“Кўзи кўрадиган одамни олиб келинг!”: Ўзбекистонда ички нотариал қоидалар қонундан қандай устун эди?

## "Ко'зи ожиз одамни олиб келинг!": Ички нотариус О'збекистонда қонунни қандай бузади

24-июл куни туг'илганидан бери И гуруҳ ко'риш қобилияти заиф Абдулло, Тошкентнинг Яшнобод туманидаги нотариал идорада оддий ишончнома олишга уринаётганда жиддий бюрократик то'сиқлар ва ногиронлик бо'йича очиқ камситишга дуч келди. У банк картасини олиш учун бошқа шахсга ваколат беришга ҳаракат қилди, аммо давлат хизматини олиш о'рнига, унга қат'ий рад жавоби берилди.

Нотариус ҳужжатларни ко'риб чиқиш учун О'збекистон Ко'зи ожизлар жамияти вакили талаб қилинишини та'кидлади. Нотариал палатага мурожаат қилиш орқали масалани ҳал қилишга уриниш янада бема'ниликка олиб келди. У ердаги ходим ахлоқсиз савол берди: "Сиз туг'илганингиз учун ко'р бо'лганмисиз ёки ногиронликни олдингизми?" Абдуллонинг умрбод ко'р бо'лганини билгач, у Ко'зи ожизлар жамиятидан воситачи талабини такрорлади.

Ушбу мантиқсиз қоида, агар ко'риш қобилияти заифлашса, Ко'зи ожизлар жамиятидан вакил керак эмаслигини белгилайди. Бу шунчаки битта нотариуснинг алоҳида хатоси эмас, балки тизимли муаммони та'кидлайди. Амалдаги давлат қоидалари ко'риш қобилияти заиф, қонуний жиҳатдан лаёқатли, мустақил фуқароларни иккинчи даражали мақомга туширади ва уларга о'з ишларини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилади.

Ко'риш қобилияти заиф шахслар то'лиқ қонуний жиҳатдан лаёқатли фуқаролар бо'либ, о'з ҳаракатлари учун то'лиқ жавобгарликни о'з зиммаларига оладилар. Глобал миқёсда, факсимиле - қо'лда ёзилган имзони такрорлайдиган махсус тайёрланган штамп - уларга ҳужжатларни мустақил равишда имзолаш имконини бериш учун ишлатилади.

О'збекистонда "Ногиронларнинг ҳуқуқлари то'г'рисида"ги Қонуннинг 29-моддаси бу ҳуқуқни аниқ белгилаб беради, ногироннинг факсимиле имзосини расмий ва қонуний кучга эга деб тан олади. Бироқ, нотариуслар ушбу қонунни мунтазам равишда э'тиборсиз қолдирадилар, ички идоравий низомга (2019 йилдаги Адлия вазирлигининг нотариал ҳаракатларни амалга ошириш тартиби то'г'рисидаги низомининг 9-банди) асосланиб, факсимиле имзоси бо'лган ҳужжатларни қабул қилишни қат'иян тақиқлайди.

Бу жиддий ҳуқуқий зиддиятни келтириб чиқаради, бунда битта вазирликнинг қуйи акти қонун ва О'збекистон Республикаси Конституциясидан устун қо'йилади. "Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар то'г'рисида"ги Қонунга мувофиқ, идоравий низомлар қуйи ҳисобланади ва ҳеч қандай ҳолатда қонунларга зид кела олмайди.

Адлия вазирлигининг ички қоидалари, қуйи идоравий ҳужжат сифатида, факсимиле фойдаланишга рухсат берувчи "Ногиронлар ҳуқуқлари то'г'рисида"ги қонунни бекор қилиш ёки чеклаш ваколатига эга эмас. Қонун о'рнига ушбу қоидаларни қо'ллаш орқали нотариуслар қонунларнинг со'зсиз устунлигини қо'ллаб-қувватлайдиган Конституциянинг 15-моддасини то'г'ридан-то'г'ри бузадилар.

