Кофе, кечикишлар ва фарзандли талабалар. Ўзбекистонда чет эллик ўқитувчиларни нималар ҳайратда қолдирмоқда

Қаҳва, кечикишлар ва фарзандли талабалар. Ўзбекистонда хорижлик ўқитувчиларни нималар ҳайратда қолдирмоқда

Хитойлик ўқитувчи бу ерда қаҳва ичишга ўрганди, туркиялик социолог ўзи билан ўзбек дарахтларининг уруғларини олиб юради, Жанубий Кореядан келган профессор эса кечикишларга хотиржамроқ муносабатда бўлишни ўрганди. Ўқитувчилар куни арафасида Podrobno.uz мухбири Тошкентдаги учта олий ўқув юртининг олти нафар ўқитувчиси билан хорижлик педагогларнинг одатларини нималар ўзгартираётгани ва уларнинг ўзлари Ўзбекистонда нималарни ўрганаётгани ҳақида суҳбатлашди.

## Хорижлик ўқитувчилар кўпаймоқда

Хорижлик ўқитувчилар аллақачон Ўзбекистон таълим тизимида нодир ҳодиса бўлмай қолди. Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг Podrobno.uz сўровига берган расмий жавобига кўра, сентябрь ойи ўрталарига келиб, республика умумтаълим мактабларида 40 дан ортиқ давлатдан келган 1,4 мингдан зиёд хорижлик мутахассислар фаолият юритмоқда. Тошкент мактабларида ҳозирда 35 дан ортиқ хорижлик педагог меҳнат қилмоқда. Улар инглиз, корейс, француз, хитой, немис ва япон тилларидан дарс бермоқда, шунингдек, қўшма тил йўналишларида иштирок этмоқда.

2026/2027 ўқув йилида мактаблардаги хорижлик мутахассислар сонини 2 мингга етказиш режалаштирилган. Агар ҳозирги штатга эмас, балки бутун 2023–2026 йиллар даврига назар ташласак, мамлакат мактабларига жами 2,2 мингга яқин хорижлик мутахассис жалб этилган бўлиб, улардан тахминан 1,1 минг нафари Тошкент шаҳрига тўғри келади. Вазирлик тил тайёргарлиги натижаларини ҳам алоҳида қайд этади: 2025/2026 ўқув йилида чет тилларини билиш даражасини баҳолашда иштирок этган пойтахтлик 10 мингдан ортиқ 11-синф ўқувчилари B1 ва ундан юқори даражани кўрсатдилар.

Бизнинг қаҳрамонларимиз мактабларда эмас, балки олий ўқув юртларида ишлайдилар. Шу боис, бу ердаги расмий рақамлар уларнинг айнан ўз муҳитини тасвирлашдан кўра, кўпроқ кўламни ифодалайди. Биз онгли равишда олти нафар суҳбатдошимизни ягона «хорижлик ўқитувчи портрети»га келтиришга ҳаракат қилмадик. Аксинча, битта шаҳарга олиб келган йўлларнинг қанчалик турлича эканини кўриш қизиқарлироқ бўлди: кимдир йўлланма бўйича келган, кимдир оиласи ортидан, кимдир кўп йиллар давомида Марказий Осиёни излаган, кимдир эса шунчаки бир нечта иш таклифлари орасидан танлов қилган.

## Жаҳон тиллари университети

Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетида биз бир йўла учта қаҳрамонни учратдик. Икки нафар ўқитувчи аёл Хитойдан, профессор На Самиль эса Жанубий Кореядан келган. Учаласи ҳам тил билан ишлайди, аммо тез орада аён бўладики, уларнинг дарсларида тил — бу шунчаки биринчи қатлам, холос. Унинг ортидан оилавий одатлар, интизом, таомлар, вақтга бўлган муносабат ва талаба ўқитувчи маданиятининг бир қисмини, ўқитувчи эса талаба маданиятининг бир қисмини қанчалик тез ўзлаштириши ҳақидаги суҳбатлар бошланади.

### Ма Лэй: қаттиққўл бўлмоқчи эди, лекин талабаларга дўст бўлишга қарор қилди

Ма Лэй Хэбэй провинциясидан. Хитойда у рус тилини ўрганган — айнан шу мутахассислик охир-оқибат уни илк бор Ўзбекистонга олиб келган. Тошкентга у 2018 йилдаёқ келган, маданий марказда ишлаган ва хитой тилидан дарс берган. Кейин Хитойга кетган, яна қайтиб келган, бу ерда бўлажак турмуш ўртоғини учратган ва аста-секин шаҳар билан нафақат касбини, балки оиласини ҳам боғлаган.

