Лула ва Флавио Болсонару тўқнаш келадиган Бразилиядаги сайловлар ҳақида нималарни билиш керак

Бразилиядаги Лула ва Флавио Болсонару ўртасидаги сайловлар ҳақида нималарни билиш керак

Бразилияликлар якшанба куни бўлиб ўтадиган умумий сайловларда овоз берадилар, унда президентликка икки етакчи номзоднинг исм-шарифи дарҳол таниб олинадиган даражада машҳурдир.

Амалдаги президент, чап қанотнинг фахрий арбоби Луис Инасиу Лула да Силвага 11 нафар рақиб қарши чиқмоқда, уларнинг энг машҳури ўнг қанот сиёсатчиси Флавио Болсонарудир.

Тўрт йил аввал Лула Флавио Болсонарунинг отаси Жаир устидан кичик фарқ билан ғалаба қозонган эди. Аммо ўша сайловнинг тартибсиз оқибатлари, жумладан, минглаб тарафдорлари Бразилия Конгрессига бостириб кирганидан кейин Жаир Болсонарунинг давлат тўнтаришини режалаштиришда айбдор деб топилиши мамлакат сиёсатида ва ушбу пойгада ўчмас из қолдирди.

Кампанияси бошида Флавио Болсонару ўз номзодини қўллаб-қувватлаётган отасининг сунъий интеллект ёрдамида яратилган тасвири акс этган видеони намойиш этди.

2019 йилдан 2023 йилгача Бразилияни бошқарган ўнг қанот собиқ армия капитани Жаир Болсонару ушбу сайловда қатнашмаяпти.

71 ёшли сиёсатчи нафақат давлат лавозимларини эгаллаш ҳуқуқидан маҳрум этилган, балки 2022 йилги сайловда Лулага ютқазиб қўйганидан кейин давлат тўнтаришини режалаштиргани учун 27 йиллик қамоқ жазосини ўтамоқда.

Соғлиғидаги сурункали муаммолар туфайли у ҳозирда қамоқхонада эмас, балки уй қамоғида сақланмоқда, гарчи унга ижтимоий тармоқларда пост қолдириш ёки оммавий баёнотлар бериш тақиқланган бўлса-да.

Шунга қарамай, унинг борлиги — ва баъзан унинг жонли, гапираётган тасвири — ушбу сайловда жуда сезиларли бўлиб қолмоқда.

Флавио Болсонару ўзининг президентлик кампаниясини расман бошлаган тадбирда Жаир Болсонарунинг сунъий интеллект ёрдамида яратилган аватари ўғлининг номзодини қўллаб-қувватлади.

Олий суд дипфейк бўйича сўроқ қилганда, Жаир Болсонарунинг адвокатлари ундан фойдаланишга рухсат берганини инкор этган бўлишлари мумкин, аммо Флавио Болсонару отасининг қўллаб-қувватлашига эга эканлигига шубҳа йўқ.

Президентлик пойгасида 12 нафар номзод иштирок этаётган бўлса-да, сўровномаларда фақат икки нафари икки хонали кўрсаткичга эришди: Луис Инасиу Лула да Силва ва Флавио Болсонару.

BBC Brasil сўровномалари трекери иккала номзоднинг ҳам кўрсаткичи 40% атрофида эканини кўрсатмоқда, бунда Лула Болсонарудан бироз олдинда бормоқда.

Қолган 11 номзоднинг кўрсаткичи 4% ёки ундан пастроқ.

Агар 4 октябрь куни бўлиб ўтадиган биринчи турда ҳеч бир номзод ҳақиқий овозларнинг 50 фоизини қўлга кирита олмаса, энг кўп овоз олган икки номзод 25 октябрдаги иккинчи турга йўл олади.

Сўровномалар иккинчи тур бўлиши эҳтимоли жуда юқори эканини кўрсатмоқда, гарчи овоз беришга бир неча кун қолганда ҳали бир қарорга келмаган сайловчилар сони нисбатан кўплиги сабабли, тўғридан-тўғри ғалаба қозонишни ҳам бутунлай инкор этиб бўлмайди.

BBC Brasil сўровномалари агрегатори сентябрь охирига келиб сайловчиларнинг 9 фоизи ҳали бир қарорга келмагани ёки бюллетенни бузишни, бўш бюллетень ташлашни ёхуд сайловга умуман бормасликни режалаштираётганини кўрсатмоқда.

