Контур бўйлаб ҳаракатланиш
ШҲТ биргаликдаги ўсиш учун пул изламоқда. Душанбеда ҳукумат раҳбарлари савдо алоқаларини инвестициялар ва транспорт йўналишларига қандай айлантиришни муҳокама қилишди
**Чизғилар бўйлаб ҳаракат**
Шанхай ҳамкорлик ташкилотига (ШҲТ) аъзо мамлакатлар Ҳукумат раҳбарлари кенгашининг Душанбеда бўлиб ўтган мажлиси бирлашманинг иқтисодий кун тартибидаги асосий масалани белгилаб берди: қўшма ривожланишни ким ва қандай шартларда молиялаштиради. Иштирокчилар ишлаб чиқаришларни ташкил этиш, ташувларни соддалаштириш ва миллий валюталардаги ҳисоб-китобларни кенгайтиришни таклиф қилишди. Ушбу ташаббусларни ШҲТ Тараққиёт банки бирлаштириши керак, аммо унинг тузилмаси ҳали келишувни талаб этади.
Россия бош вазири Михаил Мишустин устувор йўналишни қисқача баён қилди: «Қўшма ишлаб чиқариш ва ўзаро инвестицияларга урғу бериш муҳимдир». Воситалар қаторида у Россиянинг махсус иқтисодий зоналари ҳамда инвестицияларни ҳимоя қилиш ва рағбатлантириш тўғрисидаги битимлардан фойдаланишни таклиф этди. Ушбу таклиф ортида савдога янада мустаҳкам ишлаб чиқариш заминини бериш интилиши ётибди: қўшма корхона узоқ муддатли ҳамкорликни, компетенциялар алмашинувини ва ҳамкорларнинг етказиб беришларни сақлаб қолишдан манфаатдорлигини англатади.
Беларусь бош вазири Александр Турчин саноат кооперациясини узоқ муддатли капиталдан фойдаланиш имконияти билан боғлади. «Иқтисодий алоқаларни кенгайтириш тегишли молиявий инфратузилмани талаб қилади», – деди у. Минск ШҲТ Тараққиёт банкининг имкон қадар тезроқ таъсис этилишини қўллаб-қувватлайди ва у бирлашманинг ҳисоб-китоб-тўлов тизими асосига айланишини истисно этмайди. Беларусь манфаати жуда аниқ: автомобил ва қишлоқ хўжалиги техникаси, юқори технологияли маҳсулотларни биргаликда ишлаб чиқариш кўп йиллар давомида ўз харажатларини қоплаши керак бўлган маблағларни талаб қилади. Экспертларнинг фикрича, музокараларнинг энг мураккаб тугуни айнан бўлажак банк атрофида шаклланмоқда. Муассислар капитал ҳажмини, бадаллар ва овозларнинг тақсимланишини, қарз олувчиларни саралаш қоидаларини ва юзага келиши мумкин бўлган йўқотишлар учун жавобгарликни белгилаб олишлари керак. Мазкур қарорларга ресурсларга қайси мамлакатлар ва соҳалар имтиёзли кириш ҳуқуқига эга бўлиши боғлиқ бўлади.
Қозоғистон банк бош қароргоҳини ўз ҳудудида жойлаштиришни таклиф қилди. Бир вақтнинг ўзида бош вазир Олжас Бектенов транспорт ва рақамли кун тартибини биринчи ўринга олиб чиқди: портлар ва логистика марказларини модернизация қилиш, Транскаспий йўналишини ривожлантириш, сунъий интеллект марказлари тармоғини яратиш. «Биз ушбу натижаларни қўллаб-қувватлашда давом этишга ва бундан буён ҳам ШҲТ маконида рақамли хаб сифатида ўз хизматларимизни таклиф қилишга қатьий аҳд қилганмиз», – дея таъкидлади у. Бу билан Астана нафақат лойиҳаларда иштирок этишга, балки ўз ҳудудида ҳамкорлик инфратузилмасини жойлаштиришга ҳам тайёрлигини билдирмоқда.
Тожикистон учун асосий масала инвестициялар оқими бўлиб қолмоқда. Бош вазир Қоҳир Расулзода келтирган маълумотларга кўра, республика ташқи савдо айланмасининг 70% дан ортиғи ШҲТ давлатлари ҳиссасига тўғри келади. Шу билан бирга, ушбу мамлакатлардан киритилган тўғридан-тўғри инвестициялар 2025 йилда 350 млн доллардан бир оз кўпроқни ташкил этди. Душанбе ишлаб чиқариш ва яшил энергетикага киритилаётган сармояларни оширишни мўлжалламоқда. Бош вазир, шунингдек, сув-энергетика ва иқлим барқарорлиги бўйича мунтазам экспертлар мулоқотини ўтказишни таклиф қилди.
Кун тартибининг ушбу қисмида иқтисодий ҳисоб-китоблар қўшнилар ўртасидаги муносабатлар билан чамбарчас боғланиб кетган. Энергия ишлаб чиқаришни ривожлантириш бир вақтнинг ўзида қишлоқ хўжалиги эҳтиёжларини, сувдан фойдаланиш режимини ва иқлим ўзгаришларини ҳисобга олишни талаб қилади. Экспертлар мулоқоти маълумотлар алмашинувини ва лойиҳаларни тайёрлашни яхшилаши мумкин. Аммо йирик объектлар қурилиши алоҳида битимларни, молиявий кафолатларни ва ишлаб чиқарилган электр энергиясини ким сотиб олиши ҳақидаги келишувларни талаб қилади.
