Лампочка харажатлари лампочканинг ўзини чиқариб ташлайди
Янги электр станцияларисиз тежамкорлик: Марказий Осиё энергия харажатларини қандай қисқартириши мумкин
Лампочка учун харажатлар лампочканинг ўзини чиқариб ташлайди
Тижорат кўчмас мулкининг энергосамарадорлиги Марказий Осиё иқтисодий ривожланишининг аста-секин энг муҳим, аммо шу билан бирга етарлича ўрганилмаган омилларидан бирига айланмоқда. Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон йил сайин савдо марказлари, меҳмонхоналар, шифохоналар, маъмурий мажмуалар ва офис бинолари майдонларини ошириб бормоқда, бироқ уларнинг энергия истеъмолини бошқариш ҳамон асосан эксплуатация харажатларини камайтиришга эмас, балки ускуналарга хизмат кўрсатишга қаратилган. Шу сабабли, қимматбаҳо инженерлик тизимлари билан жиҳозланган замонавий объектлар кўпинча норматив фойдаланиш шартларига риоя қилиш учун зарур бўлганидан сезиларли даражада кўпроқ электр энергияси ва иссиқлик сарфлайди.
Муаммонинг моҳияти энергия тежовчи технологияларнинг етишмаслигида эмас, балки аллақачон ўрнатилган тизимларни профессионал бошқаришнинг суст ривожланганидадир. Халқаро энергия агентлиги биноларни эксплуатация қилиш улушини глобал якуний энергия истеъмолининг тахминан 30% га баҳолайди, бу эса ушбу секторни самарадорликни ошириш учун энг йирик резервлардан бирига айлантиради.
Марказий Осиё учун вазият иқлим хусусиятлари, юкламаларнинг юқори мавсумийлиги ва коммунал хўжаликнинг тарихий шаклланган модели билан мураккаблашади. Қозоғистоннинг айрим шаҳарларида қишда ҳарорат минус 30 даражадан пастга тушади, ёзда эса Ўзбекистон ва Тожикистонда 40 даражадан ошади. Бундай фарқлар иситиш, вентиляция ва ҳавони кондициялаш тизимларини мураккаб созлашни талаб қилади, бунга фақат қўл бошқаруви орқали эришиб бўлмайди. Шунинг учун энергия истеъмоли бўйича профессионал операторлар бозорини ривожлантириш шунчаки технологик йўналиш эмас, балки мустақил иқтисодий заруратга айланмоқда.
Тарихий жиҳатдан, Марказий Осиёда биноларнинг инженерлик тизимларини бошқариш кўчмас мулкни эксплуатация қилишнинг совет модели доирасида шаклланган бўлиб, унда самарадорликнинг асосий мезони ускуналарнинг узлуксиз ишлаши ҳисобланган. Бунда энергия харажатлари камдан-кам ҳолларда мустақил бошқарув категорияси сифатида қабул қилинган, чунки тарифлар давлат томонидан тартибга солинган, йирик муассасаларнинг харажатлари эса марказлаштирилган молиялаштириш ҳисобидан қопланган. СССР парчаланганидан сўнг, тижорат кўчмас мулки пайдо бўлгани ва тариф сиёсати аста-секин ўзгарганига қарамай, инфратузилманинг салмоқли қисми аввалги эксплуатация тамойилларини сақлаб қолди. Ҳатто замонавий савдо марказлари ҳам кўпинча техник хизмат ускуналарнинг созлиги учун жавоб берадиган, аммо истеъмол қилинган киловатт-соатлар ҳажми учун бевосита жавобгар бўлмаган схема бўйича ишлайди. Ваҳоланки, энергия қиймати нафақат ускунанинг ўрнатилган қуввати билан, балки унинг ишлаш вақти, ҳарорат режимлари, ташриф буюрувчилар жадвали ва автоматик созлаш сифати билан ҳам белгиланади. Масалан, йирик савдо мажмуасининг вентиляция тизими дўконларнинг аксарияти ёпилгандан кейин ҳам тўлиқ қувват билан ишлашни давом эттириши мумкин. Худди шундай вазият меҳмонхоналарда ҳам юзага келади, бу ерда хоналарни совитиш ва ёритиш баъзан хоналар фондининг ҳақиқий бандлигидан қатъи назар сақланиб қолади. Шифохоналарда муаммо қўшимча спецификага эга, чунки турли хоналар турлича санитария шароитларини ва вентиляциянинг узлуксизлигини талаб қилади. Юкламаларнинг батафсил тақсимланмагани маъмурий зоналарга фақат операция хоналари ва ихтисослаштирилган бўлимлар учун зарур бўлган режимлар бўйича хизмат кўрсатилишига олиб келади. Шу тариқа, энергия йўқотишларининг салмоқли қисми инженерлик инфратузилмасининг жисмоний эскириши сабабли эмас, балки ташкилий қарорлар сабабли юзага келади.
