ШҲТ мамлакатлари яшил ривожланишни иқтисодий ўсишнинг янги ҳаракатлантирувчи кучига айлантирмоқда.

Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти (ШҲТ) мамлакатлари о'зларининг иқтисодий о'сиш стратегияларига "яшил" ёндашувларни фаол равишда интеграция қилмоқдалар, ривожланиш ва турмуш даражасини яхшилашни атроф-муҳитни муҳофаза қилиш билан уйг'унлаштиришга интилмоқдалар. Бу ҳамкорлик технологиялар алмашинуви ва қо'шимча ресурслардан фойдаланишда намоён бо'лади.

Бундай ҳамкорликка мисоллар сифатида Қозог'истондаги шамол электр стансияларини, Орол денгизи минтақасида тузга чидамли заводларни ривожлантиришни, Покистонда электр автобусларидан фойдаланишни ва Қирг'изистонда чиқиндилардан энергияга айлантиришни келтириш мумкин. Бу тажриба шуни ко'рсатадики, "яшил" ривожланиш нафақат атроф-муҳитни муҳофаза қилишга ҳисса қо'шиши, балки энергия о'тишини тезлаштириши, янги даромад манбаларини яратиши ва минтақада инвестициялар, иш о'ринлари ва инновацияларни жалб қилиши мумкин.

**Келажак энергияси: ШҲТнинг тоза энергияга о'тиши**

Дунё аҳолисининг тахминан 42 фоизини ташкил этувчи ШҲТ мамлакатлари энергияга бо'лган талабнинг ортиб бораётганига дуч келмоқда. Муаммо шундаки, бу талабни углеродга бой манбаларга қарамликни оширмасдан қондириш керак. Минтақада янги энергия манбаларини яратиш учун фаол фойдаланилаётган қуёш, шамол ва гидроенергетика каби қайта тикланадиган энергиянинг катта салоҳияти мавжуд.

Кенг ко'ламли энергия о'тиши технология ва минтақавий ҳамкорликни талаб қилади. ШҲТ Бош котиби о'ринбосари Соҳаил Хон юқори технологияли маҳсулотлар, айниқса Хитойдан келтирилган маҳсулотлар, а'зо мамлакатларга энергетика лойиҳаларини амалга ошириш ва минтақавий энергетика алоқаларини мустаҳкамлашга ёрдам бериши мумкинлигини та'кидлади.

Хитой Миллий энергетика бошқармаси ма'лумотларига ко'ра, 2024-йил охирига келиб, ШҲТ мамлакатларида қайта тикланадиган энергия манбаларининг умумий о'рнатилган қуввати 2,31 миллиард кВт га етди, бу 2001-йилги ко'рсаткичдан тахминан 14,5 баравар ва глобал умумий қувватнинг тахминан ярмига тенг.

Қозог'истон муваффақиятли ҳамкорликнинг намунасидир. Остонадан 50 км узоқликда жойлашган Акмола вилоятида, Хитой компанияси томонидан қурилган ва бошқариладиган мамлакатнинг энг йирик шамол энергияси лойиҳаларидан бири йилига тахминан 843 миллион кВт/соат электр энергияси ишлаб чиқаради. Бу маҳаллий аҳолининг эҳтиёжларини қондиришга ёрдам беради ва ан'анавий манбаларга қарамликни камайтиради.

Бош муҳандис Чжан Ляннинг хабар беришича, йиллик қайта тикланадиган электр энергияси ишлаб чиқариш қарийб 690 000 тонна карбонат ангидрид чиқиндиларининг олдини олади, бу эса бир йил давомида 200 000 дан ортиқ бензинли автомобилларни ё'лдан олиб ташлашга тенг.

Ҳарорат -40 даража Селсийгача тушиши мумкин бо'лган Акмола вилоятининг қаттиқ қиш шароитида турбиналарни ишлатиш ускуналарни мослаштиришни талаб қилади. Муҳандислар музлашни камайтириш учун силлиқроқ сиртлардан фойдаланмоқдалар ва музни олиб ташлаш учун турбиналарни вақти-вақти билан қайта ишга туширмоқдалар.

**Экосистемани тиклаш янги имкониятлар манбаи сифатида**

ШҲТнинг "яшил" кун тартиби нафақат энергетика, балки экологик муаммоларни ҳам қамраб олади. Бир вақтлар дунёдаги то'ртинчи энг катта ко'л бо'лган Орол денгизи экологик фалокат рамзига айланди. 1960-йиллардан бери қишлоқ хо'жалиги учун сувдан интенсив фойдаланиш унинг майдонини асл ҳажмининг 10% гача қисқартирди. 67 000 квадрат километрдан ортиқ майдонни эгаллаган очиқ денгиз туби чо'лга айланди, бу ерда туз тупроқнинг шо'рланишига ва туз-чанг бо'ронларига сабаб бо'лади.

2013-йилдан бери Хитой ва Марказий Осиё мамлакатлари Тошкентдаги Марказий Осиё экология ва атроф-муҳит тадқиқот маркази (САС) орқали ҳамкорлик қилиб келмоқдалар. Экосистемалар, сув ресурслари ва туз-чанг бо'ронларининг ҳолатини кузатиш учун 80 дан ортиқ мониторинг стансиялари ташкил этилган. То'планган ма'лумотлар асосида минтақа тиклаш ишлари учун еттита экологик турга бо'линган.

