Лозим, аммо мажбур эмас

**Мажбур, аммо шарт эмас**

Декарбонизация масалалари Марказий Осиё давлатлари диққат марказида турибди. Улар халқаро конференцияларда ва Марказий Осиё давлатлари экспертларининг халқаро ташкилотлар ҳамда ташқи иштирокчилар вакиллари билан учрашувларида мунтазам равишда кўтарилмоқда. Бу мавзуга бўлган юқори ва барқарор қизиқиш иқтисодий фойда кутиш билан изоҳланади.

Сўнгги йилларда Марказий Осиё мамлакатлари ўз иқтисодиётларини декарбонизация қилиш, яъни таркибида углерод миқдори юқори бўлган ёқилғидан воз кечиш йўлини танладилар. Бу вазифани ҳал қилиш усулларидан бири — қайта тикланувчи энергия манбаларига (ҚТЭМ) ўтиш бўлиб, у иқтисодиётнинг турли тармоқларидаги углерод изини камайтиришга ёрдам бериши керак.

Марказий Осиё давлатлари ўз олдиларига углерод нейтраллигига эришиш бўйича улкан мақсадларни қўйдилар. Расман уларнинг интилишлари Париж иқлим келишувида белгиланган вазифаларни бажариш зарурати билан изоҳланади. Экологик мақсадлар билан бир қаторда, Марказий Осиё мамлакатлари жаҳон иқтисодиётига янада интеграциялашув учун шароит яратишга умид қилмоқдалар. Бироқ, бу режалар кўплаб саволларни туғдиради: минтақа мамлакатлари уларни амалга оширишга тайёрми, декарбонизация учун қандай бадал тўлашга тўғри келади ва Марказий Осиёда ушбу курсни илгари сураётган ташқи иштирокчилар қандай мақсадларни кўзламоқда.

Авваламбор, Марказий Осиё мамлакатларида декарбонизация режаларини амалга ошириш учун молиявий ресурслар йўқлигини таъкидлаш жоиз. Марказий Осиё давлатларининг имкониятлари жуда чекланган ва улар барча зарур харажатларнинг фақат кичик бир қисминигина ажратишга қодир. Шу боис, молиялаштиришнинг асосий юки аллақачон ташқи манбалар зиммасига тушмоқда. Булар асосан Осиё тараққиёт банки (ОТБ), Жаҳон банки, ТРТБ, ХМК ва бошқа халқаро молия институтларидир. 2020–2025 йилларда Марказий Осиё давлатлари улардан қарийб 25 млрд доллар олишди. Бу маблағнинг тахминан 15 млрд доллари бевосита декарбонизацияга, қолган қисми эса иқлим ўзгаришига мослашишга йўналтирилди.

Ажратилган маблағлар минтақа мамлакатлари учун муҳим, аммо шу билан бирга улар декарбонизация учун талаб қилинадиган ҳажмлардан сезиларли даражада кам. Масалан, Жаҳон банки гуруҳининг «Иқлим ва ривожланиш бўйича мамлакат маърузаси» (ИРММ) баҳолашига кўра, 2060 йилга бориб фақатгина Ўзбекистоннинг эскирган энергетика инфратузилмасини алмаштириш ва энергетика секторини декарбонизация қилиш учун қарийб 340 млрд доллар талаб этилади. Яна тахминан 60 млрд долларни мослашишга, масалан, ерлар деградациясига қарши курашиш ва ирригацияни модернизация қилишга йўналтиришга тўғри келади. Умуман олганда, барча ҳисоб-китоблар Марказий Осиё мамлакатларига паст углеродли иқтисодиётга ўтиш учун улкан маблағлар керак бўлишини кўрсатмоқда. Тожикистон учун улар ЯИМнинг 20 фоизи, Қозоғистон учун эса ЯИМнинг 270 фоизи миқдорида баҳоланмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Молия вазирлиги маълумотларига кўра, 2030 йилгача мамлакат электр энергетикасини декарбонизация қилиш учун ҳар йили 4 млрд доллар сарфлаши керак, бу эса ЯИМнинг деярли 5 фоизини ташкил этади.