Муаммонинг иқтисодий миқёси йирик кўчмас мулк объектларининг эксплуатация харажатлари таҳлил қилинганда айниқса яққол кўринади. Шартли равишда майдони 50 минг квадрат метр бўлган ва йилига 10 миллион киловатт-соат электр энергияси истеъмол қиладиган савдо марказини олайлик. Киловатт-соат учун 50 тенге ҳисоб-китоб тарифида унинг йиллик харажатлари қўшимча тўловлар ва энергия таъминоти шартномаларининг хусусиятларини ҳисобга олмаганда 500 миллион тенгени ташкил этади. Истеъмолни 15% га камайтириш йилига 75 миллион тенге тежаш имконини беради, ва муайян шароитларда бундай натижага инженерлик ускуналарини тўлиқ алмаштирмасдан эришилади. Асосий ўзгаришлар вентиляциянинг ишлаш жадвали, ҳароратни созлаш, бир вақтнинг ўзида иситиш ва совитишга йўл қўймаслик, ёритишни созлаш ва пик юкламаларни назорат қилишга тааллуқлидир.
Ўзгарувчан бандликка эга меҳмонхона мажмуаси учун тежаш потенциали, энг аввало, инженерлик тизимлари хоналар ва жамоат жойларининг ҳақиқий фойдаланилишини қанчалик ҳисобга олишга қодирлигига боғлиқ. Халқаро амалиётда эксплуатация режимларини оптимизация қилиш 10–20% атрофида тежашни таъминлаши мумкин, гарчи аниқ натижа бинонинг бошланғич ҳолати ва бошқарув сифати билан белгиланса-да. Бунда энергия истеъмолини қисқартириш меҳмонларнинг қулайлиги ёки ходимларнинг меҳнат шароитлари ёмонлашишини англатмайди. Аксинча, тўғри созланган тизимлар кўпинча барқарорроқ ҳарорат ва ҳаво сифатини таъминлайди, чунки улар параметрларнинг кескин тебранишларини бартараф этади. Иқтисодий мантиқ шундан иборатки, энергияни шартли равишда доимий харажат моддасидан бошқариладиган ишлаб чиқариш ресурсига айлантириш керак. Йирик кўчмас мулк эгалари учун бу ҳар йили алоҳида капитал таъмирлаш бюджетларига тенг маблағларни бўшатиш имконини беради.
