«Конкрет лойиҳаларнинг амалга оширилиши Вашингтоннинг қизиқиши Марказий Осиёда узоқ муддатли иштирокга айланиши ёки айланмаслигини кўрсатади» — Жавлон Ваҳабов

«Конкрет лойиҳаларнинг амалга оширилиши Вашингтоннинг қизиқиши Марказий Осиёда узоқ муддатли иштирокка айланишини кўрсатади» — Жавлон Вахабов

19 октябрь куни Самарқандда Марказий Осиё мамлакатлари ташқи ишлар вазирлари ва АҚШ давлат котиби Марко Рубио учрашуви бўлиб ўтади.

Ушбу воқеа арафасида «Газета» Марказий Осиё халкаро институти (МОХИ) директори Жавлон Вахабов билан АҚШнинг минтақага бўлган ҳозирги иқтисодий қизиқиши қанчалик жиддий экани, қайси лойиҳалар Америка инвестицияларини жалб қилишга қодирлиги, критик минераллар соҳасидаги ҳамкорлик қандай ривожланиши мумкинлиги ва Жексон-Вэник тузатишини бекор қилишга нима тўсқинлик қилаётгани ҳақида суҳбатлашди.

— Минтақа учун энг катта амалий қизиқиш уйғотадиган тўртта йўналиш мавжуд: энергетика, транспорт боғлиқлиги, критик минераллар ва замонавий ишлаб чиқаришлар. Лекин мен уларни алоҳида тармоқлар сифатида эмас, балки ягона иқтисодий вазифанинг изчил бўғинлари сифатида кўриб чиққан бўлардим: инвестицияларни жалб қилиш, ишлаб чиқаришни яратиш ва ташқи бозорларга чиқишни таъминлаш. Бунда Америка технологиялари, молиявий инструментлари ва бозорга кириш имконияти капиталнинг ўзига қараганда кам бўлмаган даражада муҳимдир.

Ўзбекистон учун энерготизимни модернизация қилиш, хом ашёни чуқур қайта ишлаш, саноат кооперацияси, рақамли ечимлар ва агротехнологиялар айниқса истиқболли ҳисобланади.

Аллақачон амалий механизмлар яратилган — АҚШ Халқаро молиявий ривожланиш корпорацияси (DFC) билан қўшма инвестиция платформаси, АҚШ Экспорт-импорт банки (EXIM) билан ҳамкорлик, Америка-Ўзбекистон Бизнес ва инвестиция кенгаши.

Бугунги кунда бош вазифа — эришилган келишувлардан Америка бизнеси ва молия институтлари иштирокидаги конкрет инвестиция лойиҳаларига ўтишдан иборат.

— Бу ерда АҚШ билан ҳамкорлик аллақачон институционал асосга эга эканини ҳисобга олиш муҳим.

Критик минераллар бўйича C5+1 мавжуд, Ўзбекистон ва АҚШ эса бу соҳада биринчи икки томонлама меморандумни имзолаган.

2026 йил февраль ойида томонлар критик минераллар ва камёб ер элементларини қазиб олиш ва қайта ишлаш соҳасида ҳамкорлик тўғрисида янги меморандум туздилар.

Минтақавий альянс мавжуд механизмларни, энг аввало, умумий минтақавий кун тартибини шакллантириш ҳисобига тўлдириши мумкин эди.

Биринчи босқичлардан бири Ўзбекистон томонидан Авазадаги саккизинчи Маслаҳат учрашувида таклиф этилган Критик минераллар захираларининг Ягона рақамли харитасини яратиш ташаббусини амалга ошириш бўлиши мумкин эди. У минтақа ресурслари ҳақидаги маълумотларни тизимлаштириш, саноат кооперациясининг истиқболли йўналишлари ва инфратузилмага бўлган эҳтиёжларни аниқлаш имконини берарди.

Бундан ташқари, альянснинг муҳим афзаллиги — лойиҳаларни тайёрлаш ва инвесторлар билан музокаралар олиб боришда минтақа мамлакатлари саъй-ҳаракатларини бирлаштириш имкониятидир. Қайта ишлаш, энергия таъминоти ва ташиш масалаларини келишиб олиш бундай лойиҳаларнинг жозибадорлигини оширади ва иқтисодий фойдани иштирокчилар ўртасида тақсимлаш имконини беради.