16 ёш ва ундан катта бўлган Бразилия фуқаролари овоз беришлари мумкин, 18 ёшдан 70 ёшгача бўлган саводли фуқаролар учун овоз бериш мажбурийдир, овоз бермаганлар учун жарималар кўзда тутилган.

Ушбу сайловда қарийб 160 миллион бразилиялик овоз бериш ҳуқуқига эга ва сўровномалар одатда фақат бир неча минг киши ўртасида ўтказилгани сабабли, якуний натижа сўровнома хулосаларидан сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.

Чап қанот Ишчилар партиясидан 80 ёшли номзод Лула аввал ҳам уч марта президент бўлиб ишлаган.

У 2003 йил январдан 2010 йил декабргача кетма-кет икки муддат президентлик қилган ва «Bolsa Família» пул ўтказмалари дастури орқали миллионлаб одамларни қашшоқликдан олиб чиқишга ёрдам бергани учун кенг олқишланган.

Собиқ металлург ўз лавозимини 80 фоиздан ортиқ рекорд даражадаги қўллаб-қувватлаш рейтинги билан тарк этган, гарчи кейинчалик унинг партияси йирик коррупция можароларига аралашиб қолган бўлса-да.

Луланинг ўзи коррупция ва пул ювишда айбланиб, 2018 йилдан 2019 йилгача 18 ойдан кўпроқ вақтни қамоқда ўтказди, у бу айбловларни доимо инкор этиб келган.

Ушбу ҳукмлар 2021 йилда бекор қилинди, бу эса Лулага 2022 йилги президентлик сайловларида қатнашиш имконини берди ва у Жаир Болсонару устидан 1,8 фоизлик фарқ билан ғалаба қозонди.

Учинчи муддатини бошлаганида, у бу охиргиси бўлишини айтган эди, бироқ шу ой охирида 81 ёшга тўлишига қарамай, унинг партияси бу йил яна уни қўллаб-қувватлади.

У чап қанотда ҳамон нуфузли шахс бўлиб қолмоқда. Аммо тарафдорлари 2022 йилги сайлов олдидан уни «Амазонка халоскори» деб аташган ва унинг нам ўрмонларни ҳимоя қилиш борасидаги содиқлигини олқишлаган бўлса-да, баъзи экологлар унинг сўнгги қарорларини танқид қилишди.

Хусусан, унинг Амазонка дарёси қуйилиш жойи яқинидаги денгиз сувларида нефть қидириш бурғилашини қўллаб-қувватлаши танқидларга сабаб бўлди.

Лула ҳали ҳам қазиб олинадиган ёқилғидан босқичма-босқич воз кечиш тарафдори эканини ва нефть даромадлари Бразилиянинг тоза энергияга ўтишини молиялаштириш учун зарурлигини таъкидламоқда.

Унинг ҳукумати, шунингдек, Амазонкада ўрмонлар кесилишининг камайганини — сунъий йўлдош маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида кесилган ўрмон майдони сўнгги ўн йилликдаги энг паст даражага тушганини — ўз сиёсати муваффақият қозонаётганининг исботи сифатида кўрсатди.

Луланинг сўнгги муддати давомида АҚШ Президенти Дональд Трамп билан муносабатлар таранглашди.

Трамп «Донро доктринаси» деб атаган — унинг маъмуриятининг Ғарбий ярим шарда АҚШ устунлигига шубҳа қилинмаслиги кераклигини таъкидлайдиган миллий хавфсизлик стратегиясига ишора қилиб, Лула «Бразилия ҳеч кимнинг орқа ҳовлисига айланмайди» деб таъкидлади.

Ўзининг рақиби Флавио Болсонаруга ҳам, ўнг қанот номзодининг ғалаба қозонишини истаётган Трамп маъмурияти вакилларига ҳам очиқ ишора қилиб, Бразилия президенти «демократиянинг хорижий ва маҳаллий душманлари» сайловга аралашишига йўл қўймаслиги ҳақида огоҳлантирди.

45 ёшли Флавио Болсонару — Жаир Болсонарунинг тўнғич ўғли ва 2019 йилдан бери сенатор бўлиб ишлаб келмоқда.

Ўнг қанот Либерал партиясидан (PL) номзодини қўйган у одатда отасига қараганда камроқ жанговар ҳисобланади, аммо у отасининг йўлидан боришга ваъда бериб, Болсонарунинг кекса тарафдорларига мурожаат қилмоқда.