Қозоғистон шаҳар инфратузилмасининг миқёси ва иқлим шароитларининг хилма-хиллиги туфайли тижорат кўчмас мулкини энергетик бошқаришнинг ихтисослашган бозорини шакллантириш учун энг яққол аллақачон мавжуд бўлган омилларга эга. Остонада узоқ давом этадиган иситиш мавсуми замонавий офис ва савдо мажмуаларини ёзги жадал совитиш билан бирга келади. Олмаотада вентиляция ва ҳаво сифатини сақлаш тизимлари, айниқса ташриф буюрувчилар зич бўлган биноларда алоҳида аҳамият касб этади. Иссиқлик таъминоти таркиби ҳам сезиларли роль ўйнайди, чунки марказлаштирилган тармоқлар мулкдорларга олинадиган иссиқлик ҳажмини тезкорлик билан созлаш имконини ҳар доим ҳам бервермайди. Об-ҳавога боғлиқ ҳолда созланадиган якка тартибдаги иссиқлик пунктларини ўрнатиш хоналарнинг ҳаддан ташқари қизиб кетишини камайтириши мумкин, аммо иқтисодий самара ҳисоблагич қурилмаларининг мавжудлигига ва тўловларни ҳисоблаш тартибига боғлиқ. Қозоғистонда энергия тежаш ва энергосамарадорликни ошириш бўйича қонунчилик базаси амал қилмоқда, у истеъмолчиларнинг муайян категориялари учун энергетик аудитларни назарда тутади. Бироқ аудит ўтказиш ва харажатларни доимий бошқариш — бу принципиал жиҳатдан турли хил фаолият турларидир. Биринчиси камчиликларни аниқлаш имконини беради, иккинчиси эса ускуналарни кундалик кузатишни ва эксплуатация режимларига тузатиш киритишни назарда тутади. Айнан бир марталик диагностика ва узлуксиз бошқарув ўртасида янги профессионал бозор учун майдон юзага келади. Унинг иштирокчилари мустақил энергетик операторлар, ихтисослашган инженерлик компаниялари ва эришилган тежамкорлик учун тўлов шарти билан ишлайдиган шартномалар бўйича фаолият юритувчи ташкилотлар бўлиши мумкин.
Ўзбекистон ушбу бозорнинг шаҳар қурилишининг жадал ўсиши ва энергетика инфратузилмасини модернизация қилиш зарурати билан боғлиқ бўлган бошқа ривожланиш моделини намойиш этмоқда. Тошкент тижорат кўчмас мулки, меҳмонхоналар, тиббиёт муассасалари ва кўп тармоқли мажмуалар майдонларини фаол кенгайтирмоқда, бу эса электр таъминотининг ишончлилигига бўлган талабларни оширади. Иссиқ иқлим шароитида кондиционер тизимлари электр энергияси истеъмолининг мавсумий ўсишининг асосий манбаларидан бирига айланади. Айниқса, офис бинолари, савдо марказлари ва жамоат муассасалари бир вақтнинг ўзида ишлайдиган кундузги соатларда юкламалар яққол кўринади. Бунда совитиш ускуналарининг ўрнатилган қуввати ундан фойдаланишнинг ҳақиқий самарадорлигини акс эттирмайди, чунки кўп нарса автоматиканинг созланишига, фильтрларнинг ҳолатига, иссиқлик ташувчининг ҳароратига ва насосларнинг ишлаш режимига боғлиқ. Параметрларнинг ҳатто кичик четга чиқишлари ҳам йиллик эксплуатациянинг минглаб соатлари давомида энергия истеъмолини оширишга қодир. Ўзбекистонда тариф тизимидаги ўзгаришлар ва давлатнинг энергетика ресурсларидан самарасиз фойдаланишни қисқартиришга бўлган интилиши қўшимча рағбат бўлиб хизмат қилмоқда. Истеъмол қилинган ҳар бир киловатт-соатнинг иқтисодий аҳамияти ўсиб бориши кўчмас мулк эгаларининг инженерлик инфратузилмасига бўлган муносабатини аста-секин ўзгартирмоқда. Илгари бинонинг асосий афзаллиги унинг жойлашуви ва майдони ҳисобланган бўлса, энди эксплуатация харажатлари унинг рақобатбардошлигига таъсир қила бошламоқда. Узоқ муддатли истиқболда бу тижорат объектларини фойдаланиш шартларини бузмасдан энергетик харажатларни бошқаришга қодир мутахассисларга бўлган талабни шакллантиришга ёрдам беради.