Кейинги қадам америкалик ҳамкорлар билан биргаликда аниқ молиялаштириш манбалари, маҳсулот харидорлари ва амалга ошириш муддатларига эга бўлган байроқдор лойиҳалар рўйхатини шакллантириш бўлиши мумкин эди.

— Сиёсий қизиқиш, тижорат келишувлари ва ҳақиқатда киритилган капитални фарқлаш муҳимдир. Dастлабки икки йўналиш сезиларли даражада фаоллашди: қўшма инвестиция платформаси ишга туширилди, саноат ва инфратузилма лойиҳаларини молиялаштириш бўйича келишувларга эришилди, Бизнес ва инвестиция кенгаши ривожланмоқда, Самарқандда Америка бизнесининг 200 дан ортиқ вакилидан иборат делегациянинг келиши кутилмоқда.

Бундай иштирок кўлами жиддий манфаатдорликдан далолат беради, аммо узоқ муддатли инвестициялар бўйича қарорлар қабул қилиб бўлинганини англатмайди.

Америка компаниялари энг аввало ўзини олаш даражасини, қоидаларнинг олдиндан аёнлигини ва тижорат таваккалчиликларини баҳолайди. шунинг учун асосий кўрсаткич молиялаштириш олган, қурилишга ўтган ва ишлай бошлаган лойиҳалар сони бўлади.

Айнан конкрет лойиҳаларнинг амалга оширилиши Вашингтоннинг ҳозирги қизиқиши минтақадаги узоқ муддатли иқтисодий иштирокка айланишини кўрсатади.

— АҚШ билан янада мазмунли сиёсий мулоқотга бўлган манфаатдорлик, шубҳасиз, мавжуд. Марказий Осиё давлатлари учун минтақавий хавфсизлик, терроризмга, наркотрафикка ва бошқа трансчегаравий таҳдидларга қарши курашиш масалалари алоҳида аҳамиятга эга.

(Trump Route for International Peace and Prosperity — «Халқаро тинчлик ва фаровонлик йўлида Трамп йўналиши»), Арманистон ҳудуди орқали транспорт қатновини ривожлантиришни назарда тутади. Унинг амалга оширилиши Жанубий Кавказда тинчлик ва барқарорликни мустаҳкамлашга, Транскаспий транспорт коридорини ривожлантиришга ва Марказий Осиёнинг Европа бозорлари билан транспорт ва савдо алоқаларини кенгайтиришга ёрдам бериши мумкин.

Муносабатларнинг узоқ муддатли асосини шакллантирадиган ва жамиятларимиз ўртасидаги ўзаро англашувни мустаҳкамлайдиган таълим, илмий ва гуманитар алоқалар ҳам кам муҳим эмас.

Марказий Осиё Вашингтон билан минтақа давлатларининг ўз манфаатлари ва устуворликларини ҳисобга оладиган мунтазам ва прагматик мулоқотдан манфаатдор. Бу борада C5+1 формати икки томонлама муносабатларни тўлдирган ва мустаҳкамлаган ҳолда, сиёсий ўзаро ҳамкорликнинг зарур изчиллигини таъминлашга қодир.

— Менинг фикримча, асосий сабаб — тузатишни бекор қилишни сиёсий қўллаб-қувватлаш ва конкрет қонунчилик қарорини қабул қилиш ўртасидаги сақланиб қолаётган фарқдир. АҚШнинг ҳар икки партияси маъмуриятлари уни қайта кўриб чиқиш тарафдори бўлган, аммо якуний қарор Конгресснинг икки палатаси розилигини талаб қилади. Бунинг учун қонунчиларнинг етарлича кенг коалициясини бирлаштириш ва масаланинг парламент кун тартибидаги устуворлигини таъминлаш зарур. шунинг учун тузатишнинг сақланиб қолишини мен Вашингтоннинг Марказий Осиё билан муносабатларни ривожлантиришни хоҳламаслигидан далолат беради деб ҳисобламаган бўлардим.

Шу билан бирга, тузатиш савдомизни блокламайди: Ўзбекистон аллақачон АҚШ билан нормал савдо муносабатлари режимидан фойдаланмоқда, аммо у шартли бўлиб қолмоқда ва ҳар йили қайта кўриб чиқилиши керак.

Унинг доимий асосда мустаҳкамланиши ортиқча маъмурий процедураларни бартараф этган, савдо шартларининг олдиндан аёнлигини оширган ва узоқ муддатли инвестицияларни режалаштиришда бизнеснинг ишончини мустаҳкамлаган бўларди.

