"Мен бу ерда Канар оролини яратмоқчиман." Чилонзорда банан ўрмони етиштирган 63 ёшли Ботир Валиевнинг ҳикояси.

"Мен бу ерда Канар оролини яратмоқчиман." Чилонзорда банан о'рмони етиштирган 63 ёшли Ботир Валиевнинг ҳикояси

Чилонзорнинг олтинчи блокидаги 48/49-сонли бинонинг ҳовлиси оддий ко'ринади: тор ё'лаклар гулзорлар ва буталар орасидан о'тиб кетади, кирлар қурийди, болалар дарахтлар соясида о'йнайди ва қо'шнилар бемалол суҳбатлашишади. Бу жойни о'зига хос қиладиган ягона нарса - бу ҳовлини ҳақиқий о'рмонга айлантирадиган ко'катларнинг ко'плиги. Тропик жой: кириш жойларида банан дарахтлари то'плари о'сади, уларнинг поялари учинчи қаватгача чо'зилган ва кенг, ёрқин яшил барглари зич соябон ҳосил қилади.

Бош бог'бонни топиш осон. Иш қо'лқоп кийган одам банан чакалакзоридан чиқиб келади, бир қо'лида о'роқ, иккинчи қо'лида бог' қайчисини ушлаб туради. Бу 63 ёшли уй қо'митаси а'зоси Ботир Валиев, унинг шарофати билан бу бир вақтлар ташлаб кетилган ҳудуд маҳалладаги энг яшил ҳовлилардан бирига айланди.

Ботир Валиев асли Навоийдан бо'либ, касби бо'йича электрчи. У О'збекистондаги автобазада ишлаган, кейин Жанубий Кореяга бориб, у ерда завод ускуналарига хизмат ко'рсатган. 2014-йилда у Тошкентга қайтиб келди.

“Бир куни мен ташқарида қаттиқ совуқда ухлаб қолдим ва даҳшатли шамоллаб қолдим. Узоқ вақт даволандим, лекин аҳволим яхшиланмади, шунинг учун қайтиб келишим керак эди. Деярли бутун йил давомида уйдан чиқмадим. Фақат 2015-йил охирига келиб, бироз ташқарига чиқа бошладим. О'шанда ҳовлимизнинг қанчалик бо'ш ва жонсиз эканлигини пайқадим”, деб эслайди Ботир ака.

Деразалар остидаги майсазорли бо'ш жойда ёлг'из тут дарахти турарди. Ҳовли ахлат билан то'либ-тошган эди, скамейкалар ёки дам олиш учун махсус жойлар ё'қ эди ва майдоннинг катта қисмини вақтинчалик то'хташ жойлари эгаллаган эди. Машиналар бинонинг ёнида бир неча қаторда, ба'зан деразалар остида то'хтаб турарди.

"Мен қо'шнилардан: "Тез орада ко'чиб кетасизми?" деб со'радим. Улар бу ерда о'нлаб йиллар давомида яшаганликларини ва кетиш ниятлари ё'қлигини айтишди. Буни эшитиб, мен ҳайрон бо'лдим: қандай қилиб одам шунча йил давомида бир жойда яшаб, атрофдаги ҳеч нарсани о'згартира олмайди? Аввалига одамлар шунчаки бу ҳовлини о'зиники деб ҳисобламайди деб о'йлагандим. Кейин улар вазиятга ко'никиб қолишганини англадим. Лекин бундай яшаб бо'лмайди", дейди Валиев.

Валиев ободонлаштириш ишларини о'з кириш эшиги атрофидаги майдондан бошлади. Машиналар уйга жуда яқин келмаслиги учун у бордюрарларни о'рнатди. Кейин ахлатни олиб ташлади, о'тларни о'ради ва қотиб қолган тупроқни қазиб олди. Батир-акнинг со'зларига ко'ра, айнан шу жисмоний меҳнат унга тикланишга ёрдам берган.

"Аввалига мен ҳовлига озгина чиқиб кетардим, кейин ҳар куни ишлай бошладим. Бу мен учун машқ каби эди. Спорт залига бориш о'рнига, мен ер қазиб, о'симликлар экиб, ко'п вақтни очиқ ҳавода о'тказдим. Қанча ко'п ҳаракат қилсам, шунча яхши ҳис қилардим. Шундай қилиб, белкурак ва кетмон менинг ҳаётимни сақлаб қолди, дейиш мумкин", дейди у.

