Митти ўғил отасидан ўзиб кетди
Ота ва ўғил Бердимуҳамедовларнинг ҳокимият учун кураши қандай кетмоқда
**Кичик ўғил отасидан устун келди**
Туркманистоннинг ҳукмрон тандемида ота ва ўғил Бердимуҳамедовлар ўртасида яна нотинчлик ҳукм сурмоқда. Ҳокимият тепасида бўлган тўрт йил давомида президент-ўғил Сердар ўз отаси ва ўтмишдоши Гурбангулининг сафдошлари ҳамда қариндошларини лавозимларидан бўшатиб, уни тобора очиқроқ четга суриб қўймоқда.
Жамоатчилик олдида иккаласи ҳам бирдамликни намойиш этмоқда, бироқ ота бошида ўғлига ҳокимиятни тўлиқ топширишни режалаштирмагани ва унинг тобора ортиб бораётган мустақиллигига тоқат қилишга тайёр эмаслиги яққол кўриниб турибди. Улар ўртасидаги кучайиб бораётган рақобат режим барқарорлигига таҳдид солиши ва ҳокимиятни қўлда сақлаб қолиш қобилиятини шубҳа остига қўйиши мумкин — айниқса, бу ҳокимият уларга кўп жиҳатдан тасодифан насиб этганини ҳисобга олсак.
Сердар президентлик лавозимини ҳали 2022 йилда мерос қилиб олган эди, бироқ ўз президентлиги давридаги энг йирик кадрлар тозалашини фақат ҳозир бошлади. Умуман олганда, Туркманистоннинг юқори лавозимли мулозимларини «отаники» ва «ўғилники» деб аниқ ажратиш қийин — уларнинг аксарияти ўз фаолиятини ҳали Гурбангули даврида бошлаб, Сердар даврида давом эттирган. Аммо сўнгги ойларда охирги тайинловларнинг асосий мақсади — отаси ўғлига ҳокимиятни ўзлаштиришда ёрдам бериши учун қолдирган жамоадан халос бўлиш эканидан далолат берувчи белгилар етарлича тўпланди.
Сердар ўзгаришларни куч ишлатар тизимдан бошлади. Мамлакатнинг бош куч ишлатар идораси ва ҳокимият иерархиясидаги энг нуфузли тузилмалардан бири бўлган Миллий хавфсизлик вазирлиги раҳбари лавозимидан генерал-майор Назар Атагараев бўшатилди. Расмий сабаб сифатида унинг идорасидаги коррупция кўрсатилди.
Янги миллий хавфсизлик вазири этиб Сердар илгари ўзининг шахсий қўриқлаш хизматига раҳбарлик қилган, ўтмишда эса президент-отанинг хавфсизлигини таъминлаган Довлетгелди Мередовни тайинлади. Мередов доим Гурбангулининг одами деб ҳисобланган, шу боис унинг тайинланишини кўпчилик ота ўғлига унга ишонишни маслаҳат бергани ҳақидаги сигнал сифатида қабул қилди. Бироқ, бу кўпроқ Сердар отасининг қўриқлаш хизмати раҳбарига ишонмаслиги ва Туркманистон ҳокимияти учун ушбу муҳим лавозимда ўз одамини кўришни афзал билишидан далолат беради.
Сердар чегара хизмати раҳбарини ҳам ўзгартирди. Бу нафақат давлат чегарасини қўриқлаш, балки мамлакат даромадлари боғлиқ бўлган нефть-газ инфратузилмаси хавфсизлиги учун ҳам масъул бўлган асосий куч ишлатар идоралардан биридир. Ҳали Гурбангули даврида тайинланган тажрибали ҳарбий Язгелди Нуриевнинг ўрнини чегара хизмати тизимида кўп йиллар ишлаган профессионал чегарачи, полковник Иламан Иламанов эгаллади.
Эътиборли жиҳати шундаки, амалдаги кадрлар тозалаши Ички ишлар вазирлигига дахл қилмади. Афтидан, бу Сердар ҳали 2022 йилда, президентлик лавозимига киришган заҳотиёқ вазир этиб ўз одами — Муҳаммет Хидировни тайинлагани билан боғлиқ. Тўрт йил ичида у президентнинг ишончини сақлаб қолган кўринади.
