисмидан кам сувни сиг'диради, я'ни "қо'йиб юборадиган ҳеч нарса ё'қ", дейди Санял. Коси ва Гандак то'г'онлари Ҳиндистон томонидан бошқарилади. Тошқин сувлари чегарага етганда, бу асосан Непалнинг дарвозани очиши эмас, балки юқори оқимдаги ёг'ингарчилик туфайли бо'лади.
Бироқ, бу да'во ортида муҳим бир ҳақиқат бор: Шимолий Биҳар ва шарқий УПни сув босган сувнинг катта қисми Непалда ёмг'ир сифатида пайдо бо'лади, я'ни Непалнинг ёг'ингарчилик миқдори Ҳиндистонга етиб борадиган сув тошқини чо'ққиларининг вақти ва ҳажмини белгилайди. Непал Гангеснинг о'ртача йиллик оқимининг тахминан 40% ни ташкил қилади ва қуруқ мавсумда анча катта улушга эга бо'либ, унинг гидрологиясини Ҳиндистон учун жуда муҳим қилади. Санял содда "сабаб ва айб ҳикояси"дан огоҳлантириб, "Ёмг'ир қарор эмас" деб та'кидлайди.
Муайян оқимнинг фалокатга айланиши Ҳиндистондаги шароитларга - Гангес сатҳига, Ҳиндистон ёг'ингарчиликларига, қирг'оқ яхлитлигига, дренажга ва чо'киндиларга - Непалда бо'лгани каби бог'лиқ. Санял қо'шимча қилади: "Ва оқибатлари икки томонлама: Ҳиндистонни ҳимоя қилиш учун қурилган қирг'оқлар ва то'сиқлар сув сатҳини ко'тарди ва Непалнинг узоқ вақтдан бери ташвишланаётган Тераида сув тошқинларига сабаб бо'лди." Непал ва Ҳиндистон битта дарё тизимига эга эканлигини ҳисобга олсак, бири юқори оқимда, иккинчиси қуйи оқимда жойлашган бо'лса, ечим айбда эмас, балки умумий ма'лумотлар, прогнозлаш ва дарёларни бошқаришни яхшилашда.
"Ҳиндистон хавотирга тушиши керак, лекин бу Непалдаги Коси дарёси туфайли бо'лиши шарт эмас", дейди Ражив Синҳа. Мутахассисларнинг та'кидлашича, ҳақиқий огоҳлантириш кенгроқ Ҳимолой контекстида - сув, тош, муз ва катта миқдордаги чо'кинди то'сатдан бирлашганда нима бо'лади. Синҳа яқинда Непалдаги фалокат Ҳиндистон бошидан кечирган ҳалокатли воқеаларга, масалан, 2021-йилдаги Чамоли фалокати ва 2025-йилдаги Уттаракханддаги Дҳарали фалокатига о'хшашлигини та'кидлаб, Непалдаги воқеа "эҳтимол беш-о'н баравар катта" бо'лганини та'кидлайди.
Синҳа та'кидлайди: "Асосий нуқта шундаки, бу оддий гидрологик тошқинлар эмас". Ан'анавий тошқин асосан сувдир. Бироқ, кучли ёмг'ир, эрийдиган муз ёки то'сатдан оқинди жуда ко'п миқдордаги чо'кинди билан аралашганда, натижада ё'лидаги деярли ҳамма нарсани ё'қ қилишга қодир қалин, юқори энергияли лой пайдо бо'лиши мумкин. Бу 2021-йилдаги Чамоли фалокатида яққол ко'риниб турди, унда Ҳиндистоннинг шимолий Чамоли водийсида Ҳимолой музлигининг катта қисми қулаб тушди ва 200 кишининг о'лимига сабаб бо'лган ва гидроенергетика инфратузилмасига зарар етказган ахлат ва сув каскадини очиб юборди. Бу ҳолат 2025-йилда Уттаракханддаги Дҳаралида ҳам кузатилган, о'шанда кучли ёмг'ирлар тошқин ва вайроналар оқимини келтириб чиқарган, натижада қишлоқнинг бир қисми метрлаб материал остида ко'милган.
Бундан ташқари, иқлим о'згариши бу хавфларни кучайтирмоқда. Кучли ёг'ингарчилик кучаймоқда; минтақа глобал о'ртача ко'рсаткичдан тезроқ исиб бормоқда, илиқ атмосфера ко'проқ намликни ушлаб туради ва муссон камроқ ва кучлироқ портлашларда ко'проқ ёмг'ир ёг'дирмоқда. Баланд тог'лардаги хавфлар ҳам ортиб бормоқда. Доимий музликлар камайиб бориши билан музлик ко'лларининг портлаши ва тош-муз ко'чкилари ко'пайиши кутилмоқда, бу эса тезроқ, вайроналар билан то'ла сув тошқинларини келтириб чиқариши кутилмоқда, уларни олдиндан айтиш қийин. Бундан ҳам экстремал ҳодисалар дарёларда ко'проқ ко'чкилар ва чо'киндиларга олиб келади, дарё о'занларини ко'таради ва чегаранинг иккала томонида канал сиг'имини камайтиради. Буларнинг барчаси бир хил кенг Ҳимолой хавф тизимининг намоёнидир ва Ҳиндистоннинг та'сири сезиларли даражада.