"Кўзи ожиз одамни олиб келинг!" Нотариуснинг ички кўрсатмаси қонундан қандай устун келди

"Ко'зи ожиз одамни олиб келинг!": Нотариусларнинг ички қоидалари қонунни қандай э'тиборсиз қолдиради, ко'зи ожиз фуқароларга нисбатан камситиш

О'збекистонда ко'зи ожиз одамлар нотариал хизматларни олишда тизимли камситишга дуч келишади. Ички қоидаларга асосланиб, нотариуслар ко'зи ожиз шахслардан факсимиле имзоларни қабул қилишдан бош тортадилар, гарчи бундай имзолар қонуний равишда талаб қилинса ҳам. Дилмурод Юсупов ва Абдулло Абдухалилов бу бюрократик амалиёт фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини қандай бузишини таҳлил қилишади.

24-июл куни туг'илганидан бери И гуруҳ ко'риш қобилияти заиф Абдулло Абдухалилов о'г'ли билан Тошкентнинг Яшнобод туманидаги нотариал идорага ташриф буюрди. У банк картасини олиш учун оддий ишончнома олиши керак эди. Бироқ, хизматни олиш о'рнига, у бюрократик то'сиқларга ва ногиронлигига асосланган то'г'ридан-то'г'ри камситишга дуч келди.

Нотариус О'збекистон Ко'зи ожизлар жамиятидан вакил олиб келиши кераклигини айтиб, ҳужжатларни қайта ишлашдан бош тортди. Вазиятни жойида ҳал қилишга уриниш янада бема'ниликка олиб келди. Нотариус палатаси ходими чақирилганида ахлоқсиз савол берди: "Сиз туг'ма ко'рмисиз ёки ногиронликни олдингизми?" Абдулло туг'ма ко'р эканлигини билгач, у Ко'зи ожизлар жамиятидан воситачи талаб қилинишини тасдиқлади.

Бу шуни англатадики, агар ко'риш қобилияти бузилган бо'лса, Ко'зи ожизлар жамиятидан вакил талаб қилинмайди. Бу мантиқсиз ко'рсатма вазиятни янада бема'ни қилади. Муаллифлар бу алоҳида ҳолат эмас, балки барча ко'риш қобилияти заиф одамлар дуч келадиган тизимли муаммо эканлигини та'кидлайдилар. Уларнинг фикрига ко'ра, ҳукумат қоидалари самарали равишда қобилиятли фуқароларни "иккинчи даражали фуқароларга" айлантиради, бу уларни о'з ҳаётларини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилади.

Ко'риш қобилияти заиф одамлар о'з ҳаракатлари учун то'лиқ жавобгар бо'лган то'лақонли ва қобилиятли фуқаролардир. Ҳужжатларни о'з-о'зидан имзолаш учун бутун дунё бо'йлаб факсимиле - қо'лда ёзилган имзо о'рнини босадиган махсус штамп қо'лланилади.

О'збекистонда бу ҳуқуқ "Ногиронлар ҳуқуқлари то'г'рисида"ги қонуннинг 29-моддасида мустаҳкамланган, унда ногирон шахснинг факсимиле имзоси расмий деб тан олиниши ва юридик кучга эга эканлиги аниқ ко'рсатилган.

Бироқ, амалда нотариуслар ушбу қонунни э'тиборсиз қолдириб, ички идоравий ко'рсатмага (Адлия вазирлигининг 2019 йилдаги Нотариал ҳаракатларни амалга ошириш тартиби то'г'рисидаги ё'риқномасининг 9-банди) асосланиб, ҳужжатларни факсимиле имзо билан қабул қилишни тақиқлайди.

Бу жиддий ҳуқуқий зиддиятни келтириб чиқаради: вазирликнинг низом қонун ва О'збекистон Республикаси Конституциясидан устун туради. "Ме'ёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар то'г'рисида"ги қонунга мувофиқ, идоравий ко'рсатмалар низом ҳисобланади ва қонунларга зид бо'лиши мумкин эмас.

Адлия вазирлигининг ички ко'рсатмаси факсимиле имзолардан фойдаланишга рухсат берувчи "Ногиронларнинг ҳуқуқлари то'г'рисида"ги қонунни бекор қилиш ёки чеклаш ҳуқуқига эга эмас. Нотариуслар қонун о'рнига ко'рсатмани қо'ллаш орқали Конституциянинг қонун устуворлигини тан олувчи 15-моддасини бузадилар.