О'зининг факсимиле тақиқини четлаб о'тиш учун нотариал қоидалар (8-банд) камситувчи алтернативани таклиф қилади: "ишончли вакил" ҳужжатни нотариус иштирокида, видеоёзув остида ко'риш қобилияти заиф шахс номидан имзолаши керак. Қизиг'и шундаки, нотариуслар ко'р шахслардан Ко'рлар жамиятидан махсус вакилларни олиб келишни доимий равишда талаб қиладилар.

Бу талаб мутлақо мантиқсиз. Биринчидан, Ко'рлар жамиятининг аксарият ходимларининг о'злари ко'рлар; улар қандай қилиб ко'риш қобилияти заиф вакил сифатида хизмат қилишлари мумкин? Агар ко'риш қобилияти заиф вакил вакил сифатида ишласа, уларнинг ҳуқуқлари ҳам бузиладими? Иккинчидан, ко'риш қобилияти заиф барча шахслар ушбу ташкилот а'зоси эмас. Давлат хизматидан фойдаланиш бирон бир ННТга а'золикка бог'лиқ бо'лмаслиги керак, чунки бу сун'ий равишда учинчи шахсларга қарамликни келтириб чиқаради.

Ко'зи ожизлар жамиятининг нотариуслар ва ко'зи ожиз фуқаролар о'ртасида ягона воситачи бо'лишининг асослари нома'лум. Ҳеч бир норматив-ҳуқуқий ҳужжатда бундай рол белгиланмаган. Нима учун фақат ушбу ташкилотнинг вакили ишончли вакил сифатида иш юритиши мумкин? Ко'зи ожизлар юридик шахс ёки жисмоний шахс бо'лишидан қат'и назар, ишончли вакилини танлаш ёки идеал ҳолда, ҳеч қандай воситачиларсиз нотариал хизматларни олиш эркинлигига эга бо'лишлари керак. Бу саволларга жавоб ё'қ.

Бундан ташқари, нотариуслар ма'лум бир ташкилотнинг вакиллик хизматларини мажбурлаш орқали "Нодавлат нотижорат ташкилотлари то'г'рисида"ги қонунни то'г'ридан-то'г'ри бузадилар. Ушбу қонуннинг 18-моддасининг 3-қисмида аниқ айтилган: "Расмий ҳужжатларда ма'лум бир нодавлат нотижорат ташкилотининг а'золиги ёки фаолиятида иштирок этишини ко'рсатиш талабига ё'л қо'йилмайди. Фуқароларнинг ННТга а'золиги ёки а'зо эмаслиги уларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини чеклаш учун асос бо'ла олмайди." Шундай қилиб, Ко'зи ожизлар жамияти вакилисиз хизмат ко'рсатишдан бош тортиш орқали нотариал тизим ко'зи ожиз фуқароларнинг ҳуқуқларини ноқонуний равишда чеклайди.

Абдуллонинг ушбу воқеа юзасидан Президентнинг виртуал қабулхонасига қилган мурожаатига жавобан, Тошкент шаҳар Адлия бошқармаси расмий жавоб юборди. Раҳбар о'ринбосари Ж. Худоёров имзолаган хатда нотариуснинг ҳаракатлари то'лиқ қо'ллаб-қувватланди.

Бо'лимнинг жавобида ко'р шахс мурожаат қилганда "тифлотаржимон"нинг иштирок этишини талаб қилувчи Ма'мурий регламент (Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йилги 726-сонли қарори) келтирилган. Ҳужжатга ко'ра, таржимоннинг ваколатлари ишончнома ва фақат О'збекистон Ко'зи ожизлар жамияти томонидан берилган расмий шахсни тасдиқловчи ҳужжат билан тасдиқланиши керак. Жавобда нотариус шунчаки регламентни тушунтираётгани ва фуқаро "буни камситиш деб ното'г'ри тушунгани" ҳақида хулоса қилинган.

Бу жавоб жавоб беришдан ко'ра ко'проқ саволларни туг'диради ва тизимнинг ажойиб қобилияцизлигини фош қилади. Биринчидан, "тифлотаржимон" касби О'збекистонда расман мавжуд эмас, гарчи аудио тавсифловчилар (ко'рлар учун визуал кетма-кетликларни тасвирлайдиган мутахассислар) мавжуд бо'лса ҳам. Ко'зи ожиз фуқародан мавжуд бо'лмаган касб бо'йича мутахассисни қаердан топиши кутилмоқда? Иккинчидан, Ко'зи ожизлар жамияти бирон бир "тифлотаржимонларни" о'қитиш, сертификатлаш ёки шахсни тасдиқловчи ҳужжатлар бериш учун қонуний ваколатга, механизмларга ёки та'лим муассасаларига эга эмас.

