Марказий Осиё давлатлари БМТ Бош Ассамблеяси минбаридан туриб қандай умумий мавзуларни кўтаришди

Марказий Осиё давлатлари БМТ Бош Ассамблеяси минбаридан туриб қандай умумий мавзуларни кўтаришди

Нью-Йоркда 22–28 сентябрь кунлари БМТ Бош Ассамблеяси 81-сессиясининг умумий мунозаралари бўлиб ўтди. Унда Марказий Осиёнинг барча бешта давлати нутқ сўзлади.

Ўзбекистон номидан Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева, Қирғизистон номидан эса президент Садир Жапаров иштирок этди. Қозоғистон ва Тожикистондан ташқи ишлар вазирлари Мухтар Тлеуберди ва Сирожиддин Муҳриддин, Туркманистондан эса БМТдаги доимий вакил Вепа Хажиев нутқ сўзлади.

Минтақа вакиллари ўз чиқишларида Марказий Осиё доирасидаги ҳамкорлик, хавфсизлик ва можаролар, БМТ ва Хавфсизлик кенгаши ислоҳоти, шунингдек, экологик муаммолар ҳақида гапирдилар. Давлатлар, шунингдек, БМТ шафелигида янги тузилмаларни ташкил этишни таклиф қилишди.

«Газета» барча бешта давлат вакилларининг чиқишларини ўрганиб чиқиб, умумий мавзулар, асосий тезислар ва позициялардаги фарқларни ажратиб кўрсатди.

Марказий Осиё доирасидаги ҳамкорлик ҳақида минтақанинг барча бешта давлати гапирди.

Ўзбекистон Президенти Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева минтақа яқин-яқингача қандай бўлганини эслатиб ўтди:

«Яқин вақтгача Марказий Осиё тез-тез ҳал этилмаган чегара низолари, сув ресурсларини бошқариш муаммолари ва бошқа кўплаб можаролар контекстида тилга олинар эди. Ўзбекистон Президентининг ташаббуси ва Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг сиёсий иродаси туфайли минтақадаги вазият ва муҳит тубдан ўзгарди. Биз бир-биримизни таҳдид манбаи сифатида эмас, балки ҳамкор сифатида қабул қила бошладик».

Қозоғистон ташқи ишлар вазири Мухтар Тлеуберди Марказий Осиё ва Афғонистон учун БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадлари бўйича янги Минтақавий марказини очиш устида олиб борилаётган ишлар ҳақида гапириб, Марказий Осиё давлатлари ТИВ раҳбарларига марказ кун тартибини шакллантиришдаги ёрдамлари учун миннатдорчилик билдирди. Вазир, шунингдек, жорий йилда минтақанинг барча бешта давлати 2006 йилда Семипалатинскда имзолаган Марказий Осиёда ядро қуролидан холи ҳудуд тўғрисидаги шартномага 20 йил тўлишини эслатиб ўтди.

Қирғизистон президенти Садир Жапаров минтақани низоларни тинч йўл билан ҳал этишнинг намунаси деб атади.

«Сўнгги йилларда Марказий Осиё мураккаб давлатлараро масалаларни тинч йўл билан ҳал этиш қобилиятини бутун дунёга яққол намойиш этди. Бугунги кунда Марказий Осиё конструктив давлатлараро ҳамкорлик, иқтисодий, инфратузилмавий ва технологик ривожланиш намунасига айланмоқда. Шу муносабат билан биз ушбу йўлни босиб ўтишда тўпланган тажрибамиз билан ўртоқлашишга тайёрмиз».

Садир Жапаров, шунингдек, Қирғизистоннинг БМТ Хавфсизлик кенгашига сайланишини минтақа ролининг ошиши билан боғлади — мамлакат ўз тарихида илк бор 2027–2028 йиллар учун Хавфсизлик кенгашининг муваққат аъзоси бўлди. Президентнинг сўзларига кўра, 142 та давлатнинг қўллаб-қувватлаши «Марказий Осиёнинг халқаро муносабатлардаги роли ортиб бораётганидан далолат беради».

Тожикистон ташқи ишлар вазири Сирожиддин Муҳриддин 2025 йил март ойида Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон томонидан имзоланган чегара келишувларини мисол қилиб келтирди.

