Меморандум ҳеч қандай мажбурият юкламайди
Марказий Осиё яна денгизга чиқиш йўлини қидирмоқда. Остона ва Тошкент темир йўл магистралини лойиҳалаштирмоқда ва БААнинг иштирокидан умид қилмоқда
**Меморандум ҳеч қандай мажбурият юкламайди**
Қозоғистон ва Ўзбекистон Бирлашган Араб Амирликлари билан биргаликда Афғонистон орқали Покистонга борадиган темир йўл йўналишини қуриш имкониятларини ўрганишга келишиб олди. Бироқ имзоланган меморандум билан Покистон қирғоқларига борадиган биринчи поезд ўртасида кўплаб саволлар очиқ қолмоқда. Уларнинг энг асосийлари — йўл қаердан ўтади, унинг қурилишини ким молиялаштиради ва у орқали қандай юклар ташилади.
Келишув ҳақида Қозоғистон ҳукумати маълум қилди. Ҳужжатни Қозоғистон ва Ўзбекистон транспорт идоралари, шунингдек, БАА Энергетика ва инфратузилма вазирлиги имзолади.
Лойиҳа Марказий ва Жанубий Осиёнинг инглизча номланишидан келиб чиқиб CASA деб аталди. Ҳозирча иштирокчилар йўлни қуриш қанчалик қийин бўлиши ва у ўзини оқлай олишини баҳоламоқчи. Бунинг учун ишчи гуруҳ тузиш муҳокама қилинмоқда.
Ушбу йўл қурилиши бўйича шериклар орасида БААнинг пайдо бўлишини нафақат мамлакатнинг логистика ва йирик инфратузилма лойиҳаларидаги тажрибаси, балки молиявий ресурсларга эга эканлиги билан ҳам изоҳлаш мумкин. Остона ва Тошкент амирлик инвесторларини қизиқтиришга умид қилаётганини тахмин қилиш мумкин. Бироқ эълон қилинган хабарда қурилишга сармоя киритиши мумкин бўлган компаниялар ҳам, маблағ миқдори ҳам тилга олинмаган.
Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг манфаатдорлиги тушунарли. Товарни денгиз орқали жўнатиш учун улар аввало уни бошқа давлат қирғоғига етказиб беришлари керак. Қулай йўналишлар қанчалик кўп бўлса, бизнес учун танлов шунчалик кенг бўлади ва битта йўналишдаги вазиятга қарамлик шунчалик камаяди. Жанубий йўл хорижий бозорларга қўшимча чиқиш имконини бериши мумкин. Аммо юк жўнатувчи учун харитадаги чизиқнинг ўзи эмас, балки етказиб бериш нархи ва юкнинг ўз вақтида етиб боришига бўлган ишонч муҳимроқдир. Агар поезд чегараларда узоқ вақт қолиб кетса, масофадаги устунлик ўз аҳамиятини йўқотиши мумкин. Покистон портлари тасодифан танланмаган: товарларни у ердан денгиз орқали янада узоқроққа, жумладан, Кўрфаз мамлакатларига ташиш мумкин бўлади.
Марказий Осиёни Афғонистон орқали Покистон билан боғлаш ғояси анчадан бери муҳокама қилиб келинади. Унинг аллақачон ишлаб турган шимолий қисми мавжуд. Ҳайратон–Мозори Шариф темир йўли Афғонистон шимолини Ўзбекистон темир йўллари тармоғи билан боғлаган. Ўзбекистон юкларни Афғонистон ичкарисига етказиб бериш имкониятига эга бўлди, бироқ Покистон портларига олиб борадиган тўғридан-тўғри йўл ҳозирча йўқ.
Трансафғон магистрали қурилиши бир неча йилдан бери муҳокама қилинмоқда. 2025 йил июнь ойида Кобулда Ўзбекистон, Афғонистон ва Покистон ушбу йўлнинг техник-иқтисодий асосларини тайёрлашга келишиб олдилар: йўналишни аниқлаш, харажатларни баҳолаш ва келажакдаги савдо қурилиш харажатларини оқлайдими-йўқми, шуни тушуниш. Покистон ТИВ ўзаро манфаатдорликни оддий ифодалайди: Ўзбекистон денгиз портларига, Покистон эса Марказий Осиё бозорларига чиқиш имкониятига эга бўлади.