Сенатдаги фаолияти давомида маълумоти бўйича ҳуқуқшунос бўлган у жиноятчиликка қарши қаттиқ чоралар кўриш кун тартибини илгари сурди, қамоқ муддатларини узайтириш ва қурол тўғрисидаги қонунларни юмшатишни талаб қилди ҳамда «муносиб фуқаролар» жиноятчилардан ўзларини ҳимоя қила олишлари кераклигини таъкидлади.

У АҚШни Бразилияда жойлашган «Comando Vermelho» (CV) ва «Primeiro Comando da Capital» (PCC) жиноий гуруҳларини хорижий террорчилик ташкилотлари рўйхатига киритишга муваффақиятли кўндира олди, Лула эса бунга қарши чиққан эди.

У ўз кампанияси доирасида инжилчилар (эвангелистлар) ва қишлоқ хўжалиги секторидан ҳам кўмак излади.

У ўзи кераксиз деб атаган қоидаларни қисқартиришини ва «давлатни фермерлар елкасидан соқит қилишини» айтди.

Август ойида Globo телеканалига берган интервьюсида ундан 2019 йилда айтганидек, иқлим ўзгариши мавжуд эмаслигига ҳали ҳам ишонасизми деб сўрашганда, у «экстремал иқлим ҳодисалари» бўлганини тан олди, аммо бу ҳодисалар «даврий» эканини айтди.

Флавио Болсонару, шунингдек, Трамп ва унинг маъмурияти аъзолари билан фаол алоқа ўрнатиб, май ойида Оқ уйдаги учрашувда ўзини содиқ иттифоқчи сифатида кўрсатди.

Яқинда у агар сайланса, Трамп маъмурияти «Америка қалқони» деб атаган АҚШ бошчилигидаги жиноятчиликка қарши иттифоққа қўшилишини айтди.

Бир неча ой олдин бразилияликлар сўровномаларда жиноятчилик ва хавфсизлик уларнинг энг катта ташвиши эканини айтишган эди.

Аммо сайловдан бир неча ҳафта олдин Бразилиядаги энг йирик молиявий фирибгарлик ишларидан бирини ташкил этишда айбланиб қамалган банкир билан боғлиқ можаро коррупцияни кун тартибининг энг юқори поғонасига олиб чиқди.

Банкир Даниэль Воркаро кенг алоқаларга эга ва Бразилиядаги ҳам ўнг, ҳам чап сиёсий доиралардаги кўплаб нуфузли шахслар билан боғлиқ.

Флавио Болсонару отаси ҳақидаги биографик фильмни молиялаштиришни Воркародан сўраганини тан олди, бу ундан 134 миллион реал (25,9 миллион доллар; 19,5 миллион фунт стерлинг) сўрагани эшитилган овозли ёзувлар пайдо бўлганидан кейин содир бўлди.

Шундан сўнг полиция Флавио Болсонаруга нисбатан фильмни молиялаштиришда коррупция ва пул ювиш гумони билан тергов бошлади.

Аммо сўровчиларнинг айтишича, Луланинг кампанияси ҳам Воркаро можаросидан зарар кўрган, чунки обрўсизланган банкир ва Луланинг иттифоқчиларидан бири, Олий суд судьяси Александр де Мораес ўртасида алоқалар борлиги даъво қилинган.

Мораес — Жаир Болсонару устидан ўтказилган суд жараёнини назорат қилган ва кейинчалик уни ҳибсда сақлаш шартлари бўйича бир нечта қарорлар чиқарган судьядир.

Полиция ҳисоботида Воркаро Мораес билан боғлиқ экани айтилган телефон рақамига кўплаб қўнғироқлар қилгани ва хабарлар юборгани кўрсатилган.

Терговчиларнинг айтишича, Воркаро суҳбатдошидан ҳибсга олинишдан қочиш учун ёрдам сўраган.

Мораес ҳар қандай ноқонуний хатти-ҳаракатни инкор этди, аммо бу сўнгги маълумотлар сайлов олдидан ҳал қилувчи ҳафталарда эътибор Флавио Болсонаруга қўйилган айбловлардан Олий суд судьясига қўйилган айбловларга қаратилишини англатарди.

Лула «ҳеч ким қонундан устун эмас» деб, ўзини Мораесдан узоқлаштиришга ҳаракат қилди, аммо унинг рақиби судьяга қўйилган айбловлардан сиёсий устунлик учун аллақачон фойдаланиб қолди.

«Лулага овоз бериш Мораесга овоз беришни англатади», деди Флавио Болсонару митингда тарафдорларига мурожаат қилиб, ўнг қанотнинг судьяга бўлган кучли адоватидан ўз қўллаб-қувватлашини кучайтириш учун фойдаланди.