«Қирғизистон ва Ўзбекистон билан тузилган келишувлар узоқ йиллик чегара муаммоларини ҳал қилишга ёрдам берди ва Марказий Осиёдаги ҳамкорликда янги саҳифа очди. Илгари бизни ажратиб турган ишчи чегаралар энди бизни бирлаштирмоқда», — деди вазир.

Туркманистоннинг БМТдаги доимий вакили Вепа Хажиев минтақадаги барқарорликни превентив дипломатия билан боғлади. У 2007 йилдан буён Ашхободда фаолият юритаётган БМТнинг Марказий Осиё учун превентив дипломатия бўйича минтақавий марказига асосий ролни ажратди. 2027 йилда марказ ўз фаолиятининг йигирма йиллигини нишонлайди ва Туркманистон ушбу санадан хулосалар чиқариш ҳамда марказ минтақада тинчлик, барқарорлик ва ҳамкорликка қандай қилиб янада кўпроқ ҳисса қўшиши мумкинлигини белгилаш учун фойдаланишни таклиф қилмоқда.

Саида Мирзиёева бутун дунёда урушлар давом этаётгани, геосиёсий кескинлик кучаяётгани, ишонч йўқолаётгани ва тенгсизлик кучаяётганини таъкидлади. У бундай шароитда, мамлакатлар танлов олдида турган бир пайтда, Ўзбекистон очиқлик, яхши қўшничилик муносабатлари ва дунё билан мулоқотни танлашини маълум қилди.

Унинг сўзларига кўра, мамлакатнинг қудрати, энг аввало, унинг инсон қадр-қиммати, ҳуқуқ ва манфаатларини қанчалик ҳимоя қила олиши билан белгиланади.

«Биз мамлакатлар олдида „Сиз қайси томонни танлайсиз?“ деган савол кўндаланг бўлаётганини кўряпмиз. Ўзбекистоннинг жавоби аниқ. Бизнинг танловимиз — инсон қадр-қиммати».

Мухтар Тлеуберди хавфсизлик масаласига бошқа маърузачиларга қараганда кўпроқ эътибор қаратди. У 2025 йилда дунёдаги ҳарбий харажатлар рекорд даражадаги 2,9 трлн долларга етганини, дунёда эса 12 мингдан ортиқ ядро қуроли мавжудлигини эслатиб ўтди. Вазир, шунингдек, ядровий қуролсизланишни «миллий тажрибадан келиб чиққан» масъулият деб атаб, бу соҳадаги ишонч яна хавф остида эканидан огоҳлантирди:

«Ядровий давлатлар ҳеч қачон келишувларнинг йўқлигини мажбуриятларнинг йўқлиги билан адаштирмаслиги керак. Биз ядро қуролидан холи дунёга эришмагунимизча, улар масъулиятни ўз зиммаларига оладилар».

Қозоғистон ядровий давлатлар ўртасида мулоқотни қайта тиклашни таклиф қилди ва уларнинг учрашувларидан бирини ўз ҳудудида қабул қилишга тайёрлигини билдирди.

Вазир Россия ва Украинадаги ҳарбий ҳаракатлардан чуқур хавотирда эканини билдириб, Қозоғистон нефтини экспорт қилиш инфратузилмасига, жумладан, Қора денгиздаги тижорат кемаларига дронлар орқали уюштирилаётган қайта-қайта ҳужумларни алоҳида қоралади.

Яқин Шарқ бўйича Қозоғистон Исроил билан ёнма-ён яшайдиган Фаластин давлатини ташкил этишни қўллаб-қувватлади. Вазир АҚШ томонидан 2025 йил кузида таклиф қилинган Ғазодаги можарони тугатиш режасини ва ушбу режани маъқуллаган БМТ Хавфсизлик кенгашининг 2803-сонли резолюциясини бажаришга чақирди. Вазирнинг сўзларига кўра, Қозоғистон сектордаги халқаро барқарорлаштириш кучлари таркибига ўз ҳарбийларини юборишга тайёр.

Мухтар Тлеуберди, шунингдек, Қозоғистон Иброҳим келишувларига қўшилиш ниятини расман эълон қилганини, бу икки давлат тамойилига асосланган ечимни илгари суриш учун қўшимча майдон бўлиб хизмат қилишини эслатиб ўтди.