Ўзгаришлар мамлакатнинг асосий даромад манбаи бўлган энергетика секторига ҳам таъсир қилди. Нефть-газ комплексини ривожлантириш учун масъул бўлган кўп йиллик вице-премьер Ботир Аманов истеъфога чиқарилди. Унинг ўрнини Сердарнинг одами деб ҳисобланувчи «Туркменнебит» раҳбари Гуванч Агажанов эгаллади. Шу билан бирга, у концертн раҳбари лавозимини ҳам ўзида сақлаб қолди.
Бундан ташқари, яна икки вице-премьер ўз лавозимидан айрилди: улардан бири фан, таълим, соғлиқни сақлаш ва спортни, иккинчиси эса транспорт-коммуникация комплексини назорат қилар эди. Шунингдек, соғлиқни сақлаш ва маданият вазирлари ҳамда бир қатор бошқа мулозимлар ишдан бўшатилди.
Ўзгаришлар ҳудудий элиталарни ҳам четлаб ўтмади. Мамлакатнинг учта энг йирик вилояти — Мари, Болқон ва Лебап вилоятлари раҳбарлари, бир оз олдинроқ эса учта асосий шаҳар: Туркманбоши, Туркманобод ва Мари шаҳарлари раҳбарлари алмашди. Сердар ҳудудий раҳбарларни ўз президентлигининг дастлабки йиллариданоқ ўзгартиришни бошлаган бўлса-да, маҳаллий ҳокимиятни бу қадар кенг кўламда янгиламаган эди.
Гурбангулининг Сердарга тўғридан-тўғри алоқаси бўлмаган қариндошларини ҳокимиятдан сиқиб чиқариш ҳам қайта бошланди. Отасининг синглиси Гулнабат Довлетовани ишдан бўшатган Сердар, энди унинг ўғли — ўз амакиваччаси, йирик тижорат кўчмас мулк объектлари эгаси бўлган Ботир Довлетовга ўтди. Август ойида президентнинг шахсий кўрсатмаси билан Ашхобод туманларидан бирида Довлетовга тегишли бир қатор бинолар бузиб ташланди.
Сердарнинг ўз туғишган синглиси Огулжаҳон Атабаева билан яширин қарама-қаршилиги ҳам давом этмоқда, уни отаси сиёсатчи сифатида олдинга сурмоқда. Икки йил аввал Гурбангули уни ўзининг хайрия жамғармаси вице-президенти этиб тайинлаган эди. Ўшандан бери у хорижий сиёсатчилар билан фаол учрашиб, чет эл ОАВларига интервью бера бошлади ва аста-секин биринчи хоним қиёфасига кира бошлади. Бундай оммавийлик журналистлардан қочадиган Сердарнинг хулқ-атворига кескин зид келиб, отаси ўғли ҳаддан ташқари мустақил бўлиб кетган тақдирда қизини захирада ушлаб турибди деган миш-мишларни келтириб чиқарди.
Омма олдида Сердар бўйсуниш тартибига риоя қилади: отасининг ўгитларига амал қилади, синглисини орденлар билан тақдирлайди. Аммо параллел равишда ўз номзоди — парламент раиси, 36 ёшли ҳуқуқшунос Дунягозел Гулмановани олдинга сурмоқда. Президентнинг синглиси каби у ҳам хорижий ОАВларда мунтазам кўриниш беради ва доимо Сердарнинг ташаббусларини тарғиб қилади. Президент айнан унга хорижга парламент делегацияларини бошлаб боришни ва элчиларнинг ишонч ёрлиқларини қабул қилишни ишонади.
Гулманованинг олдинга сурилиши шуниси билан эътиборлики, Мажлис раиси — мамлакатдаги расмий иерархияда президент ва Халқ Маслаҳати (президентнинг отаси эгаллаб турган лавозим) раҳбаридан кейинги учинчи шахсдир. Яъни, Гурбангули қизини биринчи планга олиб чиқаётган бир пайтда, Сердар ўз номзодини кучайтириб, ҳокимиятда етакчилик учун курашда юришни яхши билишини кўрсатмоқда.