Учинчидан, мансабдор шахслар томонидан ҳавола қилинган низомнинг о'зида (726-сон) қо'пол мантиқий хатолар мавжуд ва ногиронликнинг о'зига хос хусусиятларини чуқур тушунмасликни ко'рсатади. Ҳужжатда айтилишича, агар нотариус ко'зи ожиз фуқаро учун мо'лжалланган ма'лум бир қурилмани қандай ишлатишни билса, "тифлотаржимон" керак эмас. Муайян қурилма аниқланмаган. Бу Брайл дисплейими? Экран о'қувчи дастурими (ЖАВС, НВДА)? Диктофонми? "Агар нотариус қурилма билан қандай ишлашни билса" (мослама билан ишлай олса) ибораси нормани бошиданоқ амалга ошириб бо'лмайдиган ҳолга келтиради, чунки мамлакатдаги бирон бир нотариус махсус тифлотехник воситалардан фойдаланиш бо'йича о'қитилмайди.

Бундан ташқари, қоида бу афсонавий воситани бема'ни тарзда "мулоқот" имконияти билан бог'лайди, гарчи ко'р одамлар ог'заки мулоқотда ҳеч қандай муаммога дуч келмаса ҳам. Ушбу қонуний "қора туйнук" нотариусларга бо'шлиқ яратади: қурилма ва унинг ишлаши нома'лум бо'лгани учун, нотариуслар шунчаки барча ко'р одамларни қайтариб юборадилар ва уларга мавжуд бо'лмаган "тифло-таржимонларни" топишни буюрадилар.

Бу жавобнинг энг кинояли жиҳати ко'р одам вазиятни камситиш сифатида "ното'г'ри тушунган" деган да'водир. Бу саволни туг'диради: қандай қилиб о'з ҳуқуқларининг бузилишини "то'г'ри" ёки "ното'г'ри" қабул қилиш мумкин? Нима учун адлия вазирлиги ходими ногирон шахснинг то'сиққа дуч келганда ҳис-туйг'уларининг асослилигини баҳолашга ҳаракат қилади?

Жавоб манфаатлар то'қнашувида. Адлия вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган ва чиқарилган камситувчи қоидаларга қарши шикоят айнан о'ша адлия вазирлиги ходими томонидан ко'риб чиқилади. Муаммони об'эктив таҳлил қилиш ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш о'рнига, тизим шунчаки о'зининг институционал обро'сини ва о'зининг ишламайдиган қоидаларини ҳимоя қилди.

Ушбу бюрократиянинг энг хавфли оқибати асосий фуқаролик ва мулк ҳуқуқларининг қо'пол равишда бузилишидир. О'з уйини ёки жамг'армаларини фарзандларига васият қилиш учун васиятнома тузмоқчи бо'лган ко'р фуқарони тасаввур қилинг. О'збекистон Фуқаролик Кодексининг 1127 ва 1128-моддаларига ко'ра, ҳар бир фуқаро "васиятноманинг махфийлиги"га со'зсиз ҳуқуққа эга, я'ни унинг мазмуни белгиланган вақтгача махфий сақланиши керак.

Бироқ, нотариал тартибга солиш ко'р одамларни бу ҳуқуқдан маҳрум қилади. Улар шунчаки факсимиле муҳрини боса олмаганликлари сабабли, тизим уларни учинчи шахсни - уларнинг номидан имзо қо'ядиган нотаниш одамни жалб қилишга мажбур қилади. Бу нотаниш одам муқаррар равишда васиятноманинг барча тафсилотлари ва сирларини билиб олади ва қонун билан кафолатланган махфийликни бутунлай ё'қ қилади. Шундай қилиб, ко'р одам о'з мулкини эркин, мустақил ва яширин равишда тасарруф этишнинг асосий ҳуқуқидан маҳрум бо'лади.