Қирғизистоннинг таклифлари тезроқ самара бериши мумкин. Вазирлар маҳкамаси раҳбарининг биринчи ўринбосари Данияр Амангельдиев устувор йўналишларда электрон ҳужжатларни, юклар ҳақида олдиндан хабардор қилишни ва мувофиқлаштирилган божхона технологияларини жорий этишга чақирди. Бундай чора-тадбирлар алоҳида чегара ўтказиш пунктлари ва ташувчилардан бошлаш имконини беради.
Ўзбекистон Бош вазири Абдулла Арипов мажлисда бир қатор таклифлар билан чиқди:
- ШҲТнинг саноат кооперацияси харитасини ишлаб чиқиш. У янги босқичга чиқиш ҳамда барқарор трансчегаравий кооперация, ишлаб чиқариш ва қўшилган қиймат занжирларини шакллантириш вақти келганини таъкидлади.
- «ШҲТ-Инвест» форумига доимий ҳаракатдаги платформа мақомини бериш. Ўзбекистон навбатдаги форумни 2027 йилда ўтказишга тайёрлигини билдирди.
- ШҲТ мамлакатларини 2027 йилда Тошкентда ўтказиладиган сунъий интеллект ва илғор рақамли ечимлар бўйича форумга таклиф қилиш. Арипов фан, технологиялар ва инновациялар соҳаларида ҳамкорликни кенгайтириш масалалари алоҳида эътибор талаб қилишини қайд этди.
- «ШҲТ 2040 — умумий тараққиёт макони» концептуал қарашини биргаликда тайёрлаш.
- ШҲТ Тараққиёт банкининг таъсис ҳужжатларини келишишни жадаллаштириш ва унинг фаолиятини йўлга қўйиш.
- ШҲТнинг кўп тилли маълумотлар корпусини ҳамда озиқ-овқат, сув ва энергетика хавфсизлиги масалалари бўйича мувофиқлаштирувчи механизмни яратиш.
ХХР Давлат кенгаши бош вазири Ли Цян барқарор транспорт коридорлари ва ишлаб чиқариш занжирлари, шунингдек, ташкилотнинг ўзи фаолияти самарадорлигини ошириш тарафдори бўлиб чиқди. Кенг кўламли вазифалардан ташқари, Хитой ШҲТ мамлакатларидан минг нафар тиббиёт мутахассисини ўқитишни молиялаштиришни таклиф қилди, дейилади ХХР ҳукумати сайтида. Ушбу ташаббусда қабул қилувчи томон ва иштирокчилар сони аллақачон белгилаб олинган, бу эса унинг амалга оширилишини янада аниқроқ кўзга ташланадиган қилади.
Шу билан бирга, миллий устуворликлардаги тафовутлар сақланиб қолмоқда. Эрон биринчи вице-президенти Моҳаммад Резо Ореф банк алоқаларига, мустақил тўлов механизмларига ва инвестиция хатарларини суғурталашга алоҳида эътибор қаратди. Ҳиндистон номидан қатнашган мудофаа вазири Ражнатҳ Сингҳ транспорт алоқаларини ривожлантиришда давлатлар суверенитетини ҳурмат қилиш ва янги тузилмалар функцияларининг бир-бирини такрорлашига йўл қўймаслик зарурлигини таъкидлади. Ушбу позициялар барча иштирокчилар учун бирдек мақбул бўлган универсал воситаларни келишиб олиш қанчалик мураккаб кечишини кўрсатади.
Ҳар қандай ҳолатда ҳам келишувларнинг ижроси асосан миллий даражада қолади. ШҲТ Хартияси қарорларни аъзо давлатларнинг тартиб-томиллари орқали амалга оширишни назарда тутади ва фақат манфаатдор мамлакатлар иштирокидаги лойиҳаларга рухсат беради. Шу сабабли, саноат кооперациясини корхоналар, ташувларни – транспорт операторлари ва божхоналар, молиялаштиришни эса банк ва инвесторлар амалга оширади. Ташкилот котибияти ва соҳавий механизмлари мувофиқлаштиришни таъминлайди, аммо буюртмачи, кредитор ёки пудратчи ўрнини боса олмайди.
Илгарилашнинг энг эҳтимолли йўли – аниқ иштирокчилари бўлган чекланган сондаги лойиҳаларни ишга тушириш ва кейинчалик ҳамкорликни кенгайтиришдир. Бизнес учун бу барқарор етказиб беришлар ва янги бозорларни, аҳоли учун эса иш ўринлари ва янада ҳамёнбоп хизматларни англатиши мумкин. Душанбе учрашувининг натижадорлигини конкрет белгилар бўйича текширишга тўғри келади: молиялаштириш шартномалари пайдо бўлдими, ижрочилар тайинландими, ишлар бошландими. Навбатдаги мажлисга келиб айнан ушбу маълумотлар ШҲТнинг иқтисодий дастури келишилган ҳужжатлардан ташқарига қанчалик силжиб олганини тушунишга имкон беради, демоқда экспертлар.
Учрашув якунлари бўйича қўшма коммюнике, саноат ва транспорт ҳамкорлиги бўйича қарорлар қабул қилинди, ташкилотнинг 2027 йил учун бюджети тасдиқланди. Халқаро мультимодал юк ташувларининг рақамли платформаси концепцияси келишиб олинди. Ҳукумат раҳбарлари кенгашидаги раислик навбатдаги мажлисни қабул қилувчи Ўзбекистонга ўтди. Шу тариқа, иқтисодий дастурда сиёсий текширувнинг навбатдаги муддати — 2027 йил пайдо бўлди.