Мувофиқлаштиришга келсак, минтақа мамлакатлари умумий манфаатга эга, гарчи Вашингтон билан амалий иш асосан икки томонлама каналлар орқали олиб борилаётган бўлса-да. Бир вақтнинг ўзида Конгрессда Марказий Осиёнинг бир нечта давлатини қамраб олувчи ташаббуслар илгари сурилмоқда.

Манфаатдор Америка компанияларининг қўллаб-қувватлаши билан мустаҳкамланган умумий позицияни келишилган ҳолда илгари суриш ушбу саъй-ҳаракатларга қўшимча салмоқ бағишлаши мумкин эди.

— Менинг фикримча, сўнгги йилларда АҚШ билан муносабатлар янада мазмунли ва ўзаро манфаатли тус олди. 2025 йил ноябрь ойида Марказий Осиёнинг барча бешта давлати раҳбарлари илк бор Оқ уйда бўлиб ўтган C5+1 саммитида иштирок этгани эътиборга молик.

Регион етакчиларининг Америка маъмурияти билан узоқ муддатли кун тартибини биргаликда муҳокама қилишга тайёрлиги минтақа мамлакатлари ушбу шерикликка берадиган аҳамиятдан далолат беради. Сиёсий мулоқот конкрет иқтисодий мазмун ҳам олмоқда: авиация, критик минераллар ва бошқа тармоқларда келишувларга эришилди, B5+1 платформаси орқали бизнеснинг тўғридан-тўғри ўзаро ҳамкорлиги ривожланмоқда.

Ишончнинг муҳим асосини АҚШ Марказий Осиё мамлакатлари мустақиллигини биринчилардан бўлиб тан олган давлатлар қаторида бўлгани ва уларнинг суверенитети ҳамда ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлашини изчил баён этаётгани ташкил этади. Бу Марказий Осиё давлатларининг кўп векторли ташқи сиёсатига мос келади. Мамлакатларимиз ҳамкорлар, бозорлар ва инвестиция манбалари доирасини кенгайтиришга, шу орқали минтақавий субъектликни мустаҳкамлашга интилмоқда.

АҚШ ҳамкор сифатида сезиларли афзалликларга эга — илғор технологиялар, молиявий ресурслар, кучли университетлар ва йирик истеъмол бозори. Минтақа учун улар билан ҳамкорлик саноатни модернизация қилиш, кадрлар тайёрлаш ва халқаро бозорларга чиқиш учун қўшимча имкониятлар очади.

шунинг учун биз ўзаро ишончнинг амалий асослари мустаҳкамланаётганини кўрмоқдамиз. Америка бизнеси Марказий Осиёда янги тижорат имкониятларини, минтақа мамлакатлари эса уларнинг ривожланишига салмоқли ҳисса қўшишга қодир ҳамкорни кўрмоқда.

Ҳамкорликнинг кейинги ривожланиши эришилган келишувларнинг амалга оширилишига ва Американинг Марказий Осиёга нисбатан курсининг изчиллигига боғлиқ бўлади. Минтақа давлатлари учун Вашингтон билан ҳамкорлик конкрет натижалар келтириши, уларнинг миллий манфаатларини ва ташқи сиёсий ҳамкорларни мустақил танлашини ҳисобга олиши муҳимдир.

— Инвестициялар учун рақобат бутун дунёда мавжуд ва Ўзбекистон билан Қозоғистон бу борада мустасно эмас. Бу мамлакатларни инвестиция муҳитини такомиллаштиришга, инфратузилмани ривожлантиришга ва лойиҳаларни амалга ошириш самарадорлигини оширишга ундайдиган табиий ва соғлом жараёндир.

Шу билан бирга, давлатларимиз иқтисодиёти кўп жиҳатдан бир-бирини тўлдиради: Қозоғистон йирик ресурс базасига ва Каспийга чиқиш имкониятига, Ўзбекистон эса сезиларли ички бозорга, саноат салоҳиятига ва қўшни мамлакатлар билан яқин иқтисодий алоқаларга эга. Ҳар иккала мамлакат қазиб олишдан ҳам, қайта ишлашдан ҳам манфаатдор, шунинг учун уларнинг муносабатларини бир хил капитал учун рақобатга келтириш жўнлаштириш бўлар эди.