Факсимилларга тақиқ ко'пинча "хавфсизлик нуқтаи назаридан" ва фирибгарликнинг олдини олиш билан оқланади. Бироқ, бу аргумент молия секторини текширишда барбод бо'лади. Банклар реал пул, кредитлар ва катта хавфлар билан шуг'улланади. Шунга қарамай, О'збекистон Марказий банки бу муаммони анча олдин ҳал қилган. Марказий банкнинг расмий ко'рсатмаларига ко'ра (хусусан, 3420-сонли қарорнинг 30-банди), агар ногирон шахс қо'лда имзо қо'ёлмаса, банклар ҳисоб очиш ва ҳужжатларни расмийлаштиришда факсимиле имзодан фойдаланишга расман рухсат беради. Бундан ташқари, банкларда ногиронлиги бо'лган шахслар учун устувор хизмат жорий этилди ва шартномаларни масофадан имзолаш учун шароитлар яратилди. Агар қат'ий ва консерватив молиявий тизим факсимилеларни мослаштира олса, тан олса ва ногиронлиги бо'лган мижозлар учун тенг ҳуқуқларни та'минласа, нега нотариат тизими камситувчи қоидаларга риоя қилишда давом этмоқда?

Ко'р ва ко'риш қобилияти заиф шахслар тенг ҳуқуқларга эга бо'лган то'лиқ ҳуқуқий қобилиятли фуқаролар ҳисобланади ва о'з ҳаракатлари учун то'лиқ жавобгарликни о'з зиммаларига олишлари мумкин. Шунга қарамай, нотариусларнинг ҳаракатлари ва улар учун ишлаб чиқилган ички қоидалар ко'р фуқароларни қонуний жиҳатдан ногирон қилади. Шахс фақат суд қарори билан қонуний жиҳатдан ногирон деб э'лон қилиниши мумкин.

О'збекистоннинг ко'р фуқаролари о'зларининг конституциявий ҳуқуқларидан фойдаланиш учун шафқацизлик ёки ташқи томондан мажбуран юкланган "ишончли шахслар"га муҳтож эмаслар. Улар шунчаки қонунга риоя қилишлари керак. Ўзбекистон 2021-йилда БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясини (СРПД) ратификация қилди ва унинг нормалари устувор аҳамиятга эга ва Адлия вазирлиги ва Нотариал палата каби давлат органлари учун мажбурийдир. Конвенция ногиронликка асосланган ҳар қандай камситишни тақиқлайди ва тенгликни таъминлаш учун ногиронлар учун "оқилона шароитлар"ни таъминлашни талаб қилади.

Факсимил имзодан фойдаланиш кўзи ожиз одам учун айнан шундай "оқилона шароитлар" бўлиб, уларга хизматлардан бошқалар билан тенг шароитда фойдаланиш имконини беради. Конвенция ушбу шароитларни рад этишни ногиронликка асосланган камситиш деб ҳисоблайди.

Ушбу вазиятни тезда тузатиш учун Адлия вазирлиги ва Нотариал палата ногиронларга нотариал хизматлар кўрсатиш нормаларини уларнинг манфаатлари ва ҳуқуқларини ҳисобга олган ҳолда зудлик билан қайта кўриб чиқиши керак.

Бизнинг асосий тавсияларимиз қуйидаги чораларни ўз ичига олади:

Фуқароларни ўз ҳаётини мустақил бошқара оладиганлар ва бунинг учун бошқалардан ёрдам сўраши керак бўлганлар тоифасига ажратишни тўхтатиш вақти келди. Инсон қадр-қимматига бўлган ҳуқуқ ҳамма учун тенг бўлиши керак.

Дилмурод Юсупов — Токио университетининг докторантурадан кейинги илмий ходими, Сассекс университетининг Ривожланиш тадқиқотлари институтининг ривожланиш тадқиқотлари бо'йича докторлик даражаси.

Абдулло Абдухалилов — Мирзо Улуг'бек номидаги О'збекистон Миллий университетининг Ижтимоий иш кафедраси профессори вазифасини бажарувчи, социология фанлари доктори, О'збекистон ногиронлар уюшмаси стратегик режалаштириш бо'йича раис о'ринбосари, инклюзия ва ногиронлик соҳасидаги халқаро эксперт.