“Кўзи кўрадиган бирор кишини олиб келинг!” Нотариусларнинг ички йўриқномаси қонундан қандай устун келди?

**"Кўзи кўрадиган кишини олиб келинг!": Нотариусларнинг ички йўриқномаси қонундан устун келмоқда**

Кўриш имконияти чекланган фуқаролар нотариал хизматлардан фойдаланишда доимий равишда камситишларга дуч келмоқдалар. Нотариуслар идоравий йўриқномаларни баҳона қилиб, кўзи ожиз шахсларнинг қонуний факсимил имзоларини қабул қилишдан бош тортмоқдалар.

Дилмурод Юсупов ва Абдулло Абдухалилов ушбу бюрократик тўсиқ кўзи ожиз фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини қандай бузаётганини таҳлил қиладилар.

Жорий йилнинг 24-июл куни туғма биринчи гуруҳ кўриш ногиронлиги бўлган Абдулло ака ўғли билан Яшнобод туманидаги нотариал идорага борди. У бошқа шахс учун банк картасини олишга оддий ишончнома расмийлаштириши керак эди. Бироқ, давлат хизматини олиш ўрнига, у бюрократик тўсиқ ва ногиронлик белгиси бўйича очиқ камситишга дуч келди.

Нотариус ҳужжатларни расмийлаштиришни рад этиб, бунинг учун Ўзбекистон Кўзи ожизлар жамиятидан вакил олиб келиш зарурлигини қатъий таъкидлади.

Вазиятни жойида ҳал қилишга уриниш янада каттароқ абсурдга олиб келди. Нотариал палатага қилинган телефон қўнғироғи пайтида унинг ходими мутлақо этика талабларига тўғри келмайдиган савол берди: "Сиз туғма кўзи ожизмисиз ёки ногиронликни орттирганмисиз?" Абдуллода ногиронлик туғма эканини билгач, у аввал айтилган Кўзи ожизлар жамиятидан воситачи топиш талабини тасдиқлади.

Демак, агар кўриш бўйича ногиронлик орттирилган бўлса, Кўзи ожизлар жамиятидан вакил чақиришнинг кераги йўқ экан. Ҳеч қандай мантиққа тўғри келмайдиган ушбу йўриқнома вазиятни янада абсурд ҳолатга келтирмоқда.

Афсуски, бу ҳолат битта нотариуснинг хатоси эмас, балки барча кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахслар дуч келадиган тизимли муаммодир.

Бугунги кунда давлат йўриқномалари амалда муомалага лаёқатли, мустақил фуқароларни иккинчи даражали одамларга айлантириб, уларни ўз ҳаётларини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилмоқда.

Кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахслар барча ҳуқуқларга эга ва муомалага лаёқатли фуқаролардир. Улар ўз хатти-ҳаракатлари учун тўлиқ жавоб бера олади. Улар ҳужжатларни мустақил имзолашлари учун бутун дунёда тан олинган факсимил — шахснинг ўз қўли билан қўйган имзосининг ўрнини босувчи махсус тайёрланган штамп ишлатилади.

Ўзбекистонда бу ҳуқуқ "Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида"ги қонуннинг 29-моддасида аниқ белгилаб қўйилган. Қонунда ногиронлиги бўлган шахснинг факсимил имзоси расмий имзо сифатида тан олиниши ва юридик кучга эга экани тўғридан тўғри айтилган.

**Скриншот: "Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида"ги қонуннинг 29-моддаси**

Лекин амалиётда нотариуслар ушбу қонунни эътиборсиз қолдирмоқда. Улар факсимил имзо қўйилган ҳужжатларни қабул қилишни қатъиян тақиқловчи ўзларининг ички идоравий йўриқномасига (Адлия вазирлигининг 2019-йилдаги Нотариал ҳаракатларни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги йўриқномасининг 9-банди) асосланяпти.

Натижада ўта қўпол ҳуқуқий коллизия юзага келмоқда: қандайдир сабабларга кўра, алоҳида вазирликнинг қонуности ҳужжати Ўзбекистон Республикасининг Қонуни ва Конституциясидан устун қўйилмоқда. Бироқ "Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида"ги қонунга мувофиқ, идоравий йўриқномалар қонуности ҳужжатлари ҳисобланади ва ҳеч қандай ҳолатда қонунларга зид келиши мумкин эмас.