Қирғизистон ва Тожикистон энергетик чекловларнинг бироз бошқача тузилмасига дуч келмоқда, чунки уларнинг электр энергетикасининг салмоқли қисми гидрогенерация ва сув ҳажмининг мавсумий тебранишлари билан боғлиқ. Қирғизистон учун иситиш, маиший юкламалар ва иссиқлик билан таъминланганлик хусусиятлари билан боғлиқ бўлган қишки электр энергияси истеъмолининг ўсиши хосдир. Бунда тижорат бинолари кўпинча электр иситиш тизимларидан ёки қўшимча иситиш ускуналаридан фойдаланади, бу эса тақсимлаш тармоқларига юкламани оширади. Бишкекда савдо мажмуалари, меҳмонхоналар ва офис кўчмас мулкининг ривожланиши чекланган шаҳар ҳудудларида энергия истеъмолининг тўпланишини оширади. Тожикистон салмоқли гидроэнергетика потенциалига эга, бироқ ишлаб чиқаришнинг мавсумий хусусияти ва тақсимлаш инфратузилмасининг ҳолати электр таъминотининг ишончлилиги учун ҳамон муҳим аҳамиятга эга. Иккала давлатда ҳам юкламаларни профессионал бошқариш алоҳида бино харажатлари доирасидан четга чиқадиган самара беришга қодир. Пик соатларда истеъмолни камайтириш трансформатор подстанциялари ва тақсимлаш тармоқларига босимни камайтиради. Меҳмонхоналар, тиббиёт марказлари ва маъмурий мажмуалар учун муҳим ускуналарни ўчирмасдан иккинчи даражали юкламаларни автоматик чеклаш имконияти айниқса муҳимдир. Чекланган инвестиция ресурслари шароитида бундай қарорлар генерация қилувчи қувватларни дарҳол кенгайтиришдан кўра иқтисодий жиҳатдан жозибадорроқ бўлиб чиқиши мумкин. Бироқ уларни жорий этиш аниқ ҳисоб-китоб, ишончли автоматика ва минтақавий бозорда ҳозиргача етарли бўлмаган малакали ходимларни талаб қилади.
Халқаро тажриба шуни кўрсатадики, биноларнинг энергия истеъмолини профессионал бошқариш мулкдорлар самарадорликни оширишдан ўлчанадиган молиявий фойда оладиган жойларда энг фаол ривожланади. Қўшма Штатларда иситиш, вентиляция, кондициялаш, ёритиш ва диспетчерлик назоратини бирлаштирган биноларни автоматикалаш тизимлари кенг тарқалган. Европа Иттифоқи эксплуатация самарадорлигини иқлим ва иқтисодий сиёсатнинг бир қисми сифатида қараб, кўчмас мулкнинг энергетик хусусиятларига бўлган талабларни аста-секин кучайтирмоқда. Энергосервис шартномалари модели алоҳида қизиқиш уйғотади, унда ихтисослашган компания тасдиқланган харажатларни камайтиришга қараб мукофот олади. Бундай механизм объект мулкдори ва профессионал оператор ўртасида техник ва молиявий хавфларни тақсимлаш имконини беради. Бироқ шартноманинг самарадорлиги истеъмолнинг бошланғич даражасини тўғри аниқлашга боғлиқ, чунки тежашни об-ҳаво, хоналарнинг бандлиги ва эксплуатация режимининг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда ҳисоблаш керак. Натижаларни бундай нормаллаштиришсиз харажатларнинг камайиши нотўғри равишда бошқарувдаги яхшиланишлар билан изоҳланиши мумкин, ваҳоланки, амалда бу иссиқ қиш ёки ташриф буюрувчилар сонининг камайиши билан боғлиқ бўлади. Марказий Осиё учун бу муаммо шаҳарлар ўртасидаги сезиларли иқлим фарқлари сабабли айниқса долзарбдир. Бозорнинг шаклланиши нафақат техник мутахассисларни, балки эришилган натижани ўлчашнинг мустақил процедураларини ҳам талаб қилади. Айнан ҳисоб-китобларнинг ишончлилиги кўчмас мулк эгалари, энергетик операторлар ва молиявий ташкилотлар ўртасидаги ишонч асосига айланади.