Факсимилларга қо'йилган о'з тақиқини четлаб о'тиш учун нотариуснинг ко'рсатмаси (8-банд) ко'р одамларга шармандали ечим таклиф қилади: бошқа шахс ("кафил") ҳужжатни нотариус иштирокида, видеоёзув билан имзолаши керак. Бундан ташқари, нотариуслар Ко'зи ожизлар жамияти вакилларини жалб қилишни қат'ий талаб қилмоқдалар.

Бу талаб мантиқсиз. Биринчидан, Ко'зи ожизлар жамияти ходимларининг аксарияти о'злари ко'р; улар қандай қилиб "ко'риш қобилияти паст" кафил бо'лишлари мумкин? Иккинчидан, барча ко'зи ожизлар ҳам бу ташкилот а'золари эмас. Давлат хизматлари ННТ а'золигига бог'лиқ бо'лмаслиги керак, бу эса ко'р одамнинг бегоналарга қарамлигини сун'ий равишда яратади.

Муаллифлар шундай савол беришади: Нима учун Ко'зи ожизлар жамияти ягона воситачи бо'лиши керак? Қайси қоидалар бу ролни белгилайди? Нима учун фақат битта аниқ ташкилотнинг вакили кафил бо'лиши мумкин? Ко'зи ожиз шахс ишончли шахсни танлаш ёки воситачилардан қочиш ҳуқуқига эга бо'лиши керак.

Бундан ташқари, нотариуслар ма'лум бир ташкилотга кафиллик хизматларини мажбурлаш орқали "Нодавлат нотижорат ташкилотлари то'г'рисида"ги қонунни бузадилар. Ушбу қонуннинг 18-моддасининг 3-қисми ННТ а'золигини талаб қилишни ва ундан ҳуқуқ ва эркинликларни чеклаш учун асос сифатида фойдаланишни тақиқлайди. Нотариуслар Ко'зи ожизлар жамияти вакилисиз хизматлар ко'рсатишдан бош тортиб, ко'риш қобилияти заиф фуқароларнинг ҳуқуқларини ноқонуний равишда чеклайдилар.

Тошкент шаҳар Адлия бошқармаси Абдуллонинг со'ровига Президентнинг виртуал қабулхонасига расмий жавоб юборди. Бошқарма бошлиг'и о'ринбосари Ж.Худоёров имзолаган хатда бошқарма нотариуснинг ҳаракатларини то'лиқ оқлайди.

Бо'лим Ма'мурий регламентга (Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йилги 726-сонли қарори билан тасдиқланган) ишора қилади, унга ко'ра ко'зи ожиз шахс со'ров юборганда, "тифлотаржимон"нинг мавжудлиги талаб қилинади. Унинг ваколати ишончнома ва фақат О'збекистон Ко'зи ожизлар жамияти томонидан берилган расмий гувоҳнома билан тасдиқланиши керак. Жавоб нотариус "шунчаки қоидаларни тушунтирган" ва фуқаро "буни камситиш деб ното'г'ри тушунган" деган хулосага келади.

Бу жавоб жавоб беришдан ко'ра ко'проқ саволларни туг'диради ва тизимнинг қобилияцизлигини фош қилади. Биринчидан, О'збекистонда "эшитиш таржимони"нинг расмий касби мавжуд эмас. Аудио тавсиф мутахассислари мавжуд. Ко'зи ожиз фуқаро мавжуд бо'лмаган касб бо'йича мутахассисни қаердан топиши керак? Иккинчидан, Ко'зи ожизлар жамияти "эшитиш таржимонларини" о'қитиш, сертификатлаш ёки сертификатлар бериш учун қонуний ваколатга, механизмларга ёки та'лим асосларига эга эмас.

Учинчидан, расмийлар келтирган низомнинг о'зи (726-сон) қо'пол мантиқий хатолар билан ёзилган ва ногиронликнинг о'зига хос хусусиятларини тушунмайди.

Ҳужжатда айтилишича, агар нотариус ма'лум бир "ко'зи ожиз фуқаро учун мо'лжалланган" қурилмадан фойдаланишда малакали бо'лса, "эшитиш таржимони" талаб қилинмайди. Ко'риб чиқилаётган аниқ қурилма аниқланмаган. "Агар нотариус қурилмадан қандай фойдаланишни билса" деган ибора қоидани муваффақияцизликка олиб келади, чунки ҳеч бир нотариус махсус тифлотехника воситаларидан фойдаланишга о'ргатилмаган.