Қонуности идоравий ҳужжати бўлган Адлия вазирлигининг ички йўриқномаси факсимилдан фойдаланишга рухсат берувчи "Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида"ги қонуннинг амалини бекор қилиш ёки чеклаш ҳуқуқига эга эмас.

Қонун ўрнига йўриқномани қўллаш орқали нотариуслар қонунларнинг сўзсиз устуворлигини эътироф этувчи Конституциянинг 15-моддасини тўғридан тўғри бузмоқда.

Факсимилга қўйилган ўз тақиқини айланиб ўтиш учун нотариал йўриқнома (8-банди) кўзи ожиз инсонларга камситувчи ечимни таклиф қилмоқда. Кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахс учун ҳужжатни бошқа шахс ("кафил") нотариус иштирокида видеоёзув остида имзолаши керак бўляпти. Шу билан бирга, нима учундир нотариуслар кўзи ожиз инсонлардан айнан Кўзи ожизлар жамиятидан вакилларни олиб келишни қатъий талаб қилишяпти.

Бу талабда ҳеч қандай мантиқ йўқ.

Биринчидан, Кўзи ожизлар жамияти ходимларининг аксарияти — ўзлари ҳам кўзи ожиз инсонлар бўлса, қандай қилиб улар кўзи кўрадиган кафил ролини бажара олади? Агар кафил сифатида нотариус ҳузурига кўриш бўйича ногиронлиги бўлган вакил келса, унинг ҳуқуқлари ҳам поймол қилинадими?

Иккинчидан, кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳаммаси ҳам ушбу ташкилот аъзоси эмас. Давлат хизмати инсоннинг қандайдир нодавлат нотижорат ташкилотига (ННТ) аъзо ёки аъзо эмаслигига боғлиқ бўлмаслиги керак. Бу кўзи ожиз инсоннинг бегона одамларга сунъий қарамлигини юзага келтиради.

Нима учун нотариуслар ва кўзи ожиз фуқаролар ўртасидаги ягона воситачи Ўзбекистон Кўзи ожизлар жамияти бўлиши керак? Кўзи ожизлар жамиятининг бундай роли қайси меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда мустаҳкамланган? Ва нима учун кўзи ожиз инсоннинг кафили фақатгина битта аниқ ташкилот вакили бўлиши мумкин? Ахир кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахс юридик ёки жисмоний шахс бўлишидан қатъи назар, ўзининг ишончли вакилини танлаш ҳуқуқига эга бўлиши керак. Ёки нотариал хизматларни олишда умуман ҳеч қандай воситачиларсиз иш кўра олиши лозим. Бу саволларнинг барчаси очиқлигича қолмоқда…

Бундан ташқари, маълум бир ташкилотнинг кафил хизматларини мажбуран талаб қилиш орқали нотариуслар Ўзбекистон Республикасининг "Нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисида"ги қонунини тўғридан тўғри бузмоқда. Ушбу қонуннинг 18-моддаси 3-қисмида аниқ белгилаб қўйилган: "Расмий ҳужжатларда у ёки бу нодавлат нотижорат ташкилотига аъзолик ёки унинг фаолиятидаги иштирокнинг кўрсатилишини талаб қилишга йўл қўйилмайди. Фуқароларнинг нодавлат нотижорат ташкилотига мансублиги ёки мансуб эмаслиги уларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини чеклаш учун асос бўла олмайди".

Демак, Кўзи ожизлар жамияти вакилисиз хизмат кўрсатишни рад этиш орқали нотариат кўриш бўйича ногиронлиги бўлган фуқароларнинг ҳуқуқларини ноқонуний равишда чекламоқда.

Абдуллонинг ушбу ҳолат юзасидан Президент виртуал қабулхонасига қилган мурожаатига Тошкент шаҳри Адлия бошқармаси расмий жавоб хатини юборди. Бошқарма бошлиғи ўринбосари Ж.Худоёров имзолаган хатда идора нотариуснинг хатти-ҳаракатларини тўлиқ оқлайди.

