Нефтнинг ортиқчаси бўлмайди
Эрон Тожикистонга нефть маҳсулотлари етказиб беришни бошлади, бироқ ҳажм ва нархлар ҳозирча номаълум
Нефтнинг ортиқчаси бўлмайди
Эрон август ойида эришилган келишувлар шартларини бажарган ҳолда Тожикистонга нефть маҳсулотлари етказиб беришни бошлаб юборди. Бироқ етказиб бериш ҳажми, нархлар ва бошқа тафсилотлар ҳозирча ошкор этилмаяпти. Бу ҳақда Тожикистон Энергетика ва сув ресурслари вазирлигига таяниб «Азия-Плюс» хабар бермоқда.
Бундан аввал Душанбе Теҳрон билан 2,55 миллион тонна нефть маҳсулотлари етказиб бериш имкониятини муҳокама қилган эди. Шу билан бирга, томонлар шартномада мустаҳкамланиши керак бўлган якуний ҳажмни келишиб олган-олмаганлиги номаълумлигича қолмоқда.
Мамлакатларнинг умумий чегараси йўқлиги сабабли, логистика масаласи ҳам алоҳида долзарблик касб этмоқда. Катта эҳтимол билан, хомашё ва маҳсулотларни темир йўл орқали ташишга тўғри келади, бу эса нефтни денгиз йўли ёки қувурлар орқали етказиб беришдан кўра қимматроққа тушади. Учинчи давлатлар ҳудуди орқали транзит қилиниши сабабли ҳам харажатлар ортади.
Темир йўл транспортидан фойдаланилаётганидан статистика ҳам далолат беради: жорий йилнинг январь-июнь ойларида Тожикистон ва Эрон ўртасида 432,8 минг тонна юк ташилган бўлиб, шундан 334 минг тоннаси темир йўл улушига тўғри келади.
Бундан ташқари, мулозимлар Эрондан келаётган юк таркибига айнан нималар киришига аниқлик киритишмади. Тожикистон 2 миллион тонна хом нефть, 300 минг тонна дизель ёқилғиси, 150 минг тонна бензин ва 100 минг тонна авиация ёқилғиси сўраган эди. Бироқ аввалроқ Теҳрон мамлакатда автомобиль ёқилғиси тақчиллиги сезилаётгани, шу сабабли унинг экспортига чекловлар жорий этилганини маълум қилганди. Шу боис, устувор йўналиш — хомашё ва самолётлар учун керосин етказиб бериш ҳисобланади. Шу билан бирга, ислом республикаси ҳамкорларига ойига 5 минг тоннадан ортиқ нефть маҳсулотлари жўната олиши амримаҳол.
Хом нефтнинг катта ҳажмини ҳисобга олган ҳолда, Тожикистон ундан қандай фойдаланмоқчи эканлиги тушунарсиз бўлиб қолмоқда. Йилига 2 миллион тонна даражасидаги етказиб бериш мамлакатдаги энг йирик нефтни қайта ишлаш заводи — Данғара заводининг имкониятларидан сезиларли даражада юқоридир. Бинобарин, республика ҳукумати ё ишлаб чиқариш қувватларини ошириши, ёки ресурсларни узоқ муддатли сақлашни ташкил этиши керак бўлади.
Тижорат жиҳати ҳам кам аҳамиятга эга эмас, чунки чегирмаларсиз эронликларга Россия билан рақобатлашиш қийин бўлади. Қайд этилишича, жорий йилнинг биринчи ярмида Тожикистон томонидан сотиб олинган тахминан 600 минг тонна асосий нефть маҳсулотларининг 91 фоиздан ортиғи РФ ҳиссасига тўғри келган. Импорт қилинган маҳсулотнинг ўртача қиймати тоннасига 825 долларни ташкил этган. Аммо Москва ва Душанбе ўртасида имтиёзлар ва божларнинг йўқлиги тўғрисидаги битимлар амал қилади. Шу сабабли Эрон нефтининг нархи жуда катта аҳамиятга эга.
Шунга қарамай, аксарият таҳлилчиларнинг фикрича, агар Эрон нефти Россияникидан сезиларли даражада қимматроқ бўлиб чиқса ҳам, Тожикистон муқобил импортдан воз кечмаслиги керак. Бу битта етказиб берувчига қарамликни камайтириш имконини беради ва РФга қарши қаттиқ санкциялар жорий этилган, бозорда ёқилғи тақчиллиги юзага келган, нархлар кескин кўтарилган ёки бошқа ҳар қандай чекловлар ҳолатида ҳаракат қилиш учун имконият яратади.