«Кундалик амалиётлар, тенгликни мустаҳкамловчи қонунларга қарамай, аёлларга нисбатан камситишни такрорламоқда» — «БМТ-аёллар» эксперти
Гендер стереотиплари туфайли қонунларда мустаҳкамлаб қўйилган тенглик мактаблар, судлар ва бошқа муассасалардаги камситишлар билан ёнма-ён яшаши мумкин. «БМТ-аёллар» эксперти Ольга Осауленко инсон ҳуқуқлари бўйича форумда стереотипларни бартараф этиш ва аёллар ҳаётидаги ҳақиқий ўзгаришларни баҳолаш бўйича таклифларни тақдим этди.
«Қонунчиликда тенглик мустаҳкамлаб қўйилганига қарамай, кундалик амалиётлар аёлларга нисбатан камситишни такрорлаб келмоқда» — «БМТ-аёллар» эксперти
Қонунларда мустаҳкамланган гендер тенглиги ҳали ҳақиқий ҳаётда тенглик мавжудлигини англатмайди. Тошкентда бўлиб ўтган Самарқанд инсон ҳуқуқлари форумидаги нутқида «БМТ-аёллар» тузилмасининг Европа ва Марказий Осиё мамлакатлари бўйича минтақавий офисининг EU4Gender Equality дастури раҳбари Ольга Осауленко ушбу муаммога эътибор қаратди.
«Бизда тенгликни кафолатлайдиган қонун бўлиши мумкин, аммо муассасалар ва кундалик амалиётлар камситишни такрорлашда давом этаверади», — деди у. Масалан, қиз бола таълим олиш ҳуқуқига эга бўлиши мумкин, лекин у илм-фан ва раҳбарлик лавозимлари — бу эркаклар соҳаси деган ишонч билан улғайиши мумкин. Зўравонликдан омон қолган аёл ҳимояланиш ҳуқуқига эга бўлиши мумкин, бироқ зўравонликни оилавий шахсий иш деб қабул қиладиган давлат органлари вакилларига дуч келиши мумкин.
Ольга Осауленконинг сўзларига кўра, стереотиплар мактаб дарсликлари мазмуни, ишхонадаги қоидалар, медиа ва адлия органларининг қарорлари орқали мустаҳкамланиб боради. Шу боис, фақат ахборот кампанияларининг ўзи етарли эмас: ҳатто гендер тенгсизлиги мавжудлигини тушунган ҳолда ҳам, агар бошқача йўлни танлаш қораланишига олиб келса ёки зарур хизматлардан фойдаланиш имконияти бўлмаса, одамлар одатий кутишларга амал қилишда давом этишлари мумкин.
Ольга Осауленко Аёлларга нисбатан камситишга барҳам бериш қўмитасининг «Гендер стереотипларини ва уларни қўллаб-қувватловчи тенг бўлмаган ҳокимият муносабатларини бартараф этиш» тўғрисидаги 41-сонли умумий тавсия лойиҳасини тақдим этди.
Ҳужжат Аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенциянинг (CEDAW) жинслардан бирининг паст даражада эканлиги ёки устунлиги ҳақидаги тасаввурларга асосланган стереотиплар ва хурофотларни бартараф этишга оид 5-моддаси қоидаларини ривожлантиради.
Унинг сўзларига кўра, лойиҳа стереотипларни ҳокимият ва ресурсларнинг тақсимланиши, эркаклар имтиёзлари ва аёллар устидан назорат билан боғлайди. Шунингдек, у стереотиплар давлат, иқтисодиёт, жамият ва оила қоидаларига сингдирилганини таъкидлайди.
«Институтлар стереотипларни шунчаки акс эттирмайди. Улар бу стереотипларни маъқуллаши, нормага айлантириши ва қайта ишлаб чиқиши мумкин», — деди Ольга Осауленко.
У лойиҳада кўзда тутилган тўртта иш йўналишини санаб ўтди.
Биринчиси — қонунлар, бюджетлар ва давлат хизматларида гендер стереотипларини тизимли равишда аниқлаш.
Текширув дарсликларни, суд қарорларининг асосланишини, ички ишлар органлари баённомаларини, тиббий ва ижтимоий хизматларни, шунингдек, рақамли тизимларни қамраб олиши керак.
Иккинчиси — давлат муассасаларининг масъулиятини белгилаш.
Уларда аниқ стандартлар, мутахассисларнинг мунтазам ўқитилиши, шикоят қилиш ва бузилган ҳуқуқларни тиклашнинг қулай механизмлари бўлиши лозим. Агар гендер стереотиплари, масалан, хизмат кўрсатишни рад этишга олиб келса, вазиятни тузатиш чоралари кўрилиши керак.
Учинчиси — етарли бюджет ажратиш ва натижаларни ўлчаш: маълумотларни йиғиш, миқдорий ва сифат кўрсаткичларидан фойдаланиш, муаммоларни аниқлаш ва уларни бартараф этиш режаларини тузиш. «Марказий ўринда аёлларнинг реал ҳаётий тажрибаси ҳақидаги маълумотлар туриши керак», — дея таъкидлади эксперт.
Тўртинчиси — мониторингга фуқаролик жамияти ва аёллар ташкилотларини жалб қилиш, ҳуқуқ ҳимоячилари учун хавфсиз шароитлар яратиш.
Тавсия лойиҳасига кўра, давлатлар нуфузли нодавлат иштирокчилар, жумладан, бизнес, медиа, таълим ва диний ташкилотлар, рақамли платформалар фаолиятини назорат қилиши керак.
Ольга Осауленко томонидан тақдим этилган яна бир янги ишланма — «БМТ-аёллар»нинг «Идеологиялар, институтлар ва ҳокимият» концепциясидир. У қуйидагиларни бирлаштиради:
«Янги тасаввурлар бошқача ҳаётий тажриба билан мустаҳкамланганда ва эришилган ютуқларни ҳимоя қилиш учун етарли жамоавий кучга эга бўлган иштирокчилар мавжуд бўлганда, ўзгаришлар янада барқарор бўлади», — дея тушунтирди БМТ эксперти.
Ўзгаришларни баҳолаш учун у тўртта саволни таклиф қилди:
Унинг таъкидлашича, бир нечта ўзаро кесишувчи камситиш шаклларига дуч келаётган аёлларга алоҳида эътибор қаратиш лозим: умумий кўрсаткичлар ушбу гуруҳлар учун сақланиб қолаётган тенгсизликни яшириши мумкин.
«Ҳуқуқий ислоҳот муҳим, аммо муассасалар амалиёти ўзгаришсиз қолса, унинг самараси чекланган бўлади», — дея хулоса қилди Ольга Осауленко.