Йирик хорижий инвесторга 80 миллиондан ортиқ аҳолига эга Марказий Осиё бешта алоҳида иқтисодиётга қараганда, ўзаро боғлиқ минтақавий бозор сифатида жуда катта қизиқиш уйғотишини ҳисобга олиш муҳимдир. Транспорт коридорлари, саноат кооперацияси ва қўшма ишлаб чиқариш занжирларини ривожлантириш минтақадаги сиёсий давлатларнинг инвестициявий жозибадорлигини оширишга қодир.

шунинг учун минтақавий мувофиқлаштириш ва соғлом рақобат тўлиқ мос келади. Бундан ташқари, инвестиция лойиҳаларини муваффақиятли амалга ошириш учун рақобат бутун Марказий Осиё иқтисодий ривожланишининг қўшимча рағбатига айланиши мумкин.

— Кўп векторли сиёсат Марказий Осиё давлатлари ташқи сиёсий курсининг асосий тамойилларидан бири бўлиб қолмоқда. Унинг бош чорлови қарорлар қабул қилишда мустақилликни сақлаб қолган ҳолда, турли ҳамкорларнинг манфаатларини ҳисобга олиш заруратидан иборат. АҚШ, Хитой, Россия ва ЕИ молиялаштириш, технологик ҳамкорлик ва қўшма лойиҳаларни амалга оширишнинг турли шартларини таклиф этмоқда. шунинг учун минтақа мамлакатлари учун бундай таклифларни энг аввало ўз иқтисодий манфаатлари ва узоқ муддатли ривожланиш устуворликлари нуқтаи назаридан баҳолаш муҳимдир.

Алоҳида ҳолларда ташқи ҳамкорларнинг манфаатлари ҳақиқатан ҳам фарқ қилиши мумкин, бу эса Марказий Осиё давлатлари учун қўшимча қийинчиликлар туғдиради. Аммо бу уларнинг мустақил ташқи сиёсий курсни сақлаб қалиш ва барча асосий ҳамкорлар билан муносабатларни ривожлантиришга бўлган манфаатдорлигини ўзгартирмайди.

Халқаро алоқаларни кенгайтириб, савдо йўналишларини, инвестиция ва технология манбаларини диверсификация қилиб, минтақа мамлакатлари ҳамкорликнинг бир йўналишини бошқасига қарама-қарши қўймасликка интилмоқда.

Бундай мувозанатни сақлаш нафақат дипломатик эгилувчанликни, балки қабул қилинаётган қарорларнинг иқтисодий ва ҳуқуқий оқибатларини аниқ ҳисоб-китоб қилишни ҳам талаб этади.

— Ҳозирги босқичнинг асосий фарқи — ўзаро манфаатдорликнинг сезиларли даражада кенгроқ асосидир. 2000-йиллар бошида муносабатлар кўп жиҳатдан хавфсизлик вазифалари ва Афғонистондаги вазият билан белгиланар эди. Бугунги кунда томонларнинг манфаатлари бир вақтнинг ўзида бир нечта узоқ муддатли йўналишларда кесишмоқда: саноат модернизацияси, энергетика, критик минераллар, технологиялар ва транспорт боғлиқлиги. Умумий манфаатлар доираси қанчалик кенг бўлса, муносабатлар битта масалага ёки алоҳида ташқи сиёсий вазифанинг ўзгаришига шунчалик кам боғлиқ бўлади.

Ўзбекистоннинг ўзи ҳам ўзгарди. Иқтисодий ислоҳотлар, инвестициялар учун очиқлик ва Марказий Осиёда яхши қўшничилик муносабатларини ривожлантириш ҳамкорлик имкониятларини кенгайтирди. Америка компаниялари янги лойиҳаларга ва ўсиб бораётган минтақавий бозорга кириш имконига эга бўлмоқда. Биз учун АҚШ билан шериклик — бу иқтисодиётни ривожлантиришнинг кейинги босқичи учун зарур бўлган технологиялар, капитал ва компетенцияларни жалб қилиш имкониятидир.

Барқарорликнинг муҳим кўрсаткичи — Американинг турли маъмуриятлари даврида муносабатларнинг изчиллигидир. Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2018 йилда Вашингтонга ташрифи туфайли берилган туртки Стратегик шериклик мулоқоти доирасида, сўнгра олий даражадаги янги келишувларда ва Америка-Ўзбекистон Бизнес ва инвестиция кенгашининг ташкил этилишида давом эттирилди. Ҳамкорликни давом эттиришдан манфаатдор бўлган иштирокчилар доираси кенгаймоқда: давлат идоралари, компаниялар, молия институтлари ва университетлар.

