Костюм-шимда: Жозеф Кабила қандай қилиб президентликдан исёнчилар етакчисига айланди

**Юқори мартаба ва ҳарбий оёқ кийимида: Жозеф Кабила қандай қилиб президентликдан исёнчилар етакчисига айланди**

Жозеф Кабила бир пайтлар 1997 йилда Конго Демократик Республикасида унинг отасини ҳокимият тепасига олиб келган исёнчилар альянсида қўмондон бўлган. Кейинчалик у отасининг ўрнини эгаллаб, президент бўлди ва мана энди, 55 ёшида яна исёнчилар етакчисига айланди.

Мутлақо кутилмаган бурилиш шундаки, у ағдариб ташлашга қасам ичган одам — 18 йиллик бошқарувдан сўнг ҳокимиятни топширган ва истеъфога чиққанидан сўнг коалицион ҳукумат тузган шахснинг ўзидир. У президент бўлганида қарши курашган исёнчи гуруҳлардан бири ҳам эндиликда унинг янги альянси таркибига киради.

Унинг босиб ўтган йўли КДРнинг иттифоқлар вақтинчалик ва куч ишлатиш таҳдиди ҳеч қачон йўқолмайдиган доимо ўзгариб турувчи сиёсатини акс эттиради.

Шу ой бошида Кабила Миллатни қайта тиклаш фронти (FRN) етакчиси этиб тайинланганида, бу кўплаб конголикларнинг азалдан гумон қилиб келган нарсасини тасдиқлади: собиқ президент ўтган йили КДРнинг шарқий қисмини, жумладан, Гома ва Букаву каби асосий шаҳарларини эгаллаб олган М23 исёнчилари билан ҳамкорлик қилаётган эди.

Шунга қарамай, бу тасдиқ Ғарбий Европанинг учдан икки қисмига тенг бўлган ва олтин, олмос ҳамда энг муҳими, мобил телефонлардан тортиб электромобиль батареяларигача бўлган ҳамма нарсани ишлаб чиқаришда қўлланиладиган фойдали қазилмаларга бой улкан мамлакат — КДР бўйлаб ҳайратга сабаб бўлди.

Кабила учун бу иттифоқ у йўқотган ҳокимиятга қайтиш йўлини таклиф қилиши мумкин.

М23 исёнчилари учун эса унинг иштироки жанговар майдондаги ютуқлари ҳали кенг миллий легитимликка айланмагани ҳаракатга собиқ давлат раҳбарининг тажрибаси ва алоқаларини олиб келади.

Бироқ, улар Президент Феликс Чисекедини лавозимидан четлаштириш бўйича ўзларининг очиқланган мақсадларига эриша олишлари ҳали ҳам мутлақо ноаниқ.

Сиёсий таҳлилчи Генри-Пасифик Майала BBCʼга берган интервьюсида, агар Кабила сиёсий таъсирини қайтариб олмоқчи бўлса, унда танлов имконияти кам қолганини айтди.

«Аслида унда бошқа танлов қолмаган эди», деди у.

Сотқинликда сыртдан айбланиб, ўлим жазосига ҳукм қилингани ва М23ʼни қўллаб-қувватлагани айтилиб, АҚШ томонидан санкциялар киритилганидан сўнг, Кабила ушбу шериклик унга фойда келтириши бўйича кафолатлар олишни хоҳлаган бўлиши мумкин, деб тахмин қилди Майала.

«Сезиларли кафолатлар олмасдан туриб, у бундай таваккалчиликка қўл урганига ишончим комил эмас», деди Майала ва М23ʼнинг ҳарбий қудрати Кабилага Конго ҳукумати билан бўлажак музокараларда кўпроқ устунлик бериши мумкинлигини қўшимча қилди.

Кабиланинг роли, шунингдек, низо шарқдан ташқарига ҳам тарқалиши мумкинми, деган саволни ортага ташлайди.

М23ʼнинг ҳудудий илгарилаши мамлакатнинг шарқий вилоятларида, пойтахт Киншасадан тахминан 1500 км (1000 миль) узоқликда тўпланган.

Кабиланинг сиёсий тармоқлари исённинг қамровини кенгайтириши мумкин, аммо бу у ўз ҳарбий кампаниясини бутун мамлакат бўйлаб ёя олишини англатмайди.

Шунингдек, Кабиланинг таъсири миллий миқёсда қанчалик узоққа бориши ҳам ноаниқ.

Ҳокимиятда бўлган вақтида, 2001 йилда отаси Лоран сирли равишда ўлдирилганидан сўнг президент этиб тайинлангач, у Киншасада кўпинча бегонадек қабул қилинган. У Киншасада гапириладиган лингала тилига қараганда, КДР шарқи ва Шарқий Африканинг мулоқот тили бўлган суахили тилида жуда эркин гапирар эди.