Энди жанубий темир йўл чиқиши муҳокамасига Қозоғистон ва БАА ҳам қўшилди. Аммо янги меморандум бошқа уч давлат томонидан аллақачон бошланган ишлар билан қандай боғланишига ҳозирча аниқлик киритилмаган. Йўналишнинг катта қисми ҳудудидан ўтиши керак бўлган Афғонистон ва Покистон ушбу ҳужжатни имзолаганлар қаторида кўрсатилмаган. Бу улар лойиҳадан чиқариб юборилганини англатмайди. Бироқ улар билан келишувларсиз йўл фақат ният бўлиб қолаверади: қурилишни ҳам, келажакдаги ташиш қоидаларини ҳам келишиб олиш зарур.
Йўналиш масаласи ҳам очиқ қолмоқда. Аввалроқ Қозоғистон Туркманистон, Афғонистон ва Покистон билан Турғунди–Ҳирот–Қандаҳор–Спин-Болдак йўлини қуришни муҳокама қилган эди. Ишни Турғунди–Ҳирот участкаси ва Ҳиротдаги логистика марказидан бошлаш режалаштирилган эди. Бироқ бу галги хабарда Туркманистон ўрнини Ўзбекистон эгаллади.
Шу билан бирга, сиёсатшунос Дерья Караев тушунтиришича, Ҳиротга энг осон йўл айнан Туркманистон орқали ўтади. Ўзбекистоннинг Афғонистон билан фақат битта чегара ўтиш жойи бор ва у ердан Ҳиротгача бўлган йўналишни мамлакат шимоли орқали тортишга тўғри келади. Бу эса, экспертнинг фикрича, мураккаб рельеф, довонлар ва Афғонистондаги ҳозирги вазият билан боғлиқ қўшимча қийинчиликлар демакдир.
Бошқа йўналиш бошқача харажатларни, бошқа чегара ўтиш жойларини ва ташишдан тушадиган даромадларнинг бошқача тақсимланишини англатади. Эҳтимол, келажакда бир нечта йўналишлар умумий тармоқнинг қисмларига айланар. Энг мураккаб суҳбат, эҳтимол, йўналиш ўрганиб чиқилганидан кейин бошланади. Иштирокчилар у орқали йиллар давомида ким ва қанча ҳажмда товар ташишга тайёр деган саволга жавоб беришлари керак бўлади. Иккала йўналишдаги юклар ҳам муҳим: бўш вагонларнинг қайтиши харажатларни оширади. Тарифлар, божхона иши, юкларнинг сақланиши ва йўлларни сақлаш бўйича келишувлар талаб этилади. Бизнес учун буларнинг барчаси рельсларнинг пайдо бўлиши фактидан кам аҳамиятга эга эмас.
Караев Афғонистон ва унинг ташқарисидаги хавф-хатарларга эътибор қаратади. Бироқ асосий савол — Афғонистон орқали ўтадиган йўл қанчалик хавфсиз бўлишида. Толиблар ҳокимиятни қўлда ушлаб туришибди ва БМТ баҳосига кўра, мамлакат ҳудудини назорат қилишмоқда, аммо узоқ муддатли инвестициялар учун бунинг ўзи етарли эмас. Айниқса, Покистон билан муносабатлар хавотирли бўлиб, ушбу мамлакатсиз денгизга чиқиш имконсиздир. Сентябрь охирида чегарадаги ҳарбий тўқнашувлар яна кескинлашди: Покистон авиацияси Афғонистон ҳудудига зарбалар берди. Исломобод Кобулни Покистонда ҳужумлар уюштираётган жангариларни яшираётганликда айбламоқда; Афғонистон расмийлари буни инкор этмоқда.
«Покистонда балуж қуролли гуруҳлари фаолият юритади, беқарорлик Эроннинг қўшни ҳудудларига ҳам таъсир қилади. Хитойлик мутахассисларга қилинган ҳужумлар йирик инфратузилма лойиҳаларининг хорижий иштирокчилари қанчалик заиф бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Шу боис, сиёсатшуноснинг фикрича, бўлажак магистралнинг хавфсизлиги энг муҳим масалалардан бири бўлиб қолмоқда», — деб таъкидлади Караев.
Бундай шароитда темир йўл қуриш ваъдаси ҳали унда узлуксиз ҳаракатни йўлга қўйиш мумкинлигини англатмайди. Инвесторларга қурувчилар ва йўллар хавфсизлигига ишонч керак, ташувчиларга эса — очиқ чегара. Кобул ва Исломобод ҳарбий ҳаракатларни барқарор тўхтатиш бўйича келишиб олмагунча, ушбу магистралга пул тикиш ниятлар тўғрисидаги ҳужжатларни имзолашдан кўра анча қийин бўлади.