Профессионал энергетик бошқарувнинг ривожланиши инженерлик тизимларининг рақамлаштирилиши ва малакали ходимларнинг янги категориялари пайдо бўлиши билан бевосита боғлиқ. Бинони бошқаришнинг замонавий тизими ҳарорат, намлик, карбонат ангидрид концентрацияси, иссиқлик ташувчи сарфи ва алоҳида қурилмалар томонидан электр энергияси истеъмоли ҳақида маълумотларни йиғиш имконини беради. Ушбу маълумотлар асосида дастурий таъминот норматив режимлардан четга чиқишларни аниқлайди ва самарасиз ишлаётган ускуналарни аниқлайди. Бироқ автоматизациянинг ўзи тежашни кафолатламайди, чунки нотўғри берилган параметрлар ҳатто қимматбаҳо рақамли мажмуаларда ҳам йиллаб сақланиб қолиши мумкин. Шу сабабли, янги соҳанинг марказий фигураси иссиқлик техникаси, электротехника, маълумотлар таҳлили ва кўчмас мулкни эксплуатация қилиш иқтисодиёти билимларини мужассам этган мутахассисга айланади. Унинг иши биринчи навбатда таъминотнинг ишончлилиги ва ускуналарнинг техник созлигига йўналтирилган корхонанинг анъанавий энергетиги фаолиятидан фарқ қилади. Профессионал бошқарувчи ҳар бир ишлаш режимининг қийматини баҳолаши ва энергетик кўрсаткичларни бинонинг ҳақиқий эҳтиёжлари билан солиштириши керак. Қўшимча имкониятларни об-ҳаво шароитларини, тадбирлар календарини ва объектга кутилаётган ташриф буюришни ҳисобга оладиган прогнозлаш алгоритмлари беради. Шу билан бирга, сунъий интеллектдан фойдаланиш натижаларни текшириш ва санитария талабларига риоя қилиш заруратини бекор қилмайди. Айниқса, шифохоналар, лабораториялар ва вентиляция режимларининг бузилиши одамлар хавфсизлигига бевосита таъсир қиладиган объектлар учун қатъий чекловлар сақланиб қолади.
Энергия истеъмолини бошқариш бўйича мустақил бозорнинг шаклланиши Марказий Осиё кўчмас мулки иқтисодиётини ускуналарни модернизация қилиш бўйича алоҳида дастурлардан кўра анча чуқурроқ ўзгартиришга қодир. Анъанавий моделда мулкдор бино қурилишини молиялаштиради, инженерлик қурилмаларини сотиб олади, сўнг коммунал тўловларни муқаррар эксплуатация харажатлари сифатида қабул қилади. Янги модель объектнинг бутун ҳаёт цикли давомида киритилган капитал самарадорлигини доимий ўлчашни назарда тутади. Бу тижорат кўчмас мулки учун айниқса муҳимдир, чунки бу ерда йиллик харажатларнинг ҳатто нисбатан озгина қисқартирилиши ҳам соф оператив даромадни ва бинонинг потенциал инвестициявий қийматини оширади. Даромад шартли 10% ставка бўйича капитализация қилинганда, йиллик тасдиқланган 50 миллион тенгелик тежамкорлик назарий жиҳатдан, бошқа шартлар тенг бўлганда, актив қийматининг 500 миллион тенгега ўсишига мос келади.
Шу тариқа, энергетик бошқарув нафақат харажатларни қисқартириш, балки кўчмас мулкнинг инвесторлар учун жозибадорлигини ошириш воситасига ҳам айланмоқда. бир вақтнинг ўзида инженерлик консалтинги, дастурий таъминот, техник мониторинг ва энергосервис молиялаштиришини бирлаштирган профессионал хизматларнинг янги сегменти шаклланмоқда. Марказий Осиё давлатлари учун ушбу сегментнинг ривожланиши генерацияга капитал қўйилмаларни мутаносиб равишда оширмасдан энергетика инфратузилмасига юкламани камайтириш имкониятини англатади. Асосий таркибий силжиш энергия ҳақидаги тушунчанинг доимий равишда ўсиб борадиган ҳажмларда ишлаб чиқарилиши керак бўлган ресурсдан унинг истеъмолини бошқариладиган иқтисодий жараён сифатида тушунишга ўтишдан иборат. Айнан ушбу жараённи минглаб алоҳида бинолар даражасида ташкил этиш қобилияти минтақанинг кейинги урбанизация ва коммунал ресурслар нархининг ошиши шароитида аллақачон мавжуд бўлган энергетика инфратузилмасидан қанчалик самарали фойдалана олишини белгилаб беради.