«Nanotyrannus» скелети Нью-Йоркдаги аукционга 4,5 миллион фунт стерлинг баҳода қўйилди
Ноёб скелетнинг аукционга қўйилиши динозавр қолдиқлари хусусий қўлларда қолиши ёки оммавий намойиш этилиши кераклиги бўйича илмий ҳамжамиятдаги баҳс-мунозаралар авж олган бир пайтда юз бермоқда.
Нанотираннус скелети 4,5 миллион фунт стерлингга баҳоланиб, Нью-Йоркдаги аукционга қўйилмоқда
Илгари ёш Тираннозавр рекс (Tyrannosaurus rex) деб ҳисобланган, яқинда янги тур сифатида аниқланган динозаврнинг йиғилган скелети минимум 6 миллион доллар (4,5 миллион фунт стерлинг) бошланғич нарх билан аукционда сотувга қўйилмоқда.
"Жоди" лақабини олган, баландлиги тахминан 10 фурт (3 метр) бўлган ушбу скелет Нью-Йоркда Sotheby's аукцион уйи томонидан сотилади. Кимшўрлик тадқиқотчиларнинг бундан бир йил олдин скелет алоҳида уруғга тегишли эканини тасдиқлаганидан кейин ўтказилмоқда.
Сўнгги бўр даврига оид бу йиртқич бугун охирида аукционга қўйилганда 9 миллион долларгача даромад келтириши кутилмоқда. Бу сотув Sotheby's июль ойида "Гас" номи билан танилган Тираннозавр рексни рекорд даражадаги 50,1 миллион долларга (37,4 миллион фунт стерлинг) сотганидан сўнг амалга оширилмоқда.
Аукцион, шунингдек, илмий ҳамжамиятнинг баъзи доираларида динозавр қолдиқлари хусусий тартибда сотилиши керакми-йўқми деган баҳсларни яна авж олдирди.
Сотҳебй's маълумотига кўра, "Жоди" — 191 га яқин қазилма суяк элементлари ва "аъло даражада сақланган, деярли тўлиқ бош суяги"га эга, "кўргазмага тўлиқ тайёр" скелетдир.
Аукцион уйи, шунингдек, Нанотираннус "фанга маълум бўлган шундай учта скелетдан бири" эканини айтмоқда. Sotheby's хабарига кўра, бу АҚШ тадқиқотчилари ўтган йилнинг октябрь ойида ушбу уруғни тасдиқлаганидан бери бозорга чиқарилган биринчи намунадир.
Портсмут университети палеонтологи Меган Женкинс сешанба куни BBC'нинг Today дастурига Нанотираннус "жуда узоқ вақт давомида Т. рекснинг ўсмирлик даври деб ҳисобланганини" айтди.
"Лекин у анча кичикроқ ва анча нафисроқ. Шунинг учун у жуда келишган, нозик, гўштни кесиш учун пичоқсимон тишларга эга", деди Женкинс.
Тираннозавр рекс ва Нанотираннус тахминан 67 миллион йил олдин бир вақтда, бир хил геологик даврда яшаган.
"Жоди" Нанотираннус уруғи таснифланишидан олдин, 2023 йил октябрь ойида Лондоннинг Frieze Masters халқаро санъат ярмаркасида илк бор ёш Т. рекс сифатида намойиш этилган эди.
Скелет АҚШнинг Монтана штатида ранчо эгаси Жоди Пирсон томонидан унинг ер майдонидаги кўп ўрганилган геологик ҳудуд — Ҳолл Крик шаклланишида (Hall Creek Formation) топилган. Кейинчалик у тижорат палеонтологи Клейтон Фиппс томонидан қазиб олинган.
Фиппс, шунингдек, машҳур "Урушаётган динозаврлар" қазилмасини ҳам топган. Нанотираннус ва Трицератопснинг урушаётган каби қолдиқларини кўрсатувчи ушбу намуна 2006 йилда "Жоди"дан саккиз миль (13 км) узоқликда топилган.
"Урушаётган динозаврлар" топилмаси Линдси Занно ва Жеймс Наполи томонидан Нанотираннусни Т. рексдан фарқли деб аниқлаган тадқиқотнинг асосий марказига айланди. Уларнинг мақоласи динозаврларнинг алоҳида турлар экани ҳақидаги ўн йилликлар давомида давом этган баҳсларга чек қўйди.
"Жоди"нинг сотилиши баъзи олимларнинг аукционлар ўта бой кишилар томонидан қазилмаларни йиғишнинг янги давридан дарак бериши мумкинлигидан огоҳлантириши фонида юз бермоқда.
"Гас" сотилганидан сўнг, тадқиқотчилар BBC'га бундай қолдиқлар кенгроқ ўрганилиши мумкин бўлган жамоат жойларида намойиш этилиши кераклигини айтишган эди.
Эдинбург университети палеонтологи ва "Юра даври парки" фильмлари бўйича консультант профессор Стив Брусатте июль ойида BBC World Service'нинг What in the World дастурига Т. рекс аукциони "хавотирли" эканини айтганди.
"Мен бундай нархни тўлашга қурби етадиган бирор бир музей ёки университетни билмайман", деди у. "Тасаввур қилинг, агар Мона Лиза шунчаки ўта бой одамга тегишли бўлиб қолса ва у намойиш этилмаса, одамлар уни кўра олмаса ва ундан баҳраманд бўла олишмаса".
У бундай сотув тенденцияга айланмаслигига умид қилишини айтиб, бу илмий тадқиқотларга ва оммавий таълимга зарар етказиши мумкинлигини қўшимча қилди.
Бугунги аукционни шарҳлар экан, Брусатте "Жоди"нинг омма эътиборидан ғойиб бўлиши мумкинлигини "даҳшатли" деб атади.
"Биз Нанотираннуснинг ҳақиқатан ҳам мавжудлигини эндигина билдик ва мана, энг яхши скелетлардан бири энг юқори нарх таклиф қилган харидорга сотилмоқда. У болалар, оилалар ва кенг жамоатчиликни ҳайратда қолдириши ва илҳомлантириши мумкин бўлган музейда намойиш этилиш ўрнига, коллекционернинг омборхоналарида ғойиб бўлиши мумкинлигини ўйлаш даҳшатли", деди у BBC'га.
Аммо Женкинс сешанба куни Today дастурига масаланинг икки томони борлигини ва намуналарни қазиб олишга жуда кўп вақт, ҳаракат ва маблағ сарфланганини айтди.
"Жараёнда қатнашган одамларни уни шунчалик катта суммага сотишни хоҳлагани учун айбламайман", деди у. "Бу қўрқинчли истиқбол бўлса-да, аслида уларнинг кўпчилиги охир-оқибат омма эътиборига тушган... бу ашёлар ҳеч шубҳасиз қачондир музейдан жой олади."