Садир Жапаров Украина, Эрон, Судан ва Фаластин атрофидаги воқеаларни санаб ўтиб, уларни халқаро ҳамжамиятнинг ҳамкорликдаги ҳаракатларини талаб қилувчи можаролар деб атади. Президент Қирғизистоннинг воситачилигини таклиф қилди. У, шунингдек, Марказий Осиё мураккаб давлатлараро масалаларни ҳал қилишда тўпланган тажрибаси билан ўртоқлашишга тайёрлигини маълум қилди.

Сирожиддин Муҳриддин, ўз навбатида, тинчликни нафақат сақлаб қолиш, балки келажак авлодларни ҳисобга олган ҳолда барпо этиш зарурлигини таъкидлади. Тожикистон ташаббуси билан Бош Ассамблея 2026 йил 25 июнда 2027–2036 йилларни Келажак авлодлар манфаатлари йўлида тинчликни мустаҳкамлаш халқаро ўн йиллиги деб эълон қилди. Ушбу ўн йилликни 2027 йил июнь ойида Душанбеда бўлиб ўтадиган конференция очиб бериши керак, уни Тожикистон БМТнинг Цивилизациялар альянси ва БМТнинг Ёшлар бюроси билан биргаликда ўтказади.

Вазир Ғазода мустаҳкам ўт очишни тўхтатиш ва гуманитар ёрдамнинг тўсиқсиз киритилишига чақирди, шунингдек, Тожикистон 1967 йилги чегаралар доирасида, пойтахти Шарқий Қуддус бўлган мустақил Фаластин давлати ташкил этилишини қўллаб-қувватлашини билдирди.

У асосий таҳдидлар сифатида терроризм, экстремизм, кибержиноятчилик, қурол-яроғ ва гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланиши ҳамда уюшган жиноятчиликни тилга олди. Унинг сўзларига кўра, бу таҳдидлар чегара билмайди ва уларга бериладиган жавоб умумий бўлиши керак. Бунинг учун Тожикистон терроризм ва уни молиялаштиришга қарши курашиш бўйича Душанбе жараёнини ривожлантирмоқда.

Вепа Хажиев хавфсизлик ҳақида гапирар экан, Туркманистоннинг доимий нейтралитет сиёсатини бир неча бор тилга олди. Дипломатнинг сўзларига кўра, нейтралитет превентив дипломатия, воситачилик ва низоларни тинч йўл билан ҳал этиш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Туркманистон БМТ шафелигида Глобал тинчлик стратегиясини ишлаб чиқиш бўйича ҳукуматлараро маслаҳатлашувлар ўтказишни режалаштирмоқда. Ашхобод, шунингдек, БМТнинг Мулоқот ва превентив дипломатия ўн йиллигини эълон қилишни таклиф этди. Мамлакат Тинчлик ва нейтралитет университетини ташкил этиш устидаги ишларни давом эттиради, унинг биринчи қадами Туркманистон ТИВ Халқаро муносабатлар институти ҳузуридаги академик марказ бўлади.

Саида Мирзиёева БМТ дунёга ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ, аммо янгиланган шаклда кераклигини таъкидлади:

«Бизга можаро содир бўлганидан кейингина уни муҳокама қиладиган БМТ керак эмас. Бизга унинг олдини олишга қодир ташкилот керак. Бизга нафақат қарорлар қабул қила оладиган, балки уларни ҳаётга татбиқ эта оладиган БМТ керак. Бизга ҳар бир мамлакатнинг овози эшитиладиган БМТ керак», — деди у.

Президент Администрацияси раҳбари, шунингдек, келгуси йилда Ўзбекистон Қўшилмаслик ҳаракатига — ҳарбий блокларга расман аъзо бўлмаган 120 дан ортиқ давлат бирлашмасига раислик қилишини маълум қилди. Бундан ташқари, Ўзбекистон 2035–2036 йиллар учун Хавфсизлик кенгашининг муваққат аъзолигига ўз номзодини илгари сурди ва унинг «замонавий воқеликларни ҳисобга олган ҳолда» кенгайтирилишини қўллаб-қувватлади.

Мухтар Тлеуберди БМТ ислоҳотини натижаларга қараб баҳолашни таклиф қилди: «Ислоҳотнинг муваффақияти нима қисқартирилиши ёки қайта ташкил этилиши билан эмас, балки БМТ можароларнинг олдини олишда самаралироқ бўлиши, инқирозларга тезроқ жавоб қайтариши ва барча аъзо давлатлар учун яхшироқ натижаларга эришиши билан ўлчаниши керак».