Отасининг исёнчилар ҳаракати 1996 йил май ойида ҳокимиятни қўлга киритишдан ва мамлакатни 30 йилдан ортиқ вақт давомида ўз шахсий мулкидек бошқарган узоқ йиллик ҳукмдор Мобуту Сесе Секони ағдариб ташлашдан олдин, етти ой давомида чиндан ҳам шарқдан бошлаб бутун мамлакат бўйлаб Киншасагача юриб борган.

Жозеф Кабиланинг FRN ташкилоти бу жасоратни такрорлашга ҳаракат қилиши ҳақида индикаторлар кам, аммо шу ҳафта бошида у Чисекедини Мобутуга қиёслади.

«Сизда ўзи тўғри деб ҳисоблаган нарсани мажбурлаб ўтказишни ва диктат қилишни хоҳлайдиган, мамлакатнинг олий қонуни бўлган конституцияга риоя қилишни хоҳламайдиган тиран бор», деди у Африканинг ўша қисмида дезинформацияга қарши курашувчи Conspiracy Trackers Great Lakes (CTGL) тадқиқот гуруҳига.

Кабила ҳукуматни ўз президентлиги даврида жорий этилган мораторини бекор қилгандан сўнг тинч аҳолини, сиёсатчиларни ва ҳарбийларни, шунингдек унинг ўзини қўрқитиш учун ўлим жазосидан фойдаланаётганликда айблади.

«Бу шахсий масала», деди у.

У Чисекеди билан тўқнашувини авторитаризмга қарши кураш деб баҳолади ва конституциянинг фуқароларни ҳокимиятни эгаллаб олган ёки уни конституциявий қоидаларни бузган ҳолда амалга ошираётган ҳар қандай шахсга қарши туришга чақирувчи 64-моддасини келтирди.

Чисекеди учинчи муддатга ўз номзодини қўйиши учун конституцияни ўзгартиришни режалаштираётгани ҳақида миш-мишлар юрибди ва ўша модда номи билан аталган мухолиф партияларнинг C64 коалицияси бундай юришга қарши кампания олиб бормоқда.

Аммо Кабила ўз деганига эриша олмаслиги мумкинлигини кўрсатадиган белги сифатида, C64 коалицияси шу ҳафтада Конгонинг кўплаб хавфсизлик инқирозларини фақат ҳарбий йўл билан ҳал қилиб бўлмаслигини айтиб, унинг исёнини қўллаб-қувватлашдан бош тортди. Бунинг ўрнига, у «ҳақиқий ва инклюзив миллий мулоқот» йўлида ҳам Чисекеди, ҳам Кабила билан тўғридан-тўғри музокаралар олиб боришга ҳаракат қилишини билдирди.

Халқаро инқироз гуруҳининг Буюк кўллар бўйича таҳлилчиси Ричард Монкриффнинг айтишича, Чисекеди ҳали ҳам катта устунликларга эга.

«Чисекеди АҚШ томонидан кучли қўллаб-қувватланмоқда. Унда жуда кўп пул бор. У умуман олганда сиёсий тизимни ва биз кўриб турганимиздек, ҳарбий тизимни назорат қилади», деди Монкрифф.

Кабиланинг FRN раҳбари этиб тайинланишига берган илк оммавий муносабатида Чисекеди жуда кескин муносабат билдирди: «Мантиқан, бу шунчаки у бу мамлакатни ва унинг аҳолисини ҳеч қачон севмаганининг исботидир», деди у ўтган ҳафтада.

Шунга қарамай, мамлакат бўйлаб кузатувчиларга эга бўлган Католик черкови томонидан тарқатилган ошкор қилинган натижаларга кўра, Мартин Фаюлу 2018 йилги сайловларнинг ҳақиқий ғолиби бўлганига қарамай, Чисекедининг Фаюлу эмас, балки президент бўлишини таъминлашга тaъсир кўрсатганига кенг ишонилади.

Дарҳақиқат, Чисекедини ғолиб деб эълон қилган Сайлов комиссиясининг собиқ раҳбари Корней Нангаа ҳам шуни айтган.

Ҳозирда FRNʼда Кабиланинг ўринбосарларидан бири бўлган у, якуний натижалар эълон қилинишидан олдин Кабила ва Чисекеди сиёсий келишув тузганини айтди.

«Мен битим лойиҳасини тайёрлашга ёрдам берганимни тасдиқлай оламан», деди Нангаа 2023 йил сентябрь ойида France 24 телеканалига. «Чисекеди ёлғончи. У келишув бўлганини ва бу келишувда нималар борлигини билади».

Чисекеди сайловда қонуний равишда ғалаба қозонганини таъкидлаб келмоқда.

Баҳсли овоз беришдан сўнг, Кабила ва Чисекеди ҳокимиятни бўлишиш тўғрисида келишув туздилар, бу келишув Чисекеди 2019 йил январида лавозимга киришганидан кейин ҳам Кабила коалициясига парламент назоратини сақлаб қалишга имкон берди.

