Кузатув ва «доимий паранойя»: Ғарб дипломатлари BBC’га уруш давридаги Москвадаги ҳаёт ҳақида сўзлаб беришди

Кузатув ва «доимий паранойя»: Ғарб дипломатлари BBC’га уруш давридаги Москвада ҳаёт қандай кечганини сўзлаб беришди

АҚШ ва Франциянинг собиқ элчилари Линн Трейси ҳамда Пьер Леви BBC билан Москвада ўтказган даврлари ҳақида ўртоқлашганлар орасида бўлишди.

«Россиядаги элчилик фаолиятим, эҳтимол, карьерамдаги энг оғир топшириқ бўлгандир», — дейди 2023 йилдан 2025 йилгача Москвада АҚШ вакили бўлиб ишлаган Линн Трейси BBC’га.

Бир пайтлар АҚШ, Буюк Британия ва Европа дипломатлари Совуқ урушнинг энг қоронғи даврларида ҳам кескинликни юмшатиб, Россияда муҳим роль ўйнашган.

Бироқ эндиликда, Украинадаги уруш бешинчи йилига ўтаётган бир пайтда, Президент Владимир Путин ҳукумати томонидан «нодўстона» деб тан олинган Ғарб элчилари доимий назорат остида ушлаб турилибди, улар ажратиб қўйилган ва ўзлари тушуниш учун юборилган мамлакатдан тобора узилиб бормоқдалар.

BBC Россия томонидан кенг кўламли босқин бошланганидан бери ушбу мамлакатда хизмат қилган беш нафар дипломат билан суҳбатлашди.

Улар ҳозирги босим даражасини Совуқ уруш йиллари билан қиёслашмоқда. Ўшанда Ғарб элчихоналари жисмоний кузатув, совғаларга яширилган эшитиш қурилмалари ва «жосус чанги» — мулозимларни кузатиш учун ишлатиладиган деярли кўринмас кимёвий модда орқали назорат остида тутилган.

2022 йилда уруш бошланганидан кейин Европа мамлакатлари ва АҚШдан юзлаб россиялик дипломатлар чиқариб юборилди. Москва ҳам шунга яраша жавоб қайтариб, юзлаб Ғарб дипломатларини «персона нон грата» (номақбул шахс) деб эълон қилди ва кўплаб элчихоналарни ходимларсиз қолдирди.

Трейсининг 30 йиллик карьераси уни турли жойларга, жумладан, 2008 йилда қуролли ҳужумдан омон қолган Покистонга ҳам олиб борган. Шунга қарамай, у доимий жисмоний хавф-хатарга қарамай, Пешавардаги хизмати муайян маънода Россиядагидан енгилроқ кечганини айтади.

«У ерда мен ҳали ҳам баъзи нарсалар менинг назоратимда эканини ҳис қилардим. Москвани янада қийинлаштирган нарса эса юқори даражадаги ноаниқлик эди».

Унинг айтишича, Россия аксилразведкасининг тўхтовсиз босими ушбу ноаниқликнинг асосий манбаи бўлган.

Ғарбдаги россиялик дипломатлар ҳам адолатсиз муносабатдан шикоят қилишади. Аммо BBC билан гаплашган дипломатларнинг таъкидлашича, Москва разведка хизматлари анча кенг кўламда ва тажовузкорроқ тактикалар билан ҳаракат қилади.

«Эшитиш қурилмалари кутинг, уйингизнинг ҳар бир хонасида камералар бўлишини кутинг», — дейди собиқ европалик дипломатлардан бири Москвага жўнаб кетишдан олдин унга шундай огоҳлантириш берилганини эслаб.

Бошқа бир собиқ элчининг айтишича, Москванинг ички хавфсизлик хизмати (ФСБ) икки нафар россиялик ходимни ёллашга уриниб, улардан дипломатик миссияда содир бўлаётган ҳамма нарса ҳақида ҳисобот беришни талаб қилганидан сўнг, уларни ишдан бўшатишга мажбур бўлишган.

Ушбу икки ходим бу ҳақда элчихонага хабар беришган, элчихона эса уларни ишдан бўшатишга мажбур бўлган — «акс ҳолда, улар жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин эди».

Шу билан бирга, одатда дипломатик ходимлар билан алоқа ўрнатувчи россияликларга — жумладан, илм-фан ва маданият соҳаси вакилларига ҳам Ғарб мулозимлари билан мулоқотдан қочиш бўйича босим ўтказилмоқда.

Собиқ элчилардан бирининг айтишича, бир сафар унинг меҳмонларини ФСБ агентлари то элчихона эшикларигача «поиб» келишган.

Шу йилнинг июнь ойида Буюк Британиянинг Москвадаги элчиси қароргоҳида Қиролнинг туғилган куни нишонланишига таклиф қилинган меҳмонлар Кремль тарафдори бўлган фаоллар ва давлат медиаси журналистлари томонидан таъқиб қилинганини, сўнгра полиция томонидан сўроқ қилинганини айтишган.

Меҳмонлардан бирининг айтишича, у ўша воқеадан бери қўрқув сабабли Ғарб элчихоналаридаги тадбирларга қилинган бир нечта таклифни рад этган.

Бундай босимга ҳамма ҳам бардош бера олмайди.

Собиқ элчилардан бири «доимий паранойя» бир қанча мулозимларни истеъфога чиқишга мажбур қилганини айтади. Ҳатто Россияни тарк этганидан кейин ҳам, у ойлар давомида ортига қараб юрганини тан олади.