Бошида Сердар мустақил бўлмаган сиёсатчи — барча қарорларни отаси қабул қиладиган тажрибасиз шахс сифатида қабул қилинган эди. Аммо президентлик лавозимига киришганидан кейинги дастлабки ойлардаёқ у ўз жамоасини эҳтиёткорлик билан янгилашни ва отасининг одамларидан халос бўлишни бошлади. Шу тариқа, Миллий Қизил Ярим Ой жамиятини бошқарган Гурбангулининг туғишган синглиси Гулнабат Довлетова лавозимидан айрилди. Илгари иқтисодиётнинг бутун тармоқларини назорат қилган Гурбангулининг жиянлари — Ҳожимурат ва Шамурат Режеповлар ҳам ўз таъсирини йўқотди.
Истеъфоларнинг иккинчи тўлқини 2024 йилга тўғри келди. Ўшанда Сердар қишлоқ хўжалиги, таълим, соғлиқни сақлаш ва қурилиш вазирларини ўзгартирди, шунингдек, ҳудудий ҳокимиятда қисман ротациялар ўтказди. Жорий йил давомида кадрлар алмашинувининг учинчи ва энг кенг кўламли тўлқини бормоқда. Унинг асосий хусусияти — тайинланганлар орасида Сердарнинг тенгдошлари ёки ундан бир оз каттароқ одамлар кўпчиликни ташкил этади. Афтидан, президент янги авлод элитасини — ўз мавқеи учун отасидан эмас, балки ундан қарздор бўлган одамларни шакллантиришга интилмоқда. Бундан ташқари, эски жамоадан халос бўлиш орқали у Гурбангулининг таъсиридан кўпроқ эркинликка эришмоқда.
Шу билан бирга, Сердар дунёда ҳам ўз обрўсини мустаҳкамламоқда. У ШҲТ, Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари ёки жаҳон етакчилари, жумладан Дональд Трамп, Си Цзиньпин ва бошқалар билан алоқалар бўлсин, турли форматларда хорижий етакчилар билан музокараларда ўзини тобора ишончли тутмоқда. Хорижда ҳам Сердарни собиқ президентнинг ўғли сифатида эмас, балки мустақил сиёсатчи сифатида қабул қила бошлашди.
Бу халқаро эътироф унинг мамлакат ичидаги — элита ва жамият орасидаги мавқеини ҳам мустаҳкамлайди. Агар ҳокимиятга келган дастлабки йилларда уни «Арқадағли Сердар» («Арқадағ томонидан қўллаб-қувватланувчи Сердар», охиргиси — отасининг расмий унвони) деб аташган бўлса, энди Сердар бу қиёфадан халос бўлишга интилмоқда. Масалан, Ашхободда собиқ президентнинг портретлари шаҳар чеккаларига кўчирилди, пойтахтнинг марказий туманларида эса асосан Сердарнинг суратлари жойлаштирилган. Хорижлик туристларга Гурбангулининг портретларини суратга олиш тақиқланади ва фақат амалдаги президентни суратга олишга рухсат берилади.
Гурбангули учун Сердарнинг қарорларига таъсир ўтказиш тобора қийинлашмоқда. Албатта, ота ўзига Арқадағ — барча туркманларнинг ҳомийси унвонини берди ва ўғли бутун ҳокимият тизимини қайта қуришидан хавфсираб 2023 йилда ташкил этилган Халк Маслаҳати кенгашига ўзини раис этиб тайинлади. Аммо президент барибир президент, Халк Маслаҳати ва унинг раҳбарининг вазифаларини эса хорижни қўятуринг, ҳатто мамлакат ичида ҳам камдан-кам одам тушунади.
Хорижий ҳамкорлар ҳам, ички элиталар ҳам ҳокимиятдаги асосий шахс сифатида айнан президентга эътибор қаратмоқда. Тўрт йиллик фаолияти давомида Халк Маслаҳати бирор-бир нуфузли органга айлана олмади, балки Гурбангулига президентлик лавозимидан кетганидан кейин ҳокимиятда расман қолиш имконини берган декоратив тузилма бўлиб қолди. Бунинг навбатдаги исботи ушбу кенгашнинг яқинда бўлиб ўтган йиғилиши бўлди: унда расман ота раислик қилди, бироқ асосий маърузачи Сердар бўлди. Ишнинг асосий йўналишларини ҳам у белгилаб берди.
Гурбангулининг таъсирини сақлаб қолишга уринишларини тўхтатмаётганига қараганда, у ўғлининг тобора усиз иш юритаётганига кўникиши осон кечмаяпти. Президентлик давридагидек, ота ҳамон диққат марказида: телекамералар қаршисида мулозимлар, ёшлар, спортчилар, мусиқачилар ва рассомлар, энг муҳими — президент-ўғли билан насиҳатомуз суҳбатлар ўтказади. Улар эса, ўз навбатида, унга ҳар томонлама ҳурмат-эҳтиром кўрсатадилар.