Бу келишув 2020 йил декабрида, Чисекеди Кабиланинг парламентдаги устунлигига чек қўйиш ва ўз кўпчилигини шакллантиришга киришганида барбод бўлди. Собиқ иттифоқчилар рақибларга айланди ва Кабила Жанубий Африкага ўз-ўзини сўрғун қилди.

Сўрғундан туриб Кабиланинг Чисекедига бўлган танқиди тобора кескинлашиб борди.

У 2025 йилда КДРга қайтди ва исёнчилар назоратидаги Гомада пайдо бўлди. Ўша йилнинг сентябрь ойида ҳарбий суд уни сотқинлик ва Конго шарқидаги зўравонликларни молиялаштириш каби айбловлар билан сыртдан ўлим жазосига ҳукм қилди.

Ўша пайтда у бу айбловларни рад этган эди.

Эълоннинг яна бир қизиқарли элементи — бу Кабиланинг Руанда Президенти Пол Кагаме билан муносабатидир.

Унинг президентлигининг дастлабки йилларида КДР ва Руанда ўртасидаги муносабатлар таранг эди, Руанда ўз гигант қўшнисини 1994 йилги Руанда геноцидида қатнашган хуту этник қуролли кучларини ўз ҳудудидан чиқариб юбориш учун етарлича ҳаракат қилмаганликда айблади. Ҳозирги КДР ҳудудида уларнинг мавжудлиги Руанданинг Лоран Кабила исёнини қўллаб-қувватлаганидан бери ўзининг анча катта қўшнисига қайта-қайта ҳарбий аралашувини оқлаш учун ишлатилган.

М23 2012 йилда этник тутсиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларни ушбу қуролли кучлардан ҳимоя қилиш, шу билан бирга Жозеф Кабила назорати остида бўлган Конго армиясига қарши курашиш мажбуриятини олиб ташкил этилган.

Руанда бошиданоқ уларни қўллаб-қувватлашда айбланган. У бу айбловларни ҳамиша рад этиб келган ва рад этиб олмоқда, гарчи инкор этиб бўлмайдиган далиллар мавжуд бўлса ҳам.

Кейинчалик, муносабатлар яхшиланди ва Кабила ҳукумати хуту қуролли кучларига қарши Руанда билан ҳамкорлик қилди.

Европа Ташқи алоқалар кенгашининг Африка дастури директори Алекс Адамснинг айтишича, Кабиланинг исёнчилар етакчиси этиб тайинланиши, мақсадлари бошқача бўлса ҳам, унинг манфаатларини Руанда президентининг манфаатлари билан бирлаштириши мумкин.

«Кабила миллий миқёсда сиёсий таъсирини қайтариб олмоқчи, Кагаме эса биринчи навбатда Руанданинг хавфсизлиги ва Конго шарқидаги стратегик мавқеи ҳақида қайғурмоқда. Бу чуқур ишончга асосланган шерикликдан кўра кўпроқ манфаатлар мослигидир», деди у.

Сиёсий таҳлилчи Майаланинг айтишича, Кабиланинг иштироки Руандага Конгонинг ички ишларига аралашаётгани ҳақидаги даъволарни рад этишга ёрдам бериши мумкин.

«Бу собиқ президент. Бу ниҳоят Конгонинг ўз исёни», деди у.

Кабила исённинг раҳбари сифатида эълон қилинишидан олдин ҳам, ўтган йили Дональд Трамп назорати остидаги тинчлик келишувига қарамай, жанглар давом этаётган эди.

Ушбу келишувнинг бир қисми сифатида АҚШ КДРнинг фойдали қазилма бойликларини қазиб олиш бўйича шартнома имзолади ва ўшандан бери АҚШ бир қанча Руанда мулозимлари ва органларига зўравонликни узайтирганликда айблаб санкциялар киритиш орқали Чисекеди томонида тургандек кўринди.

Сайловлар 2028 йилга мўлжалланган, аммо Чисекеди шарқдаги жанглар овоз беришни кечиктириши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Шу фонда Кабила фақат сайловларнинг ўзи мамлакатдаги сиёсий инқирозни ҳал қила олишига шубҳа билдирди.

«Конгога сайловлар керакми ёки инқилобми?» деб сўради у ва барқарор тинчлик мамлакат ижроия ва қонун чиқарувчи ҳокимиятини тубдан қайта кўриб чиқишни талаб қилишини таъкидлади.

Халқаро хавфсизлик таҳлилчиси Овигве Эгегунинг айтишича, Кабила сиёсий таъсирини қайтариб олиш учун ҳарбий кучга умид боғламоқда, Чисекеди эса ўз лавозимида бўлиш муддатини конституция рухсат берганидан ташқарига узайтиришга ҳаракат қилаётгандек кўринади.

«Конго халқи ҳар қандай ҳолатда ҳам ютқазадигандек кўринмоқда, чунки бу икки томоннинг ҳеч бири шарқий Конго ва бутун мамлакат учун ишончли иқтисодий ўзгаришлар режасини тақдим этмайди», деди Эгегу.