Бироқ ташқи молиялаштиришсиз минтақа мамлакатлари эълон қилинган мақсадларга эриша олмайдилар. Марказий Осиё давлатларининг бирортаси ҳам ички манбалар ҳисобидан декарбонизацияни тўлиқ таъминлашга қодир эмас. Бу жараён минтақа мамлакатлари ҳал қилиши керак бўлган жиддий ижтимоий-иқтисодий муаммолар билан боғлиқ. Декарбонизация углерод нейтраллигига эришиш учун энергетиканинг янги йўналишларини ривожлантиришни назарда тутади. Аммо Марказий Осиё мамлакатлари зарур компонентлар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштира олишига ёки ускуналарнинг ташқи етказиб берилишига қаттиқ қарам бўлиб қолмаслигига ҳеч қандай кафолат йўқ, бу эса уларнинг технологик жиҳатдан орқада қолишини кучайтиради.

Бундан ташқари, минтақа мамлакатлари декарбонизация курси ва қазиб олинадиган энергия манбаларига бўлган юқори қарамликни сақлаб қолиш ўртасида доимий равишда мувозанат излашларига тўғри келади. Ниҳоят, кўплаб ривожланган мамлакатлар, биринчи навбатда ИИда, углерод солиғини тартибга солишни компенсация қилиш механизмини ишга туширмоқдалар. Бу кейинчалик қайта ишлаш учун хомашё ва материаллар экспорт қилувчи Марказий Осиё мамлакатларига бевосита таъсир қилади. Масалан, Қозоғистонда маҳсулотлар кўп миқдорда иссиқхона газлари чиқиндилари билан ишлаб чиқарилади, мамлакатдаги электр энергиясининг салмоқли қисми эса кўмирдан фойдаланган ҳолда олинади. Кўмир қувватларини босқичма-босқич фойдаланишдан чиқариш учун катта маблағ талаб этилади. Энергетикадан ташқари, декарбонизация транспортни — электр транспортига ўтиш ва қувватлаш инфратузилмасини яратишни, қишлоқ хўжалигини — сув тежовчи технологиялар ва иқлимга мослаштирилган қишлоқ хўжалигини, шунингдек, ўрмонлар ва ландшафтларни бошқаришни қамраб олади.

Декарбонизация соҳасида қўйилган мақсадларга халқаро институтлар ва донорлар билан ҳамкорлик ҳамда шерикликни ривожлантириш орқали эришиш мумкин, деган фикр энг кенг тарқалган. Айнан улар зарур ресурсларни тақдим этишлари керак. Одатда, алоҳида технологияларни жорий этиш ёки энергия тежамкор ечимлардан фойдаланишнинг муваффақиятли ҳолатлари мисол қилиб келтирилади. Ҳақиқатан ҳам, халқаро молиявий тузилмалар Марказий Осиё мамлакатларига декарбонизация курсини амалга ошириш учун салмоқли маблағ ажратишга тайёр эканликларини билдирмоқдалар. Бундан ташқари, ташқи иштирокчилар Марказий Осиё давлатларининг белгиланган режаларни амалга оширишдаги интилишларини қўллаб-қувватлашга нафақат тайёр эканликларини намойиш этмоқдалар, балки аниқ лойиҳаларнинг техник-иқтисодий асосларини таклиф қилмоқдалар ва ушбу соҳадаги ҳамкорлик йўл хариталарини ишлаб чиқмоқдалар.

Бироқ, бундай тажрибани фақат бошланғич босқич деб ҳисоблаш мумкин. Хусусан, ташқи донорлар қулай муҳит яратиш учун ислоҳотлар ўтказиш масаласини кўтармоқдалар, бу эса газ ва электр энергияси субсидияларини бекор қилишга ҳамда углерод чиқиндилари учун солиқ жорий этилишига олиб келиши керак. Ҳозирги барча лойиҳалар ҚТЭМни жорий этиш ва табиий ресурсларни ўзлаштиришдан келажакда олинадиган даромадлар, шунингдек, аҳолига тариф босимини кучайтириш ҳисобига амалга оширилмоқда. Шунга кўра, ташқи молиялаштириш ҳозирча фақат бошланғич харажатларни қоплайди, улар истиқболда тарифлар, солиқларнинг ошиши ва табиий ресурслар бўйича ён босишлар орқали ташқи иштирокчиларга қайтиши керак бўлади.

Декарбонизация — бу иқлим ўзгариши билан боғлиқ хавфларни камайтиришдан олинадиган мавҳум фойда эмас, балки давлатнинг аниқ харажатларидир. Маблағлар мавжуд бўлмаган тақдирда, молиялаштириш Марказий Осиё мамлакатлари аҳолиси зиммасига юкланади ва айнан улар декарбонизация жараёни учун ҳақ тўлайдилар.