Ташқи ҳамкорлар ҳам уни эътиборсиз қолдиришмаяпти: агар Гурбангули хорижий тадбирга ўғлининг ўрнига борса, уни у ерда юқори ҳурмат билан қабул қилишади. Аммо, афтидан, асосий халқаро эътибор энди Сердарга қаратилаётгани унга оғир ботади. Айниқса, Сердар «Марказий Осиё + АҚШ» формати доирасида Дональд Трамп билан учрашгани, Гурбангулининг ўзи эса Америка президенти билан шахсан таниш эмаслиги унга қаттиқ таъсир қилган бўлиши мумкин. Орадан бир-икки ой ўтгач, у ҳам Америкага йўл олди.
Ташриф ишчи ташриф сифатида тақдим этилди, бироқ вақт жиҳатидан у Трампнинг БМТга муқобил сифатида илгари сурган ташаббуси — биринчи Тинчлик саммитига тўғри келди. Туркманистон саммитга таклиф қилинмаган эди, аммо, афтидан, Гурбангули у ерга шахсан боришни умид қилган. Америка томонини Трампнинг айнан собиқ президент билан учрашиши зарурлигига ишонтиришнинг иложи бўлмади — ваҳоланки, саммитда амалдаги давлат раҳбарлари иштирок этаётган эди. Халк Маслаҳати раиси мақоми, афтидан, Трампнинг атрофидагилар ва саммит ташкилотчилари учун деярли ҳеч қандай аҳамиятга эга бўлмади.
Гурбангулининг Буюк Британияга сафари бир оз муваффақиятлироқ кечди. 2026 йилнинг май ойида у Виндзор от спорти турнирига ташриф буюрди ва қирол Карл III билан учрашди. Британия томони маданий ва дипломатик алоқаларнинг аҳамиятини таъкидлади, Гурбангулининг ўзи эса яна шунчаки собиқ президент эмас, балки «Туркман халқининг миллий етакчиси» ва Халк Маслаҳати раиси сифатида чиқиш қилди.
Қирол билан учрашув тафсилотлари ҳақида ҳеч нарса маълум эмас, бироқ Гурбангули учун бу учрашувнинг бўлиб ўтганининг ўзи муҳим эди. Британия монархи билан мулоқот унга ўғлига ҳам, унинг янгиланган атрофидагиларга ҳам президентнинг отаси ҳамон нуфузли эканини ва хорижда ҳурматга сазоворлигини, демак, уни ҳисобдан чиқаришга ҳали эрта эканини кўрсатиш имконини берди.
Шундай бўлса-да, бу уринишлар ғалати кўринади, чунки Гурбангулининг ўзи ҳокимиятни ўғлига топширишга қарор қилган эди, ваҳоланки, на ёши, на соғлиғи ва на бошқа ҳолатлар унинг бошқарувни давом эттиришига халақит бермасди. Сиёсатга бўлган қизиқиши, афтидан, ҳамон сақланиб қолган, бироқ Сердар президентлик лавозимини эгаллагач, бошқарувдаги мустақиллигини ва отасининг меросидан халос бўлиш истагини тобора аниқроқ намойиш этмоқда. Шу боис, уларнинг яширин қарама-қаршилиги, катта эҳтимол билан, фақат кучайиб боради, гарчи очиқ можарога айланиб кетиши даргумон бўлса-да. Зеро, иккаласини ҳам умумий манфаат — ҳокимият, ресурслар ва таъсирни Бердимуҳамедовлар оиласи қўлида сақлаб қолиш бирлаштириб туради.
Агар ота ва ўғил ўртасида тўпланиб бораётган кескинлик юзага чиқса, иккаласи ҳам ҳокимиятсиз қолиш хавфи остида қолади. Туркманистон режими барча мухолифлардан халос бўлган деб қанчалик айтилмасин, агар тизимда дарз кетса, Бердимуҳамедовлар оиласининг ўрнини эгаллашни истовчилар тезда топилади. Шу боис, ҳозирча айнан бирдамликни намойиш этиш — уларнинг ҳокимиятни қўлда сақлаб қолишдаги бош кўзиридир.