Вазир Хавфсизлик кенгашининг ўзгартирилишини ислоҳотнинг бош элементи деб атади. Унинг сўзларига кўра, Кенгашда Осиё, Африка ва Лотин Америкаси, шунингдек, ривожланаётган мамлакатлар ва ўрта кучларнинг кенгроқ вакиллиги «маънавий императив» ҳисобланади.

Садир Жапаров ҳам бир қатор таклифларни илгари сурди. У аҳолиси бир миллиарддан ошадиган Африкага Хавфсизлик кенгашида иккита доимий ўрин, Лотин Америкасига эса битта ўрин берилишини адолатли деб ҳисоблайди. Унинг сўзларига кўра, кенгашга аъзо бўлишни истаётган ривожланган давлатларнинг аризаларини ҳам кўриб чиқиш лозим.

Қирғизистон президенти БМТнинг асосий муаммоси сифатида унинг қарорлари кўпинча бажарилмаслигини тилга олди. Буни ўзгартириш учун у Бош Ассамблея ҳузурида давлатлар резолюцияларни қандай бажараётганини қайд этувчи очиқ реестр яратишни таклиф қилди. Агар мамлакат уларни тизимли равишда эътиборсиз қолдирса, Садир Жапаров босқичма-босқич чора кўришни таклиф қилмоқда. Аввал унга расмий билдиришнома юборилади, сўнгра мамлакатга мониторинг миссияси жўнатилади. Шундан сўнг масала Бош Ассамблея томонидан кўриб чиқилади, ўта зарур ҳолларда эса Хавфсизлик кенгашига топширилади. Кенгаш бундай давлатнинг БМТ дастурларидаги иштирокини вақтинча чеклаб қўйиши мумкин.

Қирғизистон раҳбари Хавфсизлик кенгашининг доимий аъзоларини бундай ҳолларда вето ҳуқуқидан ихтиёрий равишда фойдаланмасликка чақирди. Ушбу ғояларни муҳокама қилиш учун у Бош Ассамблея ҳузурида очиқ ишчи гуруҳ тузишни таклиф қилди.

Садир Жапаров санкциялар масаласига алоҳида тўхталди. У санкцияларни фақат БМТ жорий эта олишини таклиф қилди. Унинг фикрича, барча санкция ташаббуслари ташкилотда дастлабки кўриб чиқишдан ўтиши керак. Уларни таклиф қилаётган мамлакатлар ҳуқуқий асосларни, мақсадларни ва чекловларни бекор қилиш шартларини кўрсатишлари лозим.

Сирожиддин Муҳриддин «БМТ-80» ташаббусини қўллаб-қувватлади, бироқ ислоҳот ўз-ўзидан мақсад бўлиб қолмаслиги кераклигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, у ташкилотни янада самарали ва мосланувчан қилиши керак, аъзо давлатлар эса ушбу жараённинг марказида қолиши лозим. Вазир, шунингдек, Тожикистон ўз тарихида илк бор 2028–2029 йиллар учун Хавфсизлик кенгашининг муваққат аъзолигига номзодини қўяётганини маълум қилди.

Барча бешта давлат экология мавзусига тўхталиб ўтди. Асосан гап эриётган музликлар ва сув танқислиги ҳақида борди.

Саида Мирзиёева ўз нутқининг бир қисмини Орол денгизига бағишлаб, Орол табиий офат туфайли эмас, балки «ўнлаб йиллар давомида нотўғри қарорлар қабул қилиниши ва табиатга нисбатан шафқатсиз муносабат» оқибатида қуриганини таъкидлади. У Ўзбекистон денгизнинг қуриган тубида ўсимликлар экаётгани, сув тежовчи технологияларни жорий этаётгани ва 2030 йилга бориб қайта тикланувчи энергия улушини 54 фоизга етказишни режалаштираётганини гапириб берди.

У, шунингдек, Ўзбекистон ташаббуси билан Бош Ассамблея 2027–2036 йилларни «Дарахтзорлар барпо этиш ва ўрмонларни тиклаш бўйича ҳаракатлар ўн йиллиги» деб эълон қилганини эслатиб, резолюцияни амалий натижалар билан мустаҳкамлашга чақирди.

Мухтар Тлеуберди апрель ойида Остонада бўлиб ўтган Минтақавий экологик саммит ҳақида гапирди. Учрашув якунлари бўйича мамлакатлар «Марказий Осиёнинг экологик бирдамлиги» декларациясини қабул қилишди, вазир уни атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасидаги минтақавий ҳамкорликнинг асоси деб атади.

У, шунингдек, сув ресурсларини глобал бошқариш тарқоқлигича қолаётганини таъкидлади. Шу боис Қозоғистон БМТ шафелигида Халқаро сув ташкилотини ташкил этишни таклиф қилди ва ушбу ғояни 2026 йил декабрь ойида Абу-Дабида бўлиб ўтадиган БМТнинг сув ресурслари бўйича конференцияси олдидан илгари суриш ниятида.

Садир Жапаров иқлим ўзгариши ҳақида гапирар экан, Қирғизистон тоғли мамлакат эканини ва ушбу жараён оқибатларига айниқса сезувчанлигини эслатиб ўтди. Садир Жапаров Иссиқкўл кўлига алоҳида тўхталди, унинг сўзларига кўра, кўл «энг кучли иқлим стрессини» бошдан кечирмоқда:

«Сўнгги 170 йил ичида сув сатҳи деярли 14 метрга пасайди, сўнгги беш йилда эса кўл сатҳининг пасайиш тезлиги йилига 7 сантиметрга етди. Қадимдан кўлга қуйилган 101 та дарёдан бугунги кунда фақат 30 га яқини йил бўйи оқиб туради. Сўнгги 70 йил ичида тоғ музликларининг 30 фоиздан ортиғи эриб кетди. Бу қисқаришнинг қарийб 20 фоизи фақат сўнгги 7–10 йил ичида содир бўлди».

Президент БМТ шафелигида Иссиқкўлни асраб-авайлаш бўйича махсус траст фондини ташкил этишни таклиф қилди, унга Қирғизистоннинг ўзи давлат бюджетидан 10 млн доллар ажратишга тайёр.

Сирожиддин Муҳриддин дунё ҳали ҳам хавфсиз сув ва санитариядан умумий фойдаланиш имкониятидан йироқ эканини эслатиб ўтди. Унинг сўзларига кўра, Тожикистон учун бу муаммо бир вақтнинг ўзида ҳам глобал, ҳам миллий хусусиятга эга. Мамлакатда минглаб музликлар жойлашган ва йирик дарёлар бошланади, улар унинг чегараларидан ташқарида ҳам одамлар ҳаётини таъминлайди.

Вазир икки ўн йилликдан кўпроқ вақт давомида сув Тожикистоннинг халқаро ҳамкорлиги марказида бўлиб келаётганини таъкидлади. Қозоғистон каби, вазир ҳам шу йил охирида Абу-Дабида бўлиб ўтадиган БМТ сув конференциясини тилга олди ва 2028 йилда Душанбе БМТ сув конференциясини қабул қилишини маълум қилди. Унда давлатлар сув ресурслари соҳасидаги ҳаракатлар ўн йиллиги якунларини сарҳисоб қиладилар ва якуний ҳужжатни қабул қиладилар.

Тожикистон глобал ишларнинг кейинги босқичини Душанбе сув дастури атрофида қуришни таклиф қилмоқда. У молиялаштириш, технологиялар, шерикликни мустаҳкамлаш ва сув манбаларини, жумладан, тез ўзгараётган музликларни ҳимоя қилишни қамраб олиши керак.

Вепа Хажиев экологик хавфсизлик, иқлим ўзгариши ва энергия ресурсларидан барқарор фойдаланишни умумий хавфсизликнинг ажралмас таркибий қисмлари деб атади. Туркманистон сиёсатчилар ва экспертларнинг мунтазам учрашувлари учун очиқ майдон — Ашхобод иқлим мулоқотини таъсис этишни таклиф қилди. Дипломат, шунингдек, қурғоқчилик ва сув танқислигидан қаттиқ азият чекаётган минтақаларга алоҳида эътибор қаратишга чақирди. Унинг сўзларига кўра, уларга замонавий технологиялар, молиялаштириш, маълумотлар алмашинуви ва минтақавий ҳамкорлик зарур.