Лула ким? Собиқ ишчи ва маҳбусдан яна Бразилия президентигача

Лула ким? Собиқ ишчи ва маҳбусдан яна Бразилия президентигача бўлган йўл

Лула каби тажрибали сиёсатчи учун ҳам чуқур парчаланган мамлакатни бирлаштириш қийин бўлади.

Биринчи қарашда, Луиз Инасиу Лула да Силва яна бир бор имконсиз нарсани уддалади: атиги уч ҳафта ичида у биринчи босқичдаги мағлубиятни ортда қолдириб, Бразилия президенти сифатида қайта сайланди.

2002 йилда ушбу лавозимга биринчи муваффақиятли уринишига қадар уч марта омадсизликка учраган инсон учун бу кичик ютуқ эмас эди.

У 2003 йилда лавозимга киришганда, Бразилиянинг деярли 50 йил ичидаги биринчи сўл қанот раҳбарига айланди.

Ҳозирда 80 ёшда бўлган ва Бразилия каби кенг майдонга эга демократик давлатни бошқаришда катта тажрибага эга бўлган Лула Лотин Америкасида сиёсати АҚШ президенти Дональд Трампникига ўхшаш ўнг қанот етакчиларининг сайловлардаги ғалаба қозониш тенденциясига қарши чиқди.

Луланинг 2002 йилдаги биринчи президентлик ғалабаси унинг қашшоқликдан эришган фавқулодда кўтарилишининг чўққиси бўлди.

Камбағал, саводсиз деҳқон оиласида туғилган Лула болалигида ёнғоқ сотувчиси ва оёқ кийим тозаловчи бўлиб ишлаган ҳамда 10 ёшигача ўқишни билмаган.

Кейинчалик у металлургия бўйича таҳсил олди ва Сан-Паулу яқинидаги саноат шаҳрида иш топди, у ерда 1960-йиллардаги бахтсиз ҳодисада чап қўлининг жимжилоғини йўқотди.

Сиёсат дастлаб Лулани ўзига жалб этмаган эди, аммо у касаба уюшмалари фаолиятига шунғиб кетди.

1975 йилда 100 000 аъзога эга Металлурглар касаба уюшмаси етакчиси этиб сайлангач, у асосан ҳукуматга хайрихоҳ бўлган органларни кучли мустақил ҳаракатга айлантириш орқали Бразилиядаги касаба уюшмалари фаолиятини қайта шакллантирди.

1980 йилда Лула мамлакат тарихидаги биринчи йирик социалистик партия — Ишчилар партиясини (PT) тузиш учун касаба уюшма аъзолари, зиёлилар, троцкийчилар ва шпековчи (эътиқодчи) фаолларни бирлаштирди.

Вақт ўтиши билан PT Бразилиянинг ҳокимият тузилмасини ўзгартириш бўйича инқилобий мақсадидан узоқлашди ва янада прагматик социал-демократик кун тартибини қабул қилди.

Лула ҳокимиятга Бразилиянинг сиёсий ва иқтисодий тизимида туб ўзгаришлар қилишга ваъда бериб келди.

У очарчиликка чек қўйишга ҳамда ўзига ишонган, меҳрибон ва очиқ кўнгил миллатни барпо этишга ваъда берди.

Президентлиги даврида Лула ижтимоий дастурларга миллиардлаб доллар ажратди ва Бразилияда узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган тенгсизликни камайтиришга ёрдам бердим деб ҳақли равишда даъво қила олади.

Энг кам иш ҳақини инфляция даражасидан анча юқори кўтариш ва Bolsa Familia оилавий ёрдам дастури орқали энг камбағал қатламга давлат ёрдамини кенгайтириш орқали у 44 миллионга яқин одамга ёрдам берди ва камбағаллар орасида ўз қўллаб-қувватланишини мустаҳкамлади.

Шундай бўлса-да, кўплаб таҳлилчиларнинг таъкидлашича, дастур қашшоқликнинг чуқурроқ сабабларини, жумладан, сифатсиз таълимни бартараф этмади.

У саккиз йилдан сўнг, икки муддатдан кейин, Лотин Америкасининг лавозимини тарк этаётган етакчиси учун фавқулодда юқори бўлган хайрихоҳлик рейтинги билан лавозимини тарк этди, у Бразилиянинг халқаро майдондаги мавқеини оширди ва мамлакатнинг сўнгги уч ўн йилликдаги энг узоқ иқтисодий ўсиш даврига раҳбарлик қилди.

Учинчи муддатга ўз номзодини қўйиш ҳуқуқидан маҳрум бўлган Лула истеъфога чиқди ва тез орада унга томоқ саратони ташхиси қўйилди. У ҳатто даволаниш пайтида ўзининг танилган соқолини ҳам олдириб ташлади. Шифокорлар 2012 йилда унинг тузалганини айтишди.

У ўзи танлаган ворис даврида ривожланиш секинлашди. Иқтисодий ўсиш ҳам рецессияга айланди ва Бразилиянинг сиёсий ҳаёти "Автоювиш операцияси" (Operation Car Wash) номи билан танилган кенг кўламли коррупция суриштируви туфайли ларзага келди.

Лула ҳам ушбу жанжалга тортилганлар орасида эди. 2017 йил июль ойида у OAS муҳандислик компаниясидан соҳил бўйидаги квартирада пора олгани учун коррупцияда айбланиб, топилди ва 9 йилдан ортиқ муддатга озодликдан маҳрум этилди — бу ҳукм кейинчалик апелляция бўйича 12 йилга оширилди.