Унинг турмуш ўртоғи ҳам хитойлик ва рус тилини билади. Кўп йиллар олдин у ота-онаси билан Ўзбекистонга кўчиб келган, кейинчалик тадбиркорлик билан шуғулланган. Улар шу ерда танишишган. Фарзандлари туғилганидан кейин Ма Лэй бир муддат иш маромидан чиқиб қолди. Кафедрадан унга қўнғироқ қилиб, университетга таклиф қила бошлашганида, у аввалига рад этди: болалари кичик эди. Кейин у барча қарорларни аллақачон фақат оила атрофида қабул қилаётганини пайқаб қолди.

«Мен ўзим ҳақимда ҳам ўйлашни бошлашим керак, деб ўйладим. Менга нима керак, нима билан шуғулланишим керак, фақат болаларни ўйлайвермасдан. Кейин қарор қилдим — мен бу ерда ишлайман», — деб эслайди у.

Биринчи дарс унга осон кечмади. Ма Лэй рус тилида хато қилишдан қўрққанини тан олади. Аммо талабалар, унинг сўзларига кўра, ҳаяжонни енгишга ёрдам беришган. Вақт ўтиши билан қўрқув йўқолди ва у билан бирга «қаттиққўл хитойлик ўқитувчи» бўлиш ҳақидаги дастлабки режа ҳам барҳам топди.

«Хитойда ўқитувчилар жуда қаттиққўл. Бу ерга янги кўчиб келганимда: агар қаттиққўл бўлсам, улар менга қулоқ солади, деб ўйлагандим. Лекин уларни уришиш мен учун жуда қийин. Мен ҳаммасидан ҳам кўра улар билан дўст бўлишни хоҳладим», — дейди ўқитувчи.

Шу билан бирга, у таълим талабларини пасайтирмайди. Биринчи курсда талабаларга рус тили билан ёрдам беради, иккинчи курсдан эса дарсларни фақат хитой тилида олиб боришга ҳаракат қилади. «Улар ҳамма нарсани тушунишади. Улар жуда ақлли ва доим ҳаракат қилишади», — дейди Ма Лэй.

Илк маданий фарқлардан бирини у дарсликларда эмас, балки талабаларнинг шахсий ҳаётида пайқади. Ма Лэйни қизларнинг бир қисми ҳали ўқиш давридаёқ турмушга чиқиши ҳайратда қолдирди. Унинг Хитой университетидаги тажрибасида бошқача эди: талабалар кўпинча аввал таълимни тугатиб, кейингина никоҳ, кўчиб ўтиш ёки оила ҳақида ўйлашарди.

Унинг ёдида қолган яна бир воқеа талаба билан бўлган оддий суҳбатдир. Талаба укасига 100 долларга яқин пул берганини ва уни қайтариб кутмаслигини айтган. Ма Лэй ундан нега бу пулни қарз деб ҳисобламаслигини сўраган. «У: бу менинг укам. Мен унга ёрдам беришим керак, деди», — деб эслайди у. Ўқитувчи учун бу оиланинг маҳаллий маданиятда қандай ўрин тутишининг энг тушунарли изоҳларидан бирига айланди.

Тошкент уни майда-чуйда нарсаларда ҳам ўзгартирди. Кўчиб ўтишдан олдин Ма Лэй деярли қаҳва ичмасди. Кейин ҳамкасблари тўлақонли тушликни қаҳва, нон, салат ёки сомса билан осонгина алмаштиришини кўрди. Унинг сўзларига кўра, «овқатланиш — энг муҳими» бўлган маданиятдан келган инсон учун бундай иш мароми ғалати туюларди. Энди у ўзи ҳам кунини тахминан шундай ўтказа олади.

Ма Лэйнинг фарзандлари икки тил орасида улғаймоқда: хитой тили улар учун она тили, рус тили эса Тошкент муҳитидан кириб келган ва шу қадар табиий бўлиб қолганки, улар иккаласини эркин аралаштириб гапиришади. Айнан оила — ўқитувчининг яқин орада кетиш ҳақида ўйламаслигининг сабабларидан биридир. Иккинчиси — ишнинг ўзи. У университетга ўрганиб қолганини, талабаларини яхши кўришини ва айниқса, ҳамкасблари бир-бирига ёрдам берадиган кафедрани қадрлашини айтади. Хитойлик таниши Ўзбекистонга ишлашга боришга арзийдими, деб сўраганида, Ма Лэй узоқ ўйламай жавоб берди: ҳеч бўлмаганда келиб, кўришга арзийди.