шунинг учун ҳозирги босқични янада барқарор деб ҳисоблашга асослар бор. Аммо барқарорлик лойиҳаларнинг амалга оширилиши билан тасдиқланиши керак: ишлаб чиқаришларни ишга тушириш, контрактларни бажариш, мутахассисларни тайёрлаш.

— Ўзбекистон аллақачон дипломатик каналлардан ҳам, Конгресс, Америка бизнеси ва профессионал консалтинг тузилмалари билан ўзаро ҳамкорликдан фойдаланган ҳолда Вашингтонда ўз манфаатларини илгари суриш бўйича изчил иш олиб бормоқда.

Лекин мен муҳим ўзгаришга эътибор қаратган бўлардим: ташаббус энди фақат минтақа мамлакатларидан чиқмаяпти. Ҳар икки партиядан бўлган қонунчилар Сенат ва Вакиллар палатасига Жексон-Вэник тузатишини қўллашни тўхтатиш ва доимий нормал савдо муносабатларини ўрнатишни назарда тутувчи қонун лойиҳаларини киритдилар.

Савдо-инвестициявий ҳамкорликнинг кенгайиши ва Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлиш сари илгарилаши фонида ушбу чекловларнинг сақланиб қолиши муносабатларнинг ҳозирги хусусиятига тобора жавоб бермай қўймоқда.

Ана шундай ишларни Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари ҳам олиб бормоқда. Менимча, ҳозир қўшма ишларни, шу жумладан келишилган мурожаатлар ва петициялар, соҳавий қўмиталар ва Конгрессда фаолият юритаётган кокуслар билан ҳамкорлик орқали фаоллаштириш учун барча асослар мавжуд. Шу билан бирга, минтақавий мувофиқлаштириш ҳар бир мамлакатнинг савдо-иқтисодий алоқаларни кенгайтиришдан манфаатдор бўлган Америка қонунчилари, компаниялари ва тармоқ ассоциациялари билан мустақил ишини тўлдириши керак.

Вашингтонда тузатишнинг бекор қилиниши ташқи ҳамкорга ён бериш сифатида эмас, балки Америка иқтисодиётининг ўз манфаатларига жавоб берадиган қарор сифатида қабул қилиниши муҳимдир.

— Умумий минтақавий кун тартиби аллақачон шаклланмоқда, аммо унга миллий манфаатларни алмаштириш вазифаси қўйилмаган. Транспорт, энергетика, сув ресурслари ва критик минералларда натижа кўпинча бир вақтнинг ўзида бир нечта давлатларнинг қарорларига боғлиқ бўлади. Айнан шу ерда келишилган позиция бутун минтақанинг музокаралар имкониятларини оширади.

Авазадаги учрашув минтақавий ўзаро ҳамкорликнинг кейинги босқичига — қўшма ишлаб чиқаришга, инфратузилмани келишиб ривожлантиришга ва ташқи бозорларга чиқишга ёндашувларнинг яқинлашганини кўрсатди.

Ўзбекистон томонидан таклиф этилган «Олтита иқтисодиёт — битта маҳсулот» формуласи ушбу мантиқни яхши акс эттиради. Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжон рақобатбардош маҳсулот яратиш учун хом ашё, энергия, технология ва логистика имкониятларини бирлаштириши мумкин. Бу ташқи ҳамкорларга минтақавий миқёсдаги лойиҳаларни таклиф қилиш ва минтақа ичида кўпроқ қўшилган қийматни сақлаб қалиш имконини беради.

Шу билан бирга, солиққа тортиш, конкрет инвестициялар шартлари ва ташқи ҳамкорларни танлаш энг аввало миллий давлатлар ваколатида қолади. Мен абстракт «барча масалалар бўйича ягона позиция»га эмас, балки АҚШ, ЕИ, Хитой, Россия ва бошқа ҳамкорлар билан муҳокама қилишга тайёр бўлган бир нечта қўшма таклифларга эътибор қаратган бўлардим.

Кучли Марказий Осиё — бу бир хил сиёсатга эга бешта мамлакат эмас, балки умумий натижа якка тартибдагидан кўра фойдалироқ бўлган жойда биргаликда ҳаракат қилишни биладиган бешта мамлакатдир.