У, шунингдек, иккита қурилиш ва муҳандислик фирмаларидан ўзи ва оиласи фойдаланган дала ҳовлисини таъмирлаш орқали пора олгани учун коррупция ва жиноий даромадларни легаллаштиришда айбланиб, 12 йилу 11 ойга озодликдан маҳрум қилинди.

У ҳамиша қонунбузарликни инкор этиб, ўзига қарши айбловлар сиёсий сабабларга кўра келиб чиққанини айтган.

2019 йилда Олий суд унинг барча апелляция шикоятлари тугагунига қадар қамоққа олиниши ноқонуний бўлгани ҳақидаги қароридан сўнг, у 18 ойдан ортиқ вақт ўтиргач озод қилинди.

Ушбу айбловлар 2021 йилда бекор қилинди, бу Лулага 2022 йилда учинчи муддатга ўз номзодини қўйиш имконини берди ва у ўнг қанот вакили Жаир Болсонарони мағлуб этди.

2023 йилда ҳокимиятга қайтганида, у бу унинг охирги муддати бўлишини айтган эди, аммо сешанба куни у 81 ёшга тўлишига қарамай, унинг партияси бу йил яна уни қўллаб-қувватлади.

Ҳатто PT тарафдорлари ҳам у биринчи икки муддатида — 2003 йил январидан 2010 йил декабригача — охирги тўрт йиллик президентлик даврига қараганда кўпроқ нарсага эришганини тан олишади.

2022 йилги сайлов олдидан унинг тарафдорлари уни тропик ўрмонларни ҳимоя қилиш мажбуриятини олқишлаб, "Амазонка халоскори" деб атаган бўлса-да, баъзи экологлар унинг сўнгги қарорларидан баъзиларини танқид қилишди.

Хусусан, унинг Амазонка дарёси қуйилиш жойи яқинидаги офшор сувларида қидирув нефть бурғилашини қўллаб-қувватлаши танқидга сабаб бўлди.

Лула қазилма ёнилғидан босқичма-босқич воз кечиш тарафдори бўлиб қолаётганини айтади ва нефть даромадлари Бразилиянинг тоза энергияга ўтишини молиялаштириш учун жуда муҳим эканини таъкидлайди.

Унинг ҳукумати, шунингдек, Амазонкадаги ўрмонларнинг кесилиши камайганини — сунъий йўлдош маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида кесилган ўрмон майдони сўнгги ўн йилликдаги энг паст даражага тушганини — ўз сиёсати муваффақиятли амалга оширилаётганининг исботи сифатида келтирди.

Луланинг учинчи муддати Трампнинг ҳокимиятга қайтиши билан бир вақтга тўғри келди.

Иккала сиёсатчи сиёсий спектрнинг қарама-қарши томонларида жойлашган ва ўз келишмовчиликларини ошкора билдирмасликнинг иложини топмадилар.

Бразилия етакчиси 2025 йил сентябрь ойида BBC’га Трамп билан ҳеч қандай муносабати йўқлигини айтган эди.

АҚШ Бразилия билан савдода профицитга эга бўлса-да, Дональд Трамп ўша йилнинг июль ойида Бразилиянинг ўнг қанот собиқ президенти Жаир Болсонарога нисбатан давлат тўнтаришига уриниш айблови бўйича суд жараёни сабаб бўлганини айтиб, Бразилия товарларига 50 фоизлик божлар жорий этди. Болсонаро 27 йиллик қамоқ жазосини ўтамоқда ва якшанба кунги сайловларнинг иккинчи босқичида Лула айнан унинг ўғли Флавиони мағлуб этди.

Лула Трампни ташқи аралашувда айблади ва "у дунё императори эмас" деди. Аммо шу йилнинг май ойида Оқ уйдаги учрашувдан сўнг муносабатлар яхшиланди, шундан сўнг икки етакчи бир-бирларини ошкора мақташди — Трамп Лулани "динамик" деб атади, Бразилия президенти эса учрашувдан "жуда мамнун" бўлиб қайтганини айтди.

Икки ҳукумат ҳали ҳам жиноятчилик каби муҳим масалаларда келиша олмайди ва Лула, айниқса, савдо масаласида бир-бирларидан жуда узоқда эканликларини тан олди.

Трамп "Донроэ доктринаси" деб атаган нарсага — унинг маъмуриятининг АҚШнинг Ғарбий ярим шардаги устунлигига хавф солинмаслиги кераклигини таъкидлайдиган миллий хавфсизлик стратегиясига тўхталиб, Лула "Бразилия ҳеч кимнинг орқа ҳовлисига тўғри келмайди", деб таъкидлади.

Лула, шунингдек, бешта мамлакат — БМТ Хавфсизлик кенгашининг доимий аъзолари — қарорларга вето қўйиши мумкинлигини танқид қилиб, бу Иккинчи жаҳон уруши ғолибларини қўллаб-қувватлашини ва Бразилия, Германия, Ҳиндистон ва Япония каби миллиардлаб одамларни ифодаловчи миллатларни, шунингдек, Африка мамлакатларини истисно қилишини таъкидлади.

У Россия ва Хитой билан давом этаётган алоқаларини ҳимоя қилади ва БРИКСни Ғарбга қарши ўсиб бораётган мувозанатловчи куч сифатида кўради.

У, шунингдек, Россия Украинада уруш олиб бораётган бир пайтда Россия нефтини сотиб олишни давом эттириш қарорини ҳимоя қилди.