Ма Лэй университетга оиласи ва ўз рус тили орқали кириб келди. Лю Сяомэйнинг тарихи эса деярли бунинг тескариси: у Пекиндан касбий йўлланма бўйича келган ва биринчи кундан бошлаб Тошкентга, энг аввало, янги аудитория сифатида қараган.

### Лю Сяомэй: «Мени яхши кўриб, хитой тилини ҳам яхши кўриб қолишди»

Лю Сяомэй Ўзбекистонга 2022 йилда келган. Бунгача у Пекинда ишлаган, Тошкентга эса уни Хитой томони юборган. Жаҳон тиллари университетида у хитой тилидан дарс беради ва тил ўқитувчиси учун кўп нарсани ўзгартирадиган бир хусусиятни тезда пайқади: талабаларнинг салмоқли қисми аллақачон бир вақтнинг ўзида бир нечта тил муҳитида яшайди.

Унинг кузатишларига кўра, ўзбек талабалари кўпинча ўзбек, рус ва инглиз тилларида гаплашади, кимдир эса параллел равишда турк ёки араб тилларини ўрганади. Лю Сяомэй ўқиш одатлари Хитойдагидан фарқ қилишини ва хитойлик талабалар унга тиришқоқроқ туюлишини тан олади, аммо маҳаллий талабаларни мулоқотга тайёрлиги ва янги тилларни синаб кўришга интилиши учун алоҳида ажратиб кўрсатади.

У ўзининг биринчи дарсини дастур бўйича эмас, балки юзлар орқали эслайди. Талабалар, дейди ўқитувчи, унга «қизиқувчанлик билан» боқишар ва нафақат хитой тили қоидаларини, балки уларнинг ортида нима турганини — бошқа мамлакат, маданият, тарих ва кундалик ҳаётни билишни исташарди.

«Менда энг чуқур таассурот қолдирган нарса — уларнинг менга бўлган иштиёқи ва меҳридир. Мени яхши кўриб, улар хитой тилини ҳам яхши кўриб қолишди», — дейди Лю Сяомэй.

Аудитория шароитлари туфайли одатий методиканинг бир қисмини қайта қуришга тўғри келди. Мультимедиа ускуналари етишмайдиган жойларда у онлайн ва офлайн воситаларни бирлаштиради ва тилни механик ёдлашга айлантирмасликка ҳаракат қилади. Унинг тамойили оддий янграйди: материал тушунарли, қизиқарли ва хотирада осон қоладиган бўлиши керак.

Унинг фахрланиши учун аниқ сабаблар ҳам бор. Лю Сяомэйнинг сўзларига кўра, баъзи талабалар бир йил ичида HSK 4 сертификатини олишган, айрим иккинчи курс талабалари эса HSK 5 ва HSKK оғзаки имтиҳонигача етиб боришган. У ўз гуруҳларидан иккитасини оқимдаги энг яхшилари деб атайди.

Аммо унинг ҳикоясидаги энг қизиқарли жиҳат роллар алмашган жойда пайдо бўлади. «Улар менга ўзбек ва рус тилларини ўргатишади, мен эса бунга жавобан уларга хитой тилини ўргатаман. Биз бир-биримизга ёрдам берамиз ва биргаликда ютуқларга эришамиз», — дейди ўқитувчи.

Агар ўн йилдан кейин талабалар у ҳақда фақат бир нарсани эслаб қолишса, Лю Сяомэй бу меҳр ва дўстлик бўлишини истарди. Агар кун келиб Хитойга қайтишга тўғри келса, у ўзи билан нафақат рус ва ўзбек тилларидаги янги сўзларни, балки чемоданга солиб бўлмайдиган тажрибани — тил аста-секин шунчаки ўқув предмети бўлишдан тўхтаган гуруҳлар хотирасини олиб кетмоқчи.

Икки хитойлик ўқитувчининг мослашиши тил ва талабалар билан яқинлик атрофида қурилган. Жанубий Кореялик На Самиль эса фарқли жиҳатга анча олдин — айнан ўзининг биринчи жуфтлигининг дастлабки дақиқаларида дуч келди.

