Марказий Осиёда газ хаби ташкил этиладими?
155 млрд кубометр қазиб олиш — ва минтақа ичидаги савдонинг 3 млрддан камлиги: нима учун Марказий Осиё гази ҳозирча қўшнилардан четлаб ўтмоқда? Табиий газ ва электр энергияси Марказий Осиё учун стратегик аҳамиятга эга. Шу билан бирга, газ ресурслари мамлакатлар ўртасида ўта нотекис тақсимланган. Туркманистон ҳиссасига минтақадаги исботланган газ захираларининг 80% дан ортиғи ва уни қазиб олишнинг қарийб ярми тўғри келади. Кейинги ўринларда Ўзбекистон […]
Марказий Осиёда газ ҳаби ташкил этиладими?
155 млрд куб метр қазиб олиш ва минтақа ичидаги 3 млрд куб метрдан кам савдо: нима учун Марказий Осиё гази ҳозирча қўшниларни четлаб ўтмоқда
Табиий газ ва электр энергияси Марказий Осиё учун стратегик аҳамиятга эга. Шу билан бирга, газ ресурсларининг мамлакатлар ўртасида тақсимланиши ўта нотекисдир.
Туркманистон ҳиссасига минтақадаги исботланган газ захираларининг 80% дан ортиғи ва қазиб олишнинг қарийб ярми тўғри келади. Кейинги ўринларда Ўзбекистон — 5% захира ва 32% қазиб олиш — ҳамда Қозоғистон — 14% захира ва 17% қазиб олиш — бормоқда. Қирғизистон ва Тожикистон фақатгина жузиъий захираларга эга, бу мамлакатларда хусусий газ қазиб олиш эса деярли мавжуд эмас.
2022 йилда Марказий Осиёнинг бешта давлатида умумий газ қазиб олиш ҳажми 155 млрд куб метрга етди. Бу Европа Иттифоқидагидан деярли тўрт баравар кўп ва дунёдаги еттинчи энг йирик газ ишлаб чиқарувчи бўлган Австралия кўрсаткичлари билан таққосласа бўладиган даражададир.
Умумий ҳажмдан қарийб 108 млрд куб метри минтақа ичида истеъмол қилинган, яна 47 млрд куб метри экспортга йўналтирилган.
Бироқ Марказий Осиёнинг газ баланси аста-секин ўзгармоқда. 2018 йилдан бошлаб ортиқча газ ҳажми қисқармоқда: қазиб олиш сезиларли даражада секин ўсмоқда, ички истеъмол эса кўпаймоқда. Анъанавий равишда минтақанинг асосий экспортчилари бўлиб келган Ўзбекистон ва Қозоғистон сўнгги йилларда ижобий савдо балансини сақлаб қолишга интилди. Шу билан бирга, дастлабки маълумотларга кўра, 2023 йилдан бошлаб Ўзбекистон мустақилликка эришганидан бери илк бор газнинг нетто-импортчисига айланди.
Туркманистон — минтақанинг асосий захираси
Ушбу фонда Марказий Осиёдаги энг йирик газ ишлаб чиқарувчи ва экспортчиси бўлган Туркманистон алоҳида аҳамият касб этиб қолмоқда.
2020 йил охирига келиб мамлакатнинг исботланган газ захиралари 13,6 трлн куб метрга баҳоланган. Бу Туркманистонга захиралар бўйича дунёда тўртинчи ўринни таъминлади ва ҳозирги қазиб олиш даражаси сақланиб қолган тақдирда, потенциал равишда уни яна қарийб 230 йил давомида таъминлаш имконини беради.
2022 йилда Туркманистон 78 млрд куб метр газ қазиб олди. Қарийб 38 млрд куб метри мамлакат ичида ишлатилди, 40 млрд куб метрдан ортиғи экспорт қилинди. Асосий йўналиш Хитой бўлди — 33 млрд куб метр. Яна қарийб 5 млрд куб метри Россияга ва 2 млрд куб метри — қўшни Марказий Осиё давлатларига тўғри келди.
Мамлакатнинг қўшимча экспорт салоҳияти, хусусан, энг йирик «Галкиниш» газ конини ўзлаштиришнинг иккинчи босқичи билан боғлиқ. Шу билан бирга, йилига 30 млрд куб метргача қувватга эга D йўналиши бўйича етказиб бериш лойиҳасининг истиқболлари ҳозирча ноаниқ бўлиб қолмоқда.
2022 йилдан бошлаб Туркманистон уч томонлама келишув доирасида Эрон ҳудуди орқали Озарбайжонга ҳам оз миқдорда газ етказиб бермоқда. Туркман гази Эроннинг шарқий чегарасига кириб боради, шундан сўнг Теҳрон мамлакатнинг шимоли-ғарбий қисми орқали Озарбайжонга эквивалент ҳажмни узатади.
Газ бор, минтақа ичидаги савдо эса кам
Марказий Осиёнинг парадокси шундаки, газ захиралари ва қазиб олиш ҳажми сезиларли бўлишига қарамай, минтақа ичидаги савдо ўта чекланганлигича қолмоқда.
Экспорт оқимларининг асосий қисми минтақадан ташқарига йўналтирилган. Хитой асосий йўналиш бўлиб қолмоқда: 2022 йилда «Марказий Осиё — Хитой» учта газ қувури орқали етказиб бериш ҳажми 40 млрд куб метрга етди.
Россияга ўша йили минтақа нетто-ифодада қарийб 6 млрд куб метр газ етказиб берди. Бироқ ушбу оқимлар таркиби аллақачон ўзгаришни бошлади.
Туркманистоннинг Россияга йилига 5,5 млрд куб метргача газ етказиб бериш бўйича беш йиллик шартномаси 2024 йил 30 июнда якунланди. Шу билан бирга, 2023 йилдан бошлаб Ўзбекистон Россия газини импорт қила бошлади — йилига 2,8 млрд куб метргача. Ҳозирги вақтда йилига 11 млрд куб метргача бўлган ҳажмда узоқ муддатли етказиб бериш масаласи муҳокама қилинмоқда.
Таққослаш учун: 2022 йилда бевосита Марказий Осиёнинг бешта давлати ўртасидаги газ савдоси ҳажми 3 млрд куб метрдан камни ташкил этди — бу минтақанинг ташқи газ оқимларидан тахминан 16 баравар камдир.
Минтақа ичидаги етказиб бериш Туркманистондан Қозоғистон ва Ўзбекистонга газ экспортини, шунингдек, Ўзбекистондан Тожикистон ва Қирғизистонга етказиб беришни ўз ичига олган.
Ўзига хос «газ чорраҳаси» юзага келмоқда: минтақа сезиларли ресурсларга эга, аммо газнинг катта қисми унинг ташқарисига чиқиб кетмоқда, Марказий Осиё ичида эса қўшимча ҳажмларга бўлган эҳтиёж сақланиб қолмоқда.
Айнан мана шу фонда Марказий Осиёда хусусий газ ҳабини шакллантириш имконияти ҳақидаги савол туғилади.
Туркманистон минтақа ичидаги савдони кенгайтириш учун қўшимча газ ҳажмларининг асосий манбаларидан бири сифатида қаралади. Бироқ унинг роли мамлакат қазиб олишни нафақат Хитой йўналиши учун, балки минтақавий бозор учун ҳам ривожлантиришга қанчалик тайёр эканлигига боғлиқ бўлади.
Бунинг учун D йўналишидаги газ узатиш тизими бўйлаб қўшимча чиқиш нуқталарини яратиш талаб этилиши мумкин, бу эса Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларига туркман газининг қўшимча ҳажмларидан фойдаланиш имконини беради.
Шу билан бирга, минтақа мамлакатлари ўртасида газ оқимларининг кенгайиши ва Россия гази етказиб берилишининг эҳтимолий ўсиши янада жипслашган минтақавий бозорни шакллантириш учун аллақачон замин яратмоқда.
Истиқболда бундай бозор ишлаб чиқарувчилар, жумладан Туркманистон учун нарх сигналлари манбаига айланиши мумкин. Хусусий қазиб олишнинг етарли ҳажмлари, сақлаш қувватлари ва давлатлараро газ узатиш алоқалари мавжуд бўлган тақдирда, бу, ўз навбатида, янада мураккаб бозор воситаларини, жумладан газ фьючерслари савдосини ривожлантириш учун шароит яратиши мумкин.
Шундай қилиб, гап нафақат янги қувурлар қурилиши ҳақида бормоқда. Потенциал газ ҳаби мамлакатлар ўртасида газни қайта тақсимлаш, талаб ва таклифни мувозанатлаш ҳамда аста-секин янада шаффоф минтақавий бозорни яратиш имконини берувчи инфратузилмани шакллантиришни назарда тутади.
Бу ҳақда, хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ислоҳотлар агентлиги томонидан кенг доирадаги экспертлар ва халқаро мутахассислар билан ҳамкорликда тайёрланган «Марказий Осиё — 2050» китобида сўз юритилади.
Нашр минтақанинг узоқ муддатли истиқболларига бағишланган бўлиб, университетлар, академик ва экспертлар ҳамжамиятига кейинги тадқиқотлар учун таҳлилий материаллар тақдим этишга қаратилган.
Нашрда тўртта асосий йўналиш — сув ва иқлим ўзгариши, энергетика, транспорт боғлиқлиги ва демография кўриб чиқилади. Китобда, шунингдек, минтақанинг 2050 йилгача бўлган демографик ривожланиш прогнози, аҳолининг келажакка бўлган қарашлари ҳақидаги эсселар ва иқтисодий шарҳлар тақдим этилган.