Ҳовлининг ко'риниши о'згарган сари, аҳолининг умумий майдонга бо'лган муносабати ҳам о'згарди. Ботир ака дастлаб ёлг'из ишлаган бо'лса-да, вақт о'тиши билан унинг ташаббуси қо'шнилари томонидан қо'ллаб-қувватланди. Улар тозалаш, суг'ориш ва ко'каламзорлаштиришда ёрдам бериш, кириш ё'лакларини навбат билан супуриш ва дам олиш масканларини яратишни бошладилар.

2018-йилда аҳоли Валиевга бинони бошқаришни таклиф қилишди. Ботир ака қо'шнилари билан биргаликда зарур маблаг'ларни йиг'ди ва эски бино ва унинг атрофини аста-секин та'мирлади. У о'з қо'ллари билан скамейкалар қурди, кириш ё'лакларига ҳаракат сенсори чироқларини о'рнатди, суг'ориш насосини сотиб олди ва машиналар бо'шатган майдонни аста-секин бог'га айлантира бошлади.

Ҳовлида биринчи о'симликлар деярли тасодифан 2016-йилда пайдо бо'лди. Қо'шниларидан бири Ботир акага бир халта замбаклар олиб келди ва у уларни кириш ё'лаги атрофига экди. Кейинчалик бинонинг ён томонида атиргул буталари, нилуфар, бинафша ва тунги гуллайдиган гуллар пайдо бо'лди. Бироқ, гулларни ко'пинча ё'ловчилар териб оларди.

“Гулларни болалар ҳам, катталар ҳам доимий равишда териб олишарди. Мен тушунтирдим: улар ҳамма учун экилган. Сиз бу го'залликни аллақачон ко'ргансиз, лекин сизнинг орқангиздан бошқа биров келмоқда, у ҳам унга қойил қолишга ҳақли. Бироқ, ҳаммани кузатиб, ҳаммани танқид қилишнинг иложи ё'қ. Кейин мен банан дарахтини ко'рдим ва уни ҳовлига экишга қарор қилдим. У жуда ко'п ко'катлар беради, чиройли ко'ринади ва ҳеч ким уни безовта қилмайди”, дейди Ботир ака.

Ботир ака о'зининг биринчи банан ко'чатини 2022-йилда таниган бог'бондан сотиб олди. О'симлик илдиз отди ва тез орада унинг тагида янги куртаклар пайдо бо'ла бошлади. Уй қо'митаси уларни ажратиб, ҳовлидаги бошқа жойларга ко'чиришни о'рганди, банан сонини аста-секин оширди.

Бананларга г'амхо'рлик қилишнинг калити - бу мо'л-ко'л суг'ориш. Сув уй яқинидаги ариқдан олинади ва барча о'симликларга насос билан қуйилади. Уй қо'митасининг ма'лумотларига ко'ра, етук о'симликлар аллақачон Тошкент иссиқлигига мослашган ва етарли суг'ориш билан қуёшдан қо'шимча ҳимоя талаб қилинмайди.

О'тган йили о'симликлар гуллаб, биринчи марта мева бера бошлади, аммо қисқа илиқ мавсум бананларнинг пишиши учун етарли бо'лмади.

"Бананлар тахминан 5-6 см гача о'сди, лекин улар ҳали ҳам совуқ об-ҳаводан олдин пишишга улгурмадилар. Мен учун энг муҳими ҳосил эмас, балки бананларнинг тез о'сиши, ко'п ко'катлар ҳосил қилиши ва соя яратиши. Меваларнинг о'зини яқин атрофдаги до'кондан сотиб олиш мумкин", дейди уй қо'митаси.

Совуқ об-ҳаво бошланиши билан банан о'симликларининг ер усти қисми нобуд бо'лади. Биринчи совуқдан кейин барглар қораяди ва тушади. Кейин Валиев пояларни кесиб, ердан тахминан 40-50 см баландликда қолдиради ва о'симликларнинг тагини тушган баргларнинг қалин қатлами билан қоплайди. У пластик ёки бошқа сун'ий изоляциядан фойдаланмайди.

"Тушган барглар о'симликларни совуқдан ҳимоя қилиш учун етарли. Агар қиш юмшоқ бо'лса, бананлар январ ёки феврал ойларида о'сишни бошлаши мумкин, аммо янги куртаклар одатда март ойида пайдо бо'лади", деб тушунтиради у.