### На Самиль: рўйхатда 26 талаба, аудиторияда уч киши

Профессор На Самиль корейсшунослик кафедрасида корейс тилидан дарс беради ва талабаларнинг диссертация ишларига раҳбарлик қилади. Унда Марказий Осиёга қизиқиш Ўзбекистонга келишидан олдин пайдо бўлган. Кореядаги илмий жамият раиси сифатида у Қирғизистондаги халқаро конференцияда қатнашган, кейин Қозоғистонда корейс тили ўқитувчилари билан бир ҳафта ишлаган ва бу ерда нафақат тил, балки ўқитувчиларнинг ўзларини тайёрлаш методикаси билан ҳам шуғулланишни тобора кўпроқ ўйлай бошлаган.

Ўзбекистондаги илк катта тажрибаси у учун Фарғона бўлди, у ерда Корея халқаро университетида дарс берди. Кейинчалик профессор Тошкентга кўчиб ўтди ва фаолиятини Жаҳон тиллари университетида давом эттирди. Унинг айтишича, уни ҳалигача бу ерда таълим тизимига бўлган қизиқиш ва «талабаларни тўғри йўналтириш» истаги ушлаб турибди.

Мамлакатдаги биринчи дарсини у жуда яхши эслайди. Рўйхатда 26 га яқин киши бор эди. Бошлаш вақти келганда, аудиторияда уч-тўрт киши ўтирарди. Қолганлар бирин-кетин етиб келишди. Аммо уни кечикишлардан кўра кўпроқ аудиторияга киришнинг ўзи ҳайратда қолдирди.

Кореяда, деб тушунтиради На Самиль, кечиккан талаба ўз жойига имкон қадар жимгина ўтишга ҳаракат қилади. Бу ерда эса талабалар кириб, саломлашиб, танишларини чақириб, қучоқлашиб, гаплашиб — ва шундан кейингина жойларига ўтиришди.

«Бу менга қизиқ туюлди. Аввалига бироз довдираб қолдим. Кейин бу ҳам маданият эканини, шунчаки менга нотаниш маданият эканини тушундим», — деб эслайди профессор.

Маданиятни қабул қилиш у учун ўз қоидаларидан воз кечишни англатмайди. На Самиль дарсларга ўз вақтида келишни талаб қилишда давом этди. Ҳозир, дейди у, муаммо деярли йўқолган. «Уларни йўналтириш ва бошқариш — бу ҳам таълимнинг бир қисмидир», — деб тушунтиради ўқитувчи.

Аудиториядан ташқаридаги вақтга бўлган муносабати эса анча кўпроқ ўзгарди. Кореяда келишувларнинг аниқлиги у учун деярли автоматик эди: учрашув белгиландими — демак, ҳамма ўз вақтида келади. Ўзбекистонда у эркинроқ маромга дуч келди ва аввалига буни оғриқли қабул қилди. Кейин у деярли шахсий фалсафага айланган формулани ўйлаб топди.

«Кутиш эстетикаси, шошилмаслик эстетикаси. Мен буни янгидан тушуняпман», — дейди На Самиль. Энди у кутишни йўқотилган вақт сифатида эмас, балки ўзи яшаётган муҳитнинг бир қисми сифатида қабул қилишга ҳаракат қилмоқда.

Яна бир алоҳида мактаб овқат бўлди. Келишидан олдин профессор палов, сомса ва кабоб ҳақида деярли ҳеч нарса билмасди. Палов аввалига жуда ёғли, кўп миқдорда сабзавотсиз гўшт эса ноодатий туюлди. Аста-секин таъмлар ўзгарди, гарчи у ўз корейсча эҳтиёткорлигини сақлаб қолган бўлса-да: паловда ҳали ҳам энг ёғли бўлакларни қолдиришга ҳаракат қилади, кабобга эса имкон қадар сабзавотлар қўшади.

Мамлакатдан олган энг кучли таассуроти барибир овқат ёки пунктуаллик билан боғлиқ эмас. Фарғонада уни нотаниш одамлар, унинг Кореядан эканини эшитиб, суҳбатлашиш учун яқинлашишгани ва ёрдам таклиф қилишгани ҳайратда қолдирган. Тошкентда бунга хавфсизлик ва катта шаҳарнинг қулайлиги ҳисси қўшилди. Кореядаги Ўзбекистон ҳақида сўрайдиган танишларига у қисқа жавоб беради: «Келинг, хавотир олманг».