Бундан ташқари, қоида бу афсонавий қурилмани бема'ни тарзда "мулоқот қилиш" қобилияти билан бог'лайди, гарчи ко'зи ожизлар ог'заки мулоқотда қийинчиликларга дуч келмасалар ҳам. Бу қонуний "қора туйнук" нотариусга қонуний баҳона беради: бу қурилма нима эканлигини ёки ундан қандай фойдаланишни ҳеч ким билмагани учун, нотариуслар шунчаки барча ко'зи ожиз одамларни мавжуд бо'лмаган "тифлотаржимонларни" топишга юборишади.

Бу жавобнинг энг кинояли қисми ко'р одам вазиятни камситиш сифатида "ното'г'ри тушунган" деган иборадир. Муаллифлар шундай савол беришади: қандай қилиб одам о'з ҳуқуқлари бузилаётганини "то'г'ри" ёки "ното'г'ри" ҳис қилиши мумкин? Нима учун адлия вазирлиги ходими ногирон одамнинг ҳис-туйг'улари оқланганми ёки ё'қми, қарор қабул қилишни о'з зиммасига олади?

Жавоб манфаатлар то'қнашувида: Адлия вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган камситувчи ко'рсатмалар ҳақидаги шикоятни о'ша агентлик ходими ко'риб чиқмоқда. Тизим "корпус руҳи" ва о'зининг ното'г'ри қоидаларини ҳимоя қилишга ко'тарилди.

Бу бюрократиянинг энг хавфли оқибати асосий фуқаролик ва мулк ҳуқуқларининг қо'пол равишда бузилишидир. Масалан, ко'р фуқаро о'з уйини ёки жамг'армаларини фарзандларига о'тказиш учун васиятнома тузмоқчи. Фуқаролик кодексининг 1127 ва 1128-моддаларига ко'ра, ҳар бир фуқаро "васиятноманинг махфийлиги"га со'зсиз ҳуқуққа эга.

Аммо нотариал ко'рсатма ко'р одамни бу ҳуқуқдан маҳрум қилади. Шахс шунчаки келиб, о'зининг факсимиле муҳрини боса олмаслиги сабабли, тизим уларни имзолаш учун учинчи шахсни - бегона шахсни жалб қилишга мажбур қилади. Бу бегона шахс муқаррар равишда васиятноманинг барча тафсилотлари ва сирларини билиб олади. Қонун билан кафолатланган махфийлик бутунлай ё'қ қилинади. Ко'зи ожиз шахс о'з мулкини эркин, мустақил ва яширин равишда тасарруф этишнинг асосий ҳуқуқидан маҳрум қилинади.

Факсимил имзоларга тақиқ одатда "хавфсизлик муаммолари" ва фирибгарликдан ҳимоя қилиш билан оқланади. Аммо бу аргумент молия секторига қараганда барбод бо'лади.

Банклар реал пул, кредитлар ва улкан хавфлар билан шуг'улланади. Бироқ, О'збекистон Марказий банки бу масалани анчадан бери ҳал қилиб келмоқда. Марказий банкнинг расмий ко'рсатмаларига ко'ра (3420-сонли қарорнинг 30-банди), агар ногирон шахс шахсан имзо қо'ёлмаса, банклар ҳисоб очиш ва ҳужжатларни қайта ишлашда факсимиле имзолардан фойдаланишга расман рухсат беради. Бундан ташқари, банклар ногиронлиги бо'лган шахслар учун устувор хизматни жорий этишди ва шартномаларни масофадан туриб имзолаш учун шароит яратдилар.

Агар қат'ий молиявий тизим мослашиш, факсимиле имзоларни таниб олиш ва ногирон мижозлар учун тенг ҳуқуқларни та'минлашга қодир бо'лса, унда нега нотариус касби камситувчи қоидаларга риоя қилишда давом этмоқда?

Ко'зи ожиз одамлар тенг ҳуқуқларга эга бо'лган то'лиқ лаёқатли фуқаролар ҳисобланади ва о'з ҳаракатлари учун то'лиқ жавобгарликни о'з зиммасига олиши мумкин. Бироқ, нотариусларнинг ҳаракатлари ва улар учун ишлаб чиқилган ички қоидалар ко'зи ожиз фуқароларни қонуний жиҳатдан лаёқациз қилади. Бундан ташқари, шахс фақат суд қарори орқали қонуний жиҳатдан лаёқациз деб э'лон қилиниши мумкин.

О'збекистоннинг ко'зи ожиз фуқароларига конституциявий ҳуқуқларини амалга ошириш учун енгиллик ёки ташқи томондан юкланган "кафолатлар" керак эмас. Улар шунчаки қонунга риоя қилишлари керак. О'збекистон 2021-йилда БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари то'г'рисидаги конвенциясини ратификация қилган ва унинг қоидалари устувор аҳамиятга эга ва Адлия вазирлиги ва Нотариал палата каби давлат идоралари учун мажбурийдир. Конвенция ногиронликка асосланган ҳар қандай камситишни тақиқлайди ва тенгликни та'минлаш учун ногиронлар учун "оқилона шароитлар" тақдим этишни талаб қилади.

Факсимиле имзодан фойдаланиш айнан ко'зи ожиз шахс учун "оқилона қулайлик" бо'либ, унга бошқалар билан тенг равишда хизматлардан фойдаланиш имконини беради. Конвенция ушбу қулайликдан воз кечишни ногиронликка асосланган камситиш деб ҳисоблайди.

Ушбу вазиятни тезда ҳал қилиш учун Адлия вазирлиги ва Нотариал палата ногирон шахсларга нотариал хизматлар ко'рсатишни тартибга солувчи қоидаларни уларнинг манфаатлари ва ҳуқуқларини ҳисобга олган ҳолда зудлик билан қайта ко'риб чиқиши керак.

Асосий тавсиялар қуйидаги чораларни о'з ичига олади:

* Нотариал ҳаракатларни амалга ошириш тартиби то'г'рисидаги ё'риқноманинг 9-бандини, шунингдек, Ма'мурий регламентнинг (Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йил 18-ноябрдаги 726-сонли қарори билан тасдиқланган) 18-бандини камситувчи ва "Ногиронларнинг ҳуқуқлари то'г'рисида"ги қонун ва БМТнинг Ногиронларнинг ҳуқуқлари то'г'рисидаги конвенциясига зид деб тан олиш.

* Ко'зи ожиз фуқаролар томонидан ҳар қандай нотариал хизматларни олаётганда факсимиле имзолардан фойдаланишга расман рухсат бериш, "Ногиронларнинг ҳуқуқлари то'г'рисида"ги қонуннинг 29-моддаси то'г'ридан-то'г'ри қо'лланилишини та'минлаш.

* Ко'риш қобилияти заиф шахсларни фақат Ко'зи ожизлар жамиятидан вакил излашга мажбурлашнинг ноқонуний амалиётига чек қо'йинг. Ушбу талаб "Нодавлат нотижорат ташкилотлари то'г'рисида"ги Қонуннинг 18-моддасини қо'пол равишда бузади. Ко'зи ожиз фуқароларга нотариал хизматларни олиш учун ишончли жисмоний ёки юридик шахсларни жалб қилиш ёки жалб қилмасликни мустақил равишда танлашнинг со'зсиз ҳуқуқи берилиши керак.

* Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан мавжуд бо'лмаган касблар бо'йича мутахассисларни ("эшитиш таржимонлари") жалб қилиш бо'йича реал бо'лмаган талабларни, шунингдек, аниқланмаган "қурилмалар" дан фойдаланишга оид ноаниқ қоидаларни олиб ташланг. Ҳужжатлар техник ва терминологик жиҳатдан то'г'ри, турли хил ногиронлик шаклларининг хусусиятларини тушунган ҳолда ва биринчи навбатда ногиронлар ташкилотлари вакилларининг бевосита иштирокида ёзилиши керак.

* Нотариус ходимлари учун турли хил ногиронларга хизмат ко'рсатиш учун алоқа этикаси ва стандартлари бо'йича мунтазам равишда тренинглар о'тказишни мажбурий қилинг. Ногиронлар ташкилотлари БМТ Конвенциясининг асосий тамойилига амал қилган ҳолда қоидаларни ишлаб чиқиш ва тренингларни о'тказишда бевосита иштирок этишлари керак: "Бизсиз биз ҳақимизда ҳеч нарса ё'қ".

Муаллифлар фуқароларни о'з ҳаётини мустақил бошқара оладиган ва қо'лида қаламли одамлардан ёрдам со'рашга муҳтож бо'лганларга ажратишни то'хтатиш вақти келди, деган хулосага келишди. Инсон қадр-қимматига бо'лган ҳуқуқ ҳамма учун тенг бо'лиши керак.

Дилмурод Юсупов Токио университетининг докторантурадан кейинги аспирантурасида таҳсил олади ва Сассекс университетининг Ривожланиш тадқиқотлари институтида ривожланиш тадқиқотлари бо'йича докторлик даражасига эга.

Абдулло Абдухалилов Мирзо Улуг'бек номидаги О'збекистон Миллий университетининг Ижтимоий иш кафедраси профессори вазифасини бажарувчи, социология фанлари доктори, О'збекистон ногиронлар уюшмаси раисининг стратегик режалаштириш бо'йича о'ринбосари ва инклюзия ва ногиронлик бо'йича халқаро эксперт.