Тушган барглар о'г'ит сифатида ҳам хизмат қилади. Валиев уларни о'симлик қаламчалари ва ошхона қолдиқлари билан бирга тахминан 70 см кенгликдаги ва 50 см чуқурликдаги чуқурга жойлаштиради. Бир йил давомида органик моддалар қуюқ, бо'шашган компостга айланади. Ҳар кузда бу компост участка бо'йлаб тарқалади ва бо'шатилган чуқур янги барглар билан то'лдирилади. Шу тарзда, аҳоли о'г'ит сотиб олишлари ёки баргларни олиб ташлаш учун пул то'лашлари шарт эмас.

"Барглар ахлат эмас. Ахлат пластик ва чиримайдиган ҳар қандай нарса. Ва бир йилдан кейин барглар ажойиб о'симлик озуқасига айланади", деб та'кидлайди Валиев.

То'рт йил ичида битта о'рнатилган о'симликдан о'нлаб янги о'симликлар пайдо бо'лди. Бугунги кунда Чилонзор "плантацияси"да 200 га яқин етук банан дарахтлари ва ёш куртаклар мавжуд. Бир мавсум давомида уларнинг энг каттаси тахминан етти метргача - учинчи қават баландлигигача - о'сади, кичикроқ куртаклар эса кузга келиб бир ярим-икки метрга этади.

Бананлар ҳовлидаги ягона экзотик о'симликлар эмас. Коллексиясини диверсификация қилишни истаган Валиев маҳаллий иқлимда яхши о'садиган г'айриоддий о'симликларни қидира бошлади. Бамбук, папоротник ва хурмо палмалари шундай пайдо бо'лган.

Ботир ака шу билан то'хтаб қолишни режалаштирмаяпти. Аҳоли аллақачон ундан бинонинг нариги томонида банан экишни давом эттиришни со'рашмоқда. У у ерга ёш новдаларни ко'чириб о'тказишни режалаштирмоқда, шунда вақт о'тиши билан бутун бино атрофида ко'катлар пайдо бо'лади.

Валиев бананлардан ташқари, ко'чатларни бамбук, палма, папоротник ва ток билан кенгайтиришни режалаштирмоқда. У тоққа чиқадиган о'симликларнинг таянчлари орасига арқонлар бог'лаб, уларнинг тоққа чиқиб, соябон ҳосил қилишига имкон беришни режалаштирмоқда. Вақт о'тиши билан, Ботир ака оддий ҳовли о'рмонга о'хшаш бо'лишини тасаввур қилади.

Уй қо'митаси шунингдек, ҳовлидан о'тадиган суг'ориш ариқини ҳам о'згартирмоқчи. У уни дарахтлар ва гулзорлар атрофида о'ралган кичик каналга айлантиришни режалаштирмоқда. Яқин атрофда у лотус ҳовузлари ва сув оқадиган декоратив тошларни о'рнатишни режалаштирмоқда. Доимий сув сарфини олдини олиш учун Ботир ака ҳаракат сенсорларини о'рнатишни таклиф қилмоқда: насос фақат кимдир ҳовузга яқинлашганда ёқилади.

"Менинг орзуим ҳовлини Канар оролларига айлантириш. Қо'шниларимга: "Та'тилга ҳеч қаерга боришингиз шарт эмас. Сиз шунчаки уйдан чиқиб, скамейкада о'тириб, ко'катлар ва сув орасида дам олишингиз мумкин", дейман." "Ёзги жазирамада ҳам зич о'симликлар бу ерни салқин сақлайди", дейди Валиев ҳовлининг келажаги ҳақида.

О'з г'ояларини ҳаётга татбиқ этиш осон эмас. Валиевда ҳеч қандай транспорт ёки махсус ускуналар ё'қ - фақат бог'дорчилик асбоблари ва кичик аравача. Қо'шнилар тупроқ, о'г'ит ва катта ко'чатларни етказиб беришда ёрдам беришади. Бироқ, бу қийинчиликлар уни то'хтатмайди - бугунги кунда унинг уйи яқинида о'садиган деярли ҳамма нарса бир вақтлар тозаланган участка ва бир нечта о'симликлар билан бошланган.

"Бу ердаги одамлар кимдир келиб, ҳамма нарсани қилишини кутишга одатланган. Лекин биз бо'лмасак, ҳовлимизга ким қарайди? Биз бу ерда яшаймиз. Пул, сув ёки асбоб-ускуналарнинг ё'қлиги баҳона бо'лмаслиги керак — биз имкониятларни топишимиз керак. Тозалаш мажбурият остида эмас, балки о'з хоҳишимиз билан, яхши ниятлар билан амалга оширилиши керак. Шундагина бирор нарса иш беради", деб хулоса қилади Ботир ака.