Уйга, Тэжонга, профессор кун келиб ўзбек кулолчилик маҳсулотлари — лаганлар, пиёлалар ва нақшинкор идишларни олиб кетмоқчи. Унга уларнинг ранглари ва шакллари ёқади ва у бундай нарсалар кореялик дўстларига ҳам маъқул келишига ишонади. Аммо, унинг ҳикоясидан кўриниб турибдики, асосий эсдалик совғаси кулолчилик бўлмайди. Аниқлик маданиятидан келган инсон аллақачон баъзан кутишни ўрганди.

Жаҳон тиллари университетида хорижлик ўқитувчи деярли ҳар куни маданиятлар чегарасида ишлайди. Журналистика ва оммавий коммуникациялар университетидан Муса Явуз Алптекинда эса бу чегара биринчи маърузадан анча олдин бошланган: у кўп йиллар давомида Марказий Осиёни ўз тарихи билан боғлиқ жой сифатида қабул қилган.

## Журналистика ва оммавий коммуникациялар университети

### Муса Явуз Алптекин: йўл бўйида уруғ йиғадиган социолог

Муса Явуз Алптекин — Туркиянинг Қораденгиз техник университети доценти ва доктори бўлиб, бугунги кунда Тошкентдаги ЎзЖОКУда фаолият юритмоқда. Кўчиб ўтишдан олдин у Туркияда 18 йил дарс берган, АҚШ, Буюк Британия, Малайзия, Германия ва бошқа мамлакатлар университетларида бўлган. Аммо Марказий Осиёни кўп йиллар давомида алоҳида йўналиш сифатида кўнглида сақлаб келган.

«Марказий Осиё, айниқса, Ўзбекистон ҳақида билиш мен учун жуда қизиқ эди. Йиллар давомида бу ерга келишни ўйлаб юрардим», — дейди у.

2023 йилда қизиқиш қарорга айланди. Алптекин социологиядан дарс беришни ва Туркия ҳамда хорижда тўплаган билимларини маҳаллий талабаларга етказишни истарди. Аммо шахсий сабаб ҳам бор эди. У Ўзбекистонни ўз тарихий илдизлари боғлиқ бўлган маконнинг бир қисми сифатида қабул қиларди.

«Мен Туркияда 18 йил дарс бердим ва бу бироз бир хилликка айланиб қолди. Ҳаётимни ўзгартиришни хоҳладим. Ўзбекистон мен учун муҳим мамлакат эди, чунки миллий илдизларим шу ерда эди. Аждодларим яшаган ерларни кўришни истардим», — дейди ўқитувчи.

Режа эҳтиёткорона эди: ҳеч бўлмаганда бир йил яшаш. Кейин Тошкент кутилмаганда Анқарани эслатди, одамлар ёқиб қолди, ўз талабалари пайдо бўлди. Шу тариқа бир йил аста-секин чўзилди. Ҳозир Алптекин Ўзбекистондаги тўртинчи йили ҳақида гапирмоқда.

Туркиядан биринчи жиддий фарқни у талабаларнинг ўқитувчига бўлган муносабатида кўрди. Алптекин маҳаллий ёшларни самимий деб атайди ва айниқса, педагогларга бўлган ҳурматни қайд этади. Оиланинг университет ҳаётининг бир қисми бўлиб қолаётгани ҳам уни ҳайратда қолдирди: баъзи талабалар ота-оналари билан бирга келишади, қизлар орасида эса ўқиш давридаёқ турмушга чиқиб, она бўлаётганлар бор.

Тиллар унда янада кучлироқ таассурот қолдирди. Кўпгина талабалар, дейди Алптекин, ўзбек, рус ва инглиз тиллари орасида эркин ўта олишади, шунинг учун кейинги тил уларга осонроқ кечади. У ҳатто ўзбек талабаларининг бир қисми инглиз тилида Туркиядаги кўплаб талабаларига қараганда ишончлироқ гапиради, деб ҳисоблайди.

Мусанинг ўзи ҳам мослашишига тўғри келди. Ўзбекистонда у дарсларда ўзбек тилидан фойдаланишни бошлади, дарс беришни эса анча визуаллаштирди: тақдимотлар, экрандаги материаллар кўпайди, фақат оғзаки маърузалар камайди.

Барча фарқларга қарамай, унинг фикрича, бир нарсанинг миллати йўқ. «Талаба барибир талаба. Улар камроқ ишлаб, энг юқори баҳони олишни хоҳлашади», — деб кулади Алптекин.

Аммо бу ҳазилдан сўнг у маҳаллий талабаларнинг ўзлари унга ўргатган нарсаларни санаб ўтади: меҳрибонлик, бошқаларга ёрдам бериш ва ҳурмат. Академик кўрсаткичларни эмас, айнан шуларни у ўз тажрибасидаги энг муҳим нарса деб бир неча бор таъкидлайди.