Босқиннинг дастлабки кунларида бутун Европа бўйлаб элчиларни ортга чақириб олиш ёки Россияда ишлашни бутунлай тўхтатиш керакми-йўқми деган баҳслар бўлиб ўтди, дейди Франциянинг собиқ элчиси Пьер Леви.

У дарҳол Парижга қўнғироқ қилиб вакилларни қайтариб олиш хато бўлишини айтганини эслайди. Унинг фикрича, муносабатлар қанчалик ёмонлашса, дипломатларнинг мавжудлиги шунчалик зарур бўлиб бораверади.

Босқин уларнинг ишини кескин ўзгартириб юборди, дейди бошқа бир собиқ европалик элчи; икки томонлама муносабатлар, савдо ва қўшма лойиҳалар бўйича нормал ҳаракатлар учун зарур бўлган ҳамкорлик энди имконсиз эди.

Россияда қолганлар учун эса уруш ўз фуқаролари ва компанияларига ёрдам беришдан ташқари, янги устувор вазифаларнинг узун рўйхатини олиб келди.

Биринчидан, Москва томонидан нодўстона деб ҳисобланган мамлакатлар мамлакат ичида нима содир бўлаётганини аниқ тушуниш учун россиялик мулозимлар билан лоақал битта алоқа каналига эга бўлишни хоҳлашган.

Лекин улар, шунингдек, ўз ходимларини ҳимоя қилишлари ва элчихоналар фаолиятини сақлаб қолишлари керак эди.

Россия 2021 йилда хориж фуқароларини ишга олишни тақиқлаганидан сўнг, АҚШ элчихонасининг техник хизмат кўрсатиш жамоаси ходимларсиз қолди. Ҳатто қувурдан сув оқиши каби кичик сантехника муаммоси ҳам дипломатик ходимларнинг вақтини оладиган катта муаммога айланиши мумкин эди.

Дипломатлардан бири ходимлар етишмовчилигини россиялик мулозим билан муҳокама қилганини эслайди. Ушбу мулозим унга жуда хафа бўлмасликни айтган. «У: 'ҳеч бўлмаса ошпазингиз ҳали ҳам бор-ку', деганди».

Украинани қўллаб-қувватлаш мақсадида Ғарб ҳукуматлари томонидан киритилган молиявий санкциялар бошқа хил кундалик муаммоларни келтириб чиқарди. Россия банклари Swift тўлов тизимидан узилиб, Mastercard ва Visa Россиядаги фаолиятини тўхтатганидан сўнг, кўплаб элчихоналар асосий харажатларни қоплашга қийналди.

Собиқ элчи нақд пули тугаб, ходимларга иш ҳақи тўлай олмай қолганини эслайди — токи мамлакатдан чиқариб юборилганидан сўнг машинасини сотган бошқа бир дипломат чемоданда рубль олиб келгунига қадар.

«Бу мутлақо ақлсизлик эди», — кулади дипломат. «Аммо бунга юмор туйғуси билан қарашга мажбур эдингиз».

Россия мулозимлари Ғарб дипломатларига бўлган қарашларини яширишга уринишмайди. Улар «нодўстона мамлакатлар» вакилларини очиқчасига «жосуслик»да айблашган.

Москва Кремлга қарши норозилик белгиларига қизиқиш билдирганларга нисбатан айниқса танқидий муносабатда бўлди ва россиялик журналист Алексей Венедиктовнинг сўзларига кўра, аксарият россиялик мулозимларнинг Ғарб элчихоналари билан гаплашишини амалда тақиқлаб қўйди.

Венедиктовнинг айтишича, бу Ғарб билан муносабатларни янада ёмонлаштирди, холос. У россиялик мулозимларга шундай деганини эслайди: «Сизни айнан ўз ҳаракатларингиз сабабли нотўғри тушунишмоқда — чунки элчилар ўз ишларини қила олишмаяпти».

Бугунги кунда Москванинг кўплаб Ғарб ҳукуматлари билан алоқаси жуда кам ёки умуман йўқ, дейди собиқ европалик элчилардан бири. «Вазирлар даражасида ҳеч қандай қўнғироқлар, учрашувлар йўқ».

Аммо уларнинг айтишича, бу ҳолат дипломатларни янада муҳимроқ қилиб қўйди ва ўз ҳукуматлари позициясини Москвага етказиш масъулиятини уларнинг зиммасига юклади.

«Генераллар уруш пайтида нимага қодирликларини исботлайдилар. Дипломатлар учун ҳам худди шундай. Вaзият жуда қийинлашганда, сиз қиладиган ҳар бир нарса аслида муҳим аҳамиятга эга бўлади».

Линн Трейси 2025 йилда Москвани тарк этар экан, ўз олдига қўйган асосий мақсадига эришганига ишонарди: АҚШ элчихонаси маҳкам турди.

Аммо у, шунингдек, америкаликлар ва оддий россияликлар ўртасидаги алоқаларни сақлаб қолиш учун ўзи ва жамоаси қилган ишдан фахрланади.

«Чунки қайсидир нуқтада ҳукуматлараро муносабатларни яхшилаш учун имконият пайдо бўлади — ва одамлар ўртасидаги ўша алоқалар бу яхшиланишни тезлаштиришга ёрдам беради».