Ҳамкорликнинг бир ё'налиши Шинжондаги ерларни тиклаш лойиҳалари орқали ишлаб чиқилган шо'рланган тупроқларга қарши курашда Хитой тажрибасини қо'ллашдир. Хитой ва О'збекистон тадқиқотчилари юқори шо'рланиш шароитида омон қоладиган ва тупроқдаги туз миқдорини камайтирадиган о'симликларни синовдан о'тказмоқдалар. 2026-йилга келиб бешта тажриба бог'и ташкил этилди, яна иккитаси режалаштирилган. Мослашув синовлари учун Хитойдан 40 дан ортиқ тузга чидамли о'симлик турлари импорт қилинди.

Бу о'симликларнинг ба'зилари нафақат тупроқни тиклайди, балки иқтисодий имкониятлар яратади. Орол денгизи халқаро инновация маркази директори Бахитжан Хабибуллаев шифобахш хусусиятларга эга бо'лган, салоҳияти ҳали то'лиқ о'рганилмаган систанче о'симлигини мисол қилиб келтирди. Хитой ушбу о'симликдан фойдаланиш бо'йича тизимли илмий билимларга ва амалий тажрибага эга, бу Марказий Осиё мамлакатлари учун фойдали бо'лиши мумкин.

**Ривожланаётган шаҳарлар учун "яшил" ечимлар**

"Яшил" о'тиш ШҲТ мамлакатларининг шаҳарсозликка, жумладан, чиқиндиларни бошқариш ва жамоат транспортига ёндашувларини ҳам о'згартирмоқда.

Қирг'изистон пойтахти Бишкекда Хитой инвестициялари ва технологиялари ко'магида қурилган янги чиқиндилардан энергия ишлаб чиқариш заводи о'тган йил охирида иш бошлади. Заводнинг биринчи босқичи кунига тахминан 1000 тонна чиқиндини қайта ишлаш ва йилига тахминан 146 миллион кВт/соат электр энергияси ишлаб чиқариш имкониятига эга.

Жорий йилнинг июн ойида лойиҳанинг иккинчи босқичи учун пойдевор қо'йилди. Қуриб битказилгандан со'нг, мажмуа кунига 3000 тоннагача чиқиндини қайта ишлаш ва йилига тахминан 480 миллион кВт/соат электр энергияси ишлаб чиқариш имкониятига эга бо'лади, бу эса уни Марказий Осиёдаги биринчи шундай об'эктга айлантиради. Лойиҳа шаҳардаги узоқ вақтдан бери мавжуд бо'лган муаммони ҳал қилади, чунки у ерда чиқиндиларнинг катта қисми полигонларга юборилиб, метан газини чиқариб, ёнг'ин хавфини туг'диради.

Лойиҳа тахминан 95 миллион долларга тушади ва маҳаллий аҳоли учун қарийб 100 та иш о'рни яратиши, чиқиндиларни бошқаришни яхшилашни иқтисодий фаолият билан бог'лаши кутилмоқда.

Шунга о'хшаш тамойил шаҳар транспортида ҳам қо'лланилади. Покистонда 240 миллиондан ортиқ аҳолига эга ва транспорт хизматларига талаб юқори бо'лган шаҳарлар ҳаво сифатини ёмонлаштирмасдан инфратузилмани кенгайтириш зарурати билан дуч келмоқда. Ҳукумат электр транспортига о'тишни тезлаштиришга интилмоқда ва 2030-йилга келиб янги савдоларнинг 30 фоизини электр транспорт воситалари ташкил этишини мақсад қилган.

Хитой компаниялари ушбу о'тишда фаол иштирок этмоқда. 2025-йилда Хитойнинг Ютонг ишлаб чиқарувчисидан 400 та электр автобуси Покистоннинг 19 шаҳрига етказиб берилди, бу тахминан 1500 та иш о'рни яратди. Бу йил Беижинг Аутомотиве Гроуп компаниясидан яна 600 та электр автобуси ҳам фойдаланишга топширилди.

Лаҳор менежмент фанлари университети доктори Навид Аршад янги энергия транспорти шаҳарлар учун истиқболли соҳа деб ҳисоблайди. Унинг та'кидлашича, Покистоннинг энергия инфратузилмаси яхшиланиши билан электр транспорт воситалари энергия самарадорлигини оширади, фойдаланиш ва техник хизмат ко'рсатиш харажатларини камайтиради. Унинг қо'шимча қилишича, Хитой компаниялари Покистонда янги энергия транспортини ривожлантиришга ёрдам берадиган технологик тажриба ва тажрибага эга.

ШҲТнинг "яшил" о'тиши нафақат углерод чиқиндиларини камайтиришга, балки энергия та'минотини кучайтиришга, даромад манбаларини яратишга, шаҳар муҳитини яхшилашга ва янги иқтисодий имкониятларни очишга қаратилган экологик жиҳатдан тоза ривожланиш моделини яратишга қаратилган мустақил ривожланиш стратегиясига айланиб бормоқда.

Яқин кунларда ШҲТ раҳбарлари Қирг'изистоннинг Бишкек шаҳрида йиг'илиб, бу имкониятларни янада яшил ва барқарор минтақани яратиш учун чуқурроқ ҳамкорликка айлантиришни муҳокама қилишади.

Чен Зиқи, СГТН мухбири