Талабалар ўн йилдан кейин у ҳақда нимани эслаб қолишлари керак, деган саволга Муса деярли паузасиз жавоб беради: унга уларнинг бу ерга маош учун келмаганини тушунишлари муҳим. «Пул учун эмас, моддий нарсалар учун эмас, балки маданий, цивилизацион, инсоний туйғулар туфайли келганимни. Агар улар шуни эслаб қолишса, мен бахтли бўламан».

Энг ноодатий жавоб эса ундан кун келиб уйига нима олиб кетишини сўраганимизда пайдо бўлади. Ўзбекистон бўйлаб саёҳат қилар экан, ўқитувчи йўл чеккаларида дарахт уруғларини пайқаб қолган ва уларни сумкасига йиға бошлаган. Бир нечтасини ҳалигача ўзи билан олиб юради. Уларни Туркияга олиб бориб, дўстларига тарқатишни ва: «Агар боғингизда Туркистон дарахтини ўстиришни хоҳласангиз — экинг», дейишни режалаштирмоқда. Эҳтимол, бу мамлакатнинг бир қисмини ўзи билан олиб кетишнинг энг рамзий усулидир.

Муса Ўзбекистонга келди, чунки кўп йиллар давомида айнан шу ерга келишни хоҳлаган эди. Аджу университетининг икки ўқитувчисида эса бошланғич нуқталар бутунлай бошқача.

## Аджу университети

### Наталья Уайзли: Ирландиядан қолган фамилия, иккинчи никоҳ ва Тошкентдаги янги ҳаёт

Наталья Николаевна Уайзли Қозоғистондан. Унинг фамилияси Марказий Осиё учун ҳақиқатан ҳам кутилмаган эшитилади ва университетда унга дарҳол эътибор қаратишди. Наталья буни оддий тушунтиради: фамилия Ирландиядан бўлган биринчи турмуш ўртоғидан қолган. Кейинчалик унинг ҳаёти ўзгарди — у яна турмушга чиқди, бу сафар ўзбекистонлик инсонга ва айнан шу янги никоҳ охир-оқибат уни Тошкентга олиб келди.

Бунгача Наталья кўп йиллар давомида чет элда яшаган ва дарс берган. Унинг таржимаи ҳолида Бирлашган Араб Амирликлари, Қувайт ва Саудия Арабистони бор. У мусиқа, театр маҳорати ва драма билан ишлаган, турли таълим тизимларида — Британия дастурлари ва International Baccalaureate дан тортиб Монтессоригача дарс берган. Қозоғистонда профессионал мусиқа мактабида ишлаган.

Тошкентда ҳамма нарсани янгидан бошлашга тўғри келди. Бу университетдаги бўш иш ўрнини Наталья халқаро агентлик орқали ёки академик тавсия билан эмас, балки OLX дан топди. Сўров юборди, суҳбатга келди ва ишга кирди. Ҳозир Dance Club ва Music Club ни бошқармоқда.

Бу унинг Ўзбекистондаги илк ҳаёт тажрибаси, шунинг учун ҳикояда шаҳарни ҳали эндигина бўлаклаб йиғаётган инсоннинг кўплаб кузатишлари бор. У автобус йўналишларини ўрганмоқда, турмуш ўртоғи билан янги жойларга бормоқда, Тошкентни суратга олиб, статусга жойлаштирмоқда. Қозоғистон, Амирликлар ва Қувайтдаги дўстлари кейин бу қандай жойлар экани ва шаҳар нега бунчалик чиройли кўринишини сўрашади.

Университетда у биринчи бўлиб пайқаган нарса — янги инсонга бўлган муносабат бўлди. «Хайрихоҳлик. Доим эшитишади, йўл-йўриқ кўрсатишади, ёрдам беришади. Шу вақт ичида менга ёрдам керак бўлиб, уни кўрсатишмагани бўлмади», — дейди Наталья.

Янги шаҳар ва янги аудиторияга қарамай, у ўз методикасини ўзгартирмади. Турли мамлакатлардаги кўп йиллик иш фаолияти давомида унда деярли миллатга боғлиқ бўлмаган тамойил шаклланган.

«Болалар ҳамма жойда бир хил. Уларни қизиқтириш, жалб қилиш керак — шунда улар бутунлай очилишади», — деб тушунтиради ўқитувчи.

Асосий восита сифатида у рағбатлантиришни атайди. Талаба янги материални олади, уни уддалайди, ўқитувчи буни пайқаганини дарҳол ҳис қилади — ва янада олдинга интилишни хоҳлайди. Наталья учун бу занжир мусиқада ҳам, рақсда ҳам ва у ишлашга муваффақ бўлган энг турли мактаб тизимларида ҳам ишлайди.

Шу билан бирга, унинг ўзи ҳам ўрганмоқда. Маҳаллий талабалар, дейди Наталья, уни содир бўлаётган воқеаларга тезроқ муносабат билдиришга мажбур қилди. «Улар мени тезроқ фикрлашга, вазиятга мослашишга, тезроқ қарор қабул қилишга ўргатишди. Биз аллақачон эски гвардиямиз, улар эса ёшлар — ҳаёт маромида бўлишга тўғри келади».

Кундалик таассуротлардан унда айниқса кўчалар ва боғлардаги тозалик алоҳида таассурот қолдирди. Наталья буни Яқин Шарқ билан солиштиради, у ерда тозалик билан кўпинча махсус олиб келинган ишчилар шуғулланади, ва Тошкентда бу ҳудудни аҳолининг ўзлари назорат қилишини кўраётганини таъкидлайди. Муҳими, у суҳбатда экологияни эмас, айнан кўчалар тозалигини назарда тутаётганини алоҳида аниқлаштириб ўтади.

Уй ҳаётида ҳам янги таъмлар пайдо бўлди. Оилада Наталья яхши кўриб қолган хитой-уйғур таомлари урфга кирди. Ўз келажагини эса у ҳозирча Тошкент билан боғламоқда: бу ерда турмуш ўртоғи, янги иш ва шаҳар ҳали биринчи танишувни тугатишга улгурмагани ҳисси бор.

Натальяда касб кўп марта мамлакатни у билан бирга ўзгартирган. Аршад учун эса ҳаммаси тескари: атрофда қанча мамлакат ўзгармасин, дарс бериш у учун оилавий ўзгармас қадрият бўлиб қолди.

### Аршад: «Улар катталар, лекин ўқитувчи учун барибир болалар»

Аршад Сайед Мухаммад Бухари Мухаммад Шри-Ланкадан бўлиб, 20 йилга яқин вақтдан бери инглиз тилидан дарс беради. Аджуда у уч йилдан бери ишлайди. Ўзбекистонгача Қатар бўлган, пандемия даврида эса Россия, Япония, Хитой ва бошқа мамлакатлар талабалари билан онлайн дарслар ўтган. Шу боис, у янги аудиториядан аллақачон қўрқмайди.

COVID дан кейин Аршад яна чет элдан иш излашга қарор қилди ва бир нечта таклиф олди — Хитой, Вьетнам ва Ўзбекистондан. Тошкентни танлади. Қарорда жуда жиддий ва жуда оддий кундалик нарсалар аралашиб кетди: танишларнинг фикрлари, хавфсизлик ҳисси ва овқат. Аршад — мусулмон ва унга ҳар куни мос келадиган таомни қаердан топиш ҳақида ўйламаслик муҳим эди. Ўзбекистондаги дўсти бу борада муаммо бўлмаслигини олдиндан тушунтирган.

Тўғри, овқат тезда бошқа муаммога айланди. Аршад биринчи ойларда ўзбек таомларига жуда берилиб кетгани ва сезиларли даражада вазн орттирганини кулиб эслайди. Бу воқеани у мослашишнинг деярли асосий кундалик қийинчилиги сифатида эслайди.

Университетнинг ўзини у инфратузилмаси учун мақтайди: аудиториялар, парталар, ёритиш тизими, ақлли доскалар ва маконнинг умумий ташкил этилиши. Шундай шароитларни, дейди Аршад, Қатарда кўрган, аммо у бўлган Осиё мамлакатларининг ҳаммасида ҳам эмас.

Талабаларни у онгли равишда идеаллаштирмайди. Жуда интилувчанлари бор, уй вазифалари камроқ бўлишини хоҳлайдиганлари ҳам бор. Ўқитувчи учун бу миллий хусусият эмас, балки индивидуал фарқларнинг оддий назариясидир: одамлар турлича ўрганишади ва ўқитувчининг вазифаси — рўпарасида ким турганини тушунишдир.

Айниқса, Аршадни ўзлари ғоялар билан келадиган талабалар хурсанд қилади. Суҳбатимиз куни бир неча киши дебат ва китобхонлик клубларини қайта йўлга қўйишни таклиф қилишди. Илгари бундай клублар мавжуд бўлган, аммо аста-секин тўхтаб қолган эди. Энди ташаббус пастдан қайтди. Бошқа талабалар дарсларнинг бир қисмини кўчада ўтказишни таклиф қилишмоқда — кампус ҳудудида гуруҳ аудиторияда эмас, ташқарида ўтириб ишлаши мумкин бўлган жойлар бор.

«Жуда тиришқоқ, қизиқувчан, стипендиялар излашни, чет элда ўқишни, йирик компанияларда ишлашни ёки бизнес очишни хоҳлайдиган талабалар бор. Мен уларнинг орзулари амалга ошиши учун ҳақиқатан ҳам барча имкониятлар билан ёрдам беришни хоҳлайман», — дейди ўқитувчи.

Касбни Аршад тасодифан танламаган. Унинг отаси ўқитувчи ва мактаб директори бўлган. Катта акаси ҳам дарс берган, иккинчи акаси университетдан кейин бир муддат ўқитувчи бўлиб ишлаган, гарчи кейинчалик муҳандис бўлган бўлса-да. Бу оилада дарс бериш деярли меросий ҳунарга ўхшайди.

Шу боис унинг талабаларга асосий мурожаати ҳам шу билан боғлиқ. У уларга доим таълимнинг қиймати пул билан эмас, балки вақт билан ўлчанишини айтади. Университет ёшини четга суриб қўйиб, кейин янгидан яшаб бўлмайди. «Агар инсон бу даврни беҳуда сарфласа, у ўқиш учун бу ёшга қайта олмайди», — дейди Аршад.

Талабаларни у баъзан «катта болалар» деб атайди. Уларни мустақил деб ҳисобламагани учун эмас, балки ҳар қандай мамлакатда таниш талабалик фикрлашини таниб олгани учун: ўқиш муҳимлигини тушуниш доим ҳам у билан ҳақиқатан шуғулланишга тайёрликни англатмайди. Ўшанда ўқитувчининг вазифаси, унинг сўзларига кўра, инглиз тили доирасидан анча четга чиқади — инсонга у умуман нима учун ўқиётганини ва бу уни қаерга олиб бориши мумкинлигини тушунишга ёрдам бериш керак.

Ўзбекистондаги йиллар давомида Аршаднинг Тошкент ва Қаршида яқин танишлари пайдо бўлди. Бу ерга унинг оиласи келган ва уйга Самарқанд, Бухоро ва пойтахтдан бутун бир буюмлар тўплами йўл олган: чопонлар, адрас, дўппи, ўғиллари учун кийимлар. Аммо совғаларни четга суриб қўйганда, у биринчи навбатда бошқа нарсани атайди: «Яхши хотиралар ва гўзал дўстлик».

## Хўш, хорижликларни Ўзбекистонга нима жалб қилмоқда?

Бу олтита ҳикоя битта қулай хулосага келмайди — ва айнан шунинг учун ҳам аҳамиятлидир. Педагоглар ўзбек талабаларини турлича тасвирлашади. Бири учун асосийси — ўқитувчига бўлган ҳурмат, бошқаси учун — тил эгилувчанлиги, учинчиси учун — қизиқувчанлик, тўртинчиси учун — янги авлоднинг тезлиги. Кимдир оиланинг кучли ролини пайқайди, кимдир кечикиш одатини, кимдир минимал ҳаракат билан юқори баҳо олиш истагини. Булар қарама-қаршиликлар эмас. Бу олтита аудитория, олтита таржимаи ҳол ва олтита нуқтаи назардир.

Ва деярли ҳар бир суҳбатда қайсидир пайтда роллар алмашди. Биз хорижлик ўқитувчидан бу ерда нимани ўргатаётганини сўрадик. Жавобан эса унинг ўзига бу ерда нимани ўргатишганини эшитдик: қаҳва ичишни, тезроқ қарор қабул қилишни, кутишни, ўзбекча гапиришни, оилага диққат билан қарашни ёки шунчаки ўзганинг маромига хотиржамроқ муносабатда бўлишни.

Эҳтимол, Ўқитувчилар кунига энг асосий хулоса ҳам шундадир. Инсон бошқа мамлакатга келади, аудиторияга киради ва доска олдида туради. Бир неча йилдан кейин эса энг муҳим дарсларнинг бир қисмини у дарсликдан эмас, балки рўпарасида ўтирганлардан олганини англайди.