Ўз жавобида бошқарма Маъмурий регламентга (Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йилдаги 726-сонли қарори билан тасдиқланган) асосланади. Ҳужжатга кўра, кўзи ожиз инсон мурожаат қилганда унинг ваколатлари фақатгина Ўзбекистон Кўзи ожизлар жамияти томонидан берилган ишончнома ва хизмат гувоҳномаси билан тасдиқланиши лозим бўлган "тифлотаржимон" иштирок этиши талаб қилинади. Жавоб хати нотариус шунчаки регламентни тушунтиргани, фуқаро эса буни "камситиш деб нотўғри тушунгани" ҳақидаги сўзлар билан якунланади.

Ушбу жавоб ойдинлик киритиш ўрнига кўпроқ саволларни келтириб чиқаради ва тизимнинг ҳайратланарли даражада малакасизлигини очиб беради.

Биринчидан, Ўзбекистонда расман "тифлотаржимон" деган мутахассисликнинг ўзи йўқ. Тифлошарҳловчилар (кўзи ожизлар учун визуал тасвирларни тасвирлаб берувчи мутахассислар) мавжуд. Кўзи ожиз фуқаро мавжуд бўлмаган касб эгасини қаердан топиши керак?

Иккинчидан, Кўзи ожизлар жамиятида қандайдир "тифлотаржимонлар"ни ўқитиш, сертификатлаш ёки уларга гувоҳномалар бериш учун ҳеч қандай қонуний ваколатлар, механизмлар ёки таълим базалари йўқ.

Учинчидан, амалдорлар таянаётган регламентнинг (726-сонли) ўзи ўта қўпол мантиқий хатолар билан ва ногиронлик хусусиятларини заррача ҳам тушунмаган ҳолда ёзилган.

**Скриншот: Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йил 18-ноябрдаги қарорининг 5-боби.**

Ҳужжатда кўрсатилишича, агар нотариус қандайдир "кўзи ожиз фуқаро учун мўлжалланган мослама" билан ишлай олса, "тифлотаржимон" керак эмас. Айнан қандай қурилма ҳақида сўз бораётганига аниқлик киритилмаган. Бу брайл дисплейими? Экранни ўқиш дастурими (ЖАВС, НВДА)? Диктофонми? "Нотариус мослама билан ишлай олса" деган жумла бошиданоқ бу меъёрни барбод қилади. Мамлакатдаги бирорта ҳам нотариус махсус тифлотехник воситалар билан ишлаш бўйича таълим олмаган.

Бундан ташқари, регламент бу афсонавий қурилмани абсурд равишда "мулоқот қилиш" (коммуникация) имконияти билан боғлайди, ваҳоланки, кўзи ожиз инсонларда оғзаки мулоқот бўйича ҳеч қандай муаммо йўқ. Бу ҳуқуқий "қора туйнук" нотариусга қонуний баҳона беради: ҳеч ким бу қандай қурилма эканини ва у билан қандай ишлашни билмагани учун нотариуслар шунчаки барча кўзи ожиз шахсларни мавжуд бўлмаган "тифлотаржимонлар"ни излашга жўнатиб юборади.

Лекин ушбу жавобдаги энг сурбетларча жиҳат шундаки, кўзи ожиз инсон вазиятни камситиш сифатида "нотўғри тушунгани" айтилган.

Мантиқий савол туғилади: ўз ҳуқуқларининг поймол этилишини қандай қилиб "тўғри" ёки "нотўғри" ҳис қилиш мумкин? Нима учун Адлия бошқармаси амалдори тўсиққа дуч келган ногиронлиги бўлган шахснинг ҳис-туйғулари ўринлими ёки йўқми, буни ҳал қилишни ўз зиммасига олади?

Бунга жавоб манфаатлар тўқнашувида яширинган.

Адлия вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган ва жорий қилинган камситувчи йўриқномалар устидан ёзилган шикоятни айнан шу адлия идорасининг ходими кўриб чиқмоқда. Муаммони холис таҳлил қилиш ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ўрнига, тизим шунчаки давлат органи шарафини ва ўзининг ишламайдиган регламентларини ҳимоя қилишга ўтиб олди.

Ушбу бюрократиянинг энг хавфли оқибати — фундаментал фуқаролик ва мулкий ҳуқуқларнинг ўта қўпол равишда бузилишидир.

Тасаввур қилинг, кўзи ожиз фуқаро ўз уйини ёки жамғармаларини фарзандларига қолдириш учун васиятнома тузмоқчи. Фуқаролик кодексининг 1127 ва 1128-моддаларига мувофиқ, ҳар бир фуқаро "васиятнома сири"га нисбатан сўзсиз ҳуқуққа эга. Ҳеч ким маълум бир вақтгача унинг мазмуни ҳақида билмаслиги керак.

Аммо нотариал йўриқнома бу ҳуқуқни кўзи ожизлардан тортиб олади. Инсон шунчаки келиб, ўзининг факсимил-штампини қўя олмагани сабабли тизим уни учинчи шахсни — унинг ўрнига имзо чекадиган бегона одамни жалб қилишга мажбур қилади. Бу бегона шахс муқаррар равишда васиятноманинг барча тафсилотлари ва сирларини билиб олади.

Қонун билан кафолатланган махфийлик бутунлай йўқ қилинади. Кўзи ожиз инсон ўз шахсий мол-мулкини эркин, мустақил ва яширин равишда тасарруф этиш каби таянч ҳуқуқидан маҳрум бўлади.

Одатда нотариуслар томонидан факсимилга қўйилган тақиқ "хавфсизлик нуқтаи назари" ва фирибгарликдан ҳимоя қилиш билан оқланади. Аммо молия секторига назар ташласангиз, бу важ чилпарчин бўлади.

Банклар пуллар, кредитлар ва улкан хатарлар билан ишлайди. Шунга қарамай, Ўзбекистон Марказий банки бу муаммони анча олдин ҳал қилган. МБнинг расмий кўрсатмаларига кўра (хусусан, 3420-сонли қарорнинг 30-банди), агар ногиронлиги бўлган шахс ҳужжатни ўз қўли билан имзолай олмаса, банклар ҳисобрақамларини очиш ва ҳужжатларни расмийлаштиришда факсимил имзодан фойдаланишга расман рухсат беради.

Бундан ташқари, банкларда ногиронлиги бўлган шахслар учун навбациз хизмат кўрсатиш жорий қилинган ва шартномаларни масофадан туриб имзолаш учун шароитлар яратилган.

Агар қатъий ва консерватив молия тизими мослаша олган, факсимилни тан олган ва ногиронлиги бўлган мижозлар учун тенг ҳуқуқларни таъминлай олган бўлса, нима учун нотариат камситувчи қоидаларга ёпишиб олишда давом этмоқда?

Кўзи ожиз инсонлар тенг ҳуқуқли, тўлиқ муомалага лаёқатли фуқаролар ҳисобланади ва ўз хатти-ҳаракатлари учун тўлиқ жавобгарликни ўз зиммаларига олишлари мумкин. Бироқ нотариусларнинг хатти-ҳаракатлари ва улар учун ишлаб чиқилган ички қоидалар кўзи ожиз фуқароларни муомалага лаёқациз қилиб қўймоқда. Ваҳоланки, инсонни муомалага лаёқациз деб топиш фақатгина суд тартибида амалга оширилиши мумкин.

Ўзбекистоннинг кўзи ожиз фуқароларига ўз конституциявий ҳуқуқларини рўёбга чиқариш учун енгиллик бериш ёки четдан мажбурлаб тиқиштирилган "кафиллар" керак эмас. Уларга шунчаки қонунга риоя этилиши керак, холос. Ўзбекистон БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсиясини 2021-йилда ратификация қилган ва унинг нормалари устуворликка эга ҳамда давлат органлари, жумладан, Адлия вазирлиги ва Нотариал палата томонидан бажарилиши мажбурийдир. Конвенсия ногиронлик белгиси бўйича ҳар қандай камситишни тақиқлайди ва тенгликни таъминлаш учун ногиронлиги бўлган шахсларга "оқилона мослаштириш"ни тақдим этишни мажбурий қилиб белгилайди.

Факсимил имзодан фойдаланиш кўзи ожиз инсон хизматлардан ҳаммага тенг равишда фойдалана олиши учун айни ўша "оқилона мослаштириш"дир. Ушбу мослаштиришни рад этишни конвенсия ногиронлик белгиси бўйича камситиш акти сифатида баҳолайди.

Ушбу ҳолатни тезроқ бартараф этиш учун Ўзбекистон Адлия вазирлиги ва Нотариал палатаси ногиронлиги бўлган шахсларга нотариал хизматлар кўрсатиш меъёрларини уларнинг манфаатлари ва ҳуқуқларини ҳисобга олган ҳолда қайта кўриб чиқишлари зарур.

Асосий тавсияларимиз қуйидаги чораларни ўз ичига олади:

* Нотариал ҳаракатларни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги йўриқноманинг 9-бандини, шунингдек, Маъмурий регламентнинг (Вазирлар Маҳкамасининг 18.11.2020-йилдаги 726-сон қарори билан тасдиқланган) 18-бандини камситувчи ҳамда "Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида"ги қонунга ва БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсиясига зид деб топиш.

* "Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида"ги қонуннинг 29-моддаси тўғридан тўғри ишлашини таъминлаган ҳолда, кўзи ожиз фуқароларга ҳар қандай нотариал хизматларни олишда факсимил имзодан фойдаланишга расман рухсат бериш.

* Кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахсларни вакилларни фақатгина Кўзи ожизлар жамиятидан излашга мажбурлашдек ноқонуний амалиётни тўхтатиш. Ушбу талаб "Нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисида"ги қонуннинг 18-моддасини қўпол равишда бузади. Кўзи ожиз фуқароларга нотариус хизматларини олиш учун ишончли вакилларни (жисмоний ёки ҳар қандай юридик шахсларни) жалб қилиш ёки жалб қилмаслик бўйича сўзсиз мустақил танлов ҳуқуқи тақдим этилиши лозим.

* Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан мавжуд бўлмаган касб мутахассисларини ("тифлотаржимонлар"ни) жалб қилиш ҳақидаги бажариб бўлмайдиган талабларни, шунингдек, ноаниқ "мосламалар"дан фойдаланиш тўғрисидаги мавҳум меъёрларни чиқариб ташлаш. Ҳужжатлар техник ва терминологик жиҳатдан тўғри, ногиронликнинг турли шакллари хусусиятларини тушунган ҳолда ҳамда, биринчи навбатда, ногиронлиги бўлган шахслар ташкилотлари вакилларининг бевосита иштирокида ёзилиши керак.

* Нотариат ходимлари учун ногиронликнинг турли шаклларига эга бўлган инсонлар билан мулоқот этикаси ва хизмат кўрсатиш стандартлари бўйича мунтазам тренингларни мажбурий қилиб белгилаш.

* Регламентларни ишлаб чиқиш ва ўқув машғулотларини ўтказишга БМТ конвенсиясининг "Биз ҳақимизда бизсиз ҳеч нарса" деган асосий тамойилига риоя қилган ҳолда ногиронлиги бўлган шахслар ташкилотларини тўғридан тўғри жалб қилиш зарур.

Фуқароларни ўз ҳаётини мустақил бошқара оладиганларга ва бунинг учун ручкаси бор одамлардан ялинишга мажбур бўлганларга ажратишни тўхтатиш вақти келди. Инсон қадр-қиммати ҳуқуқи барча учун тенг бўлиши лозим.

Муаллифларнинг фикри таҳририят фикрига мос келмаслиги мумкин.

**Дилмурод Юсупов** — Токио университети постдокторанти, Сассекс университети Тараққиёт тадқиқотлари институти фалсафа доктори.

**Абдулло Абдухалилов** — Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети "Ижтимоий иш" кафедраси профессори в.б., социология фанлари доктори, Ўзбекистон ногиронлар ассоциацияси раисининг стратегик режалаштириш бўйича ўринбосари, инклюзия ва ногиронлик соҳасидаги халқаро эксперт.