«Мени тузоққа туширишди»: Эван Гершкович Россия қамоқхонасидаги 16 ойлик муддатга сабаб бўлган лаҳза ҳақида
АҚШлик журналист ФХХ (ФСБ) агентлари томонидан сўроқ қилинмагани ёки қийноққа солинмаганида ўзининг «каттароқ ўйиндаги пиёда» эканини англаб етганини айтди.
«Мени тузоққа туширишди»: Эван Гершкович Россия қамоқхонасидаги 16 ойлик тутқунликка олиб келган лаҳза ҳақида
АҚШлик журналист Эван Гершкович ФХХ (ФСБ) агентлари уни ҳибсга олиб, жосусликда айблаганида, Россия томонидан унга тузоқ қўйилаётганини тушунганини айтди.
Буюк Британия ОАВларига берган илк интервьюсида Гершкович BBC телеканалига 2023 йилда ресторанда ниқобли шахслар уни ўраб олиб, қўлга олган лаҳзада «тузоққа туширилганини» қандай англагани ҳақида гапириб берди.
«Мени сўроқ қилишмаяпти, қийнашмаяпти... Мени жосусликда айблашяпти», деди у ва енгиллик ҳиссини тасвирлади: «Улар катта ўйинда қимматли гаровга олинган шахс — пиёда бўлишим учун менга тузоқ қўйишди ва бу ишни сохталаштиришди».
Ҳозирда 34 ёшда бўлган Гершкович 16 йилга озодликдан маҳрум этилган эди, бироқ 16 ойдан кейин йирик маҳбуслар алмашинуви келишуви доирасида озод қилинди.
У 2017 йилдан бери Россияда яшаб келаётган эди ва ҳибсга олинган пайтда Wall Street Journal нашрининг Москвадаги хорижий мухбири бўлиб ишлаётганди. Ҳозирда у Германиянинг Берлин шаҳрида истиқомат қилади. У ва унинг иш берувчиси айбловлар сохта эканини доимо таъкидлаб келишган.
Ҳибсга олинган куни Гершкович Екатеринбургда — Москвадан тахминан 1600 км (1000 миль) шарқда — мақола учун манба деб ҳисоблаган шахс билан учрашаётган эди.
Улар ярим бўш овқатланиш залида ўтиришганди «ва ярим ўнгдан ортиқ ниқобли одамлар гуруҳи кириб келиб: „Менимча, бу столни биз банд қилган эдик“, дейишди». Гершкович бу ғалати гап бўлганини, лекин ўйлаб кўрилса, ақлли усул эканини айтди, чунки бу «сизни жойингизда қотириб қўяди».
Икки киши ўрнидан турди ва Гершковичга Россиянинг ички хавфсизлик хизмати — машҳур ва қудратли ФХХ томонидан ҳибсга олингани маълум қилинди.
«Айнан ўша лаҳзада бу жуда жиддий нарса эканини тушунасиз... Агар бу ФХХ бўлса, демак, бу олдиндан режалаштирилганини биласиз».
У учрашган одамга нима бўлди? Гершкович унинг оломон орасида ғойиб бўлганини кўрди.
Ҳибсга олинганидан кўп ўтмай, журналист уни сўроқ қилишмаётгани ёки қийнашмаётганини — бу Россия хавфсизлик хизматининг жосусларга нисбатан қўллайдиган одатий тактикаси — эҳтимол, унга давлатнинг ҳақиқий душмани эмас, балки кўпроқ айирбошлаш товари сифатида қаралаётганини англатганини айтди.
«Менда ғалати бир лаҳза бўлди — вужудимни енгиллик ҳисси қамраб олди», деди у. «Улар менга ҳақиқий жосусдек муносабатда бўлишмаётганини тушундим. Катта ўйинда қимматли гаровга олинган шахс, пиёда бўлишим учун менга тузоқ қўйишди ва бу ишни сохталаштиришди. Бу жараён бироз вақт талаб қилишини, лекин бу ерда 12-20 йил қолмаслигимни англатди».
Бу тушунча унга «қамоқхонада барқарор ва тартибли» қолишга ёрдам берди, шунингдек, кейин нима бўлишини — жумладан, маҳбуслар алмашинувини олдиндан тахмин қилишнинг ўзига хос усулини берди.
«Бу жуда шов-шувли бўлишини, глобал норозиликка сабаб бўлишини тахмин қилгандим. Ахир, гап Wall Street Journal нашрининг хорижий мухбири ҳақида кетмоқда», деди у ва ҳақ бўлиб чиқди.
Бутун дунёдаги янгиликлар ташкилотлари ушбу вазиятни ёритишди, унинг сурати Таймс-сквердаги билбордда пайдо бўлди ва АҚШнинг ўша пайтдаги президенти Жо Байден Гершковични уйига қайтаришдан кўра «муҳимроқ устувор вазифаси» йўқлигини айтди.
Журналист буларнинг барчаси Москва режасининг бир қисми — ўз одамига алмаштириши мумкин бўлган юқори мартабали маҳбусга эга бўлиш эканига ишонган ва бу маҳбус Германияда умрбод қамоқ жазосини ўтаётган қотил Вадим Красиков эди.
«Улар [Москва] бундан қутилиб қолишди, чунки ҳеч қандай санкциялар жорий этилмади. Ва агар бунга циник тарзда қарасангиз, улар жуда ақлли ўйин қилишди».
Гершкович Москванинг машҳур Лефортово қамоқхонасида сақланган бўлиб, у ерда йиллар давомида мамлакатнинг энг таниқли маҳбуслари, жумладан, сиёсий маҳбуслар ва диссидентлар сақланган. 1930 йиллардаги Иосиф Сталиннинг Катта террори даврида қийноқлар ва қатллар одатий ҳол эди.
У буни кичкина макондаги «ҳақиқатан ҳам одамни ажратиб қўядиган тажриба» деб атади.
«Бу сизга руҳий жиҳатдан таъсир қилади», деди Гершкович, гарчи унга яхши муносабатда бўлишганини қўшимча қилган бўлса-да: «Менга ухлашга рухсат беришди, овқат яхши эди».
Гершковичнинг Москвадаги суд мажлисларида камераларга қараб табассум қилаётгани акс этган суратлар бутун дунёга кўрсатилди — ва у бу атайлаб қилинганини, ўзининг яхши эканини билдириш усули бўлганини айтди.
«Мен одамларга бундай бўйсунмасликни кўрсатмоқчи эдим... Биз бу сохта иш эканини биламиз ва агар бу театр ўйини бўлса, келинг, [Москва] буни ўзлари хоҳлагандек ўйнашига йўл қўймайлик».
Аммо у Россия қамоқхонасида ҳамманинг ҳам тажрибаси уникидек эмаслигини таъкидлади: «Баъзи одамлар... қийноққа солинади. Улар инсон сифатида синдирилади, овқатдан, душ учун иссиқ сувдан маҳрум қилинади, оилаларини бошқа ҳеч қачон кўрмасликлари айтилади. Менга эса бутунлай бошқача муносабатда бўлишди».
Гершкович ўз бошидан кечирганларини 2024 йилда Россия асирлигида 27 ёшида вафот этган украиналик журналист Виктория Рощинанинг тақдири билан таққослади. Орадан бир неча ой ўтиб, унинг жасади ниҳоят қайтарилганида, унда қийноқ излари бўлгани ва аъзолари олиб ташлангани хабар қилинган эди.
Гершкович маҳбуслар алмашинуви режалаштирилганини у амалга ошишидан уч ҳафта олдин билган — бу «азобли» давр эди, деди у, «чунки энди ҳар бир кун оғриқли даражада узоқ туюларди».
Ниҳоят, 2024 йил 1 августда бу содир бўлганида, бу «ҳақиқий қувонч» лаҳзаси эди. Аммо кейин «қувонч сўнади, адреналин пасаяди ва сиз яна нормал ҳаётга қайтиш воқелигига дуч келасиз».
Гершкович бу давр қийин ва баъзида оғир бўлганини айтди. У ухлай олмасди, одамлар гавжум жойларда ваҳима ҳужумларига (паник атака) учрарди ва ҳиссиётларини жиловлашга ҳаракат қилгани учун тез аччиқланадиган бўлиб қолганди.
У посттравматик стресс бузилиши (ПТСБ) бўйича ихтисослашган терапевтлар қабулида бўлди ва содир бўлган воқеалар ҳақида китоб ёзиш ҳам ёрдам берганини айтди.
Россияга қайтишга келсак, Гершковичнинг бу мамлакат билан чуқур алоқаси бор — унинг ота-онаси 1970 йилларда Совет Иттифоқидан АҚШга кўчиб ўтишган. У рус тилида сўзлашадиган оилада, русча исм билан улғайган, 25 ёшида у ерга кўчиб ўтган ва кўплаб дўстлар орттирган, жумладан, унинг рус қизи ҳам бор.
«Бир кун келиб қайтиб боришни умид қиламан, лекин менимча, [Россия президенти Владимир] Путиндан кейин нима бўлишини кутишимиз керак. Ва кейинги ҳукумат яхшироқ бўлиши